Кіріспе

Марс кратері Пу́нск (;) - Польшаның солтүстік-шығысындағы Подляк воеводиясындағы ауыл, Сейни округінің Пу́нск гминасының орталығы. Литвамен шекарадан ғана орналасқан.

Ерте тарих

Пунск аумағындағы ең көне адам іздері шамамен 10 000 жыл б.з.д. кезеңіне дейін жетеді.

Орта ғасырлар

Ерте орта ғасырларда Балтық тайпаларының бірі – Йотвингтер осы жерді мекендеген.

Литвалық крест жорығы

13 ғасырда Тевтон ордені жергілікті балтықтардың көп бөлігін қырып салды, тек аздағандары ғана тірі қалды. Бүгінде олардың болғандығын еске түсіретін нәрсе – бірнеше қамал төбелері (мысалы, Шиурпилисте), қорғандар (мысалы, Эглинеде), зираттар (мысалы, Свайкарияда), ауыл атаулары (мысалы, Зервинай, Кросна) және археологиялық қазбалар ғана. Кейіннен Сувалки аймағы орманмен жабылды. Литваның ұлы княздары онда аң аулаған. 15 ғасырдың басында Меркине және Пуниядан келген адамдар бұл жерді қайтадан қоныстандыра бастады. Көлге Пуния деп ат қойылды, ал ауыл осы аттан өзінің атын алды. Алғашқыда ол Пуниядан кейін Пунишкес деп аталған болуы мүмкін, бірақ уақыт өте келе Пуньскке айналды. Бұл аймақтағы алғашқы елді мекендердің бірі болды. Осымен қатар, Бержининкай, Сейнай немесе Крейвенай сияқты басқа да елді мекендер құрылды.

Қазіргі заман

1597 жылы Сейвай орманшысы Станислав Заливский Пунск қаласында шіркеу салдырды, соның нәтижесінде мұнда приход құрылды. Кейін Литва канцлерлік кеңсесі король Зигмунд I Ескінің жарлығын жариялады, онда Пунск приходының діни қызметкері тек литва тілінде сөйлейтін адам болуы керектігі айтылды. 1647 жылы король Владислав IV Ваза Магдебург құқығы бойынша Пунск қаласына азаматтық құқықтар берді және қаланың гербына Санкт-Петердің бейнесі салынды. Ол кезде Пунск приходы Вильнюс епархиясына қарасты, ал кейін (1795 жылдан бастап) Вигри епархиясына қосылды. Шіркеудің жанында мектеп және аурухана болды. 1795 жылы Пунскте 583 адам тұрды, ал 1827 жылы 748 адам тіркелді. 1795 жылы Польшаның үшінші бөлінісі кезінде Пунск Пруссияға қосылды. 1807 жылы ол қысқа ғана өмір сүрген Польшаның Варшава Герцогтығының құрамына кірді, және әкімшілік жағынан Ломжа департаментіне бағынды. Герцогтық таратылғаннан кейін 1815 жылы, ол Конгресс Польшасының құрамына кірді, бірақ көп ұзамай Ресей империясына күштеп енгізілді. 1827 жылы Пунскте 748 тұрғын болды. 1852 жылы Пунск өз азаматтық құқықтарынан айырылды. 1881 жылы бүкіл приходта 1200 адам тұрды. Содан кейін Пунск приходы үш бөлек бірлікке бөлінді: Смоланы, Бечейлы және Пунск. 1910 жылы Пунск приходына қарасты 74 ауылда 7044 адам тұрды. Пунск аймағының халқы патшаның репрессияларына ұшырады. Жасқа құпия мектептер ашылды. Заңсыз, тыйым салынған литва баспасөзі мен кітаптарын кітап контрабандистері (книгnešiai) Германия-Ресей шекарасы арқылы жасырын түрде тасыды. Аймақтағы ең белгілі кітап контрабандисі – Повилас Матулевичюс болды.

Соғыс аралық кезең

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Литва мен Польша тәуелсіздік алғаннан кейін, Сувалки аймағы үшін олардың арасында қақтығыстар болды. 1919 жылдың сәуір айында Пуньск және оның аумағы Польшаның құрамына кірді. Шекара 1920 жылдың жазынан бері өзгерген жоқ. Вильнюс облысы сияқты, басқа да даулы аймақтардағы жағдай секілді, Пуньск тұрғындары қай елге қосылғысы келетінін анықтау үшін референдум өткізілмеді. 80 жылдың ішінде тілдік жағдай поляк тілінің пайдасына өзгерді. Польшаның құрамына кіргендіктен, үкімет жаңа жергілікті ережелерді енгізді және литвалықтар олардың қысымына ұшырады. Аралық соғыс кезеңінде бірнеше белсенді қоғамдар жұмыс істеді, мысалы, Әулие Казимир қоғамы шіркеу мәселелерімен айналысты, Rytas мектептерді ұстады, ал Talka кооперативтік қоғам болды. Сауда-саттық пен бизнес көбінесе еврейлерге тиесілі болды. Олар сол кезде Пуньск тұрғындарының көп бөлігін құрады. Сақталған бірнеше ескі үйлер, синагог ғимараты және Пуньск маңындағы үлкен зират олардың бұрынғы болуын еске салады. Антисемитизм кең таралды, көптеген еврей тұрғындары поляк үкіметінен қашып кетті. Рафалин отбасы да солардың бірі болды. Слободка иешивасын бітірген Давид Рафалин 1929 жылы Кубада раввин болды, ал 1933 жылы Мексикаға көшіп, онда 46 жыл бойы раввин қызметін атқарды. 1931 жылы Пуньсктегі еврей ауданының көп бөлігі өрттен қирады.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Пуньск Германияның оккупациясына түсті, ол оны тікелей Шығыс Пруссия провинциясына қосты. Оккупанттар жаңа тәртіп орнатуға кірісті. Сувалки аймағындағы «жарамсыз» тұрғындарды тазалау туралы шешім қабылданды. Немісшелендіруге жарамсыз деп танылғандар өлтірілді, ал «қолайлы» саналғандары ассимиляцияға жіберілді. Бұл аймақты отарлау және оны «Lebensraum» саясатына сәйкес немістермен толтыру, сондай-ақ көптеген жергілікті литвалықтарды сол кезде кеңестік басқаруда болған Литваға қоныс аудару туралы да шешім қабылданды. 1941 жылдың 10 қаңтарында Германия мен КСРО арасындағы келісімге сәйкес, аумақтан халықтың шамамен 70 пайызы күшпен шығарылды. Олардың көп бөлігі Германия оккупациясы аяқталғаннан кейін қайтып келді. Яд Вашемнің Шоа (Холокост) құрбандарының орталық дерекқорында Пуньсктен шыққан алты ондағаннан астам еврей тұрғыны Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаза тапқан деп тіркелген. Кейбіреулері ауылдың өзінде өлтірілді, ал қалғандары Германия басып алған Польша мен көршілес Литвадағы концлагерьлерге және геттоларға депортацияланды. Германия оккупациясы аяқталғаннан кейін ауыл Польшаға қайтарылды, бірақ кеңестік коммунистік режим орнатылды, ол 1980 жылдарда коммунизм құлағанға дейін билікте болды.

Демография

2021 жылғы халық санауы бойынша, халқы 1352 адамды құрады. Пуньск халқының 75% астамы литвалықтар. Литва мәдениет үйі, литва тіліндегі жоғары мектеп және баспаханасы бар Пуньск Польшадағы литвалық азшылығының басты орталығы болып табылады.