Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Марс кратері Пу́нск (;) - Польшаның солтүстік-шығысындағы Подляк воеводиясындағы ауыл, Сейни округінің Пу́нск гминасының орталығы. Литвамен шекарадан ғана орналасқан.
the Martian crater
Puńsk (; ) is a village in the Podlaskie Voivodeship in northeastern Poland, seat of the Gmina Puńsk in the Sejny County. It is located only from the border with Lithuania.
Ерте тарих
Пунск аумағындағы ең көне адам іздері шамамен 10 000 жыл б.з.д. кезеңіне дейін жетеді.
The oldest traces of humans in Puńsk territory date back to about 10,000 years BC.
Орта ғасырлар
Ерте орта ғасырларда Балтық тайпаларының бірі – Йотвингтер осы жерді мекендеген.
In the early medieval ages it was inhabited by the Baltic Yotvingians.
Литвалық крест жорығы
13 ғасырда Тевтон ордені жергілікті балтықтардың көп бөлігін қырып салды, тек аздағандары ғана тірі қалды. Бүгінде олардың болғандығын еске түсіретін нәрсе – бірнеше қамал төбелері (мысалы, Шиурпилисте), қорғандар (мысалы, Эглинеде), зираттар (мысалы, Свайкарияда), ауыл атаулары (мысалы, Зервинай, Кросна) және археологиялық қазбалар ғана. Кейіннен Сувалки аймағы орманмен жабылды. Литваның ұлы княздары онда аң аулаған. 15 ғасырдың басында Меркине және Пуниядан келген адамдар бұл жерді қайтадан қоныстандыра бастады. Көлге Пуния деп ат қойылды, ал ауыл осы аттан өзінің атын алды. Алғашқыда ол Пуниядан кейін Пунишкес деп аталған болуы мүмкін, бірақ уақыт өте келе Пуньскке айналды. Бұл аймақтағы алғашқы елді мекендердің бірі болды. Осымен қатар, Бержининкай, Сейнай немесе Крейвенай сияқты басқа да елді мекендер құрылды.
In the 13th century, the Teutonic Knights mostly exterminated the local Balts with only few of them surviving. Nowadays only some castle hills (e. g. in Šiurpilis), mounds (e. g. in Eglinė), cemeteries (e. g. in Szwajcaria), village names (e. g. Zervynai, Krosna) and archaeological excavations remind us about their existence. Later on the Suwałki Region became overgrown with forests. Lithuanian Grand Dukes hunted there. In the early 15th century the people from Merkinė and Punia started to colonize this territory again. The lake was named Punia, from which the village derived its name. Initially, it might have been called Puniškės after Punia, which over time became Puńsk. It was one of the first settlements in this territory. At the same time the other ones were created, such as: Beržininkai, Seinai or Kreivėnai.
Қазіргі заман
1597 жылы Сейвай орманшысы Станислав Заливский Пунск қаласында шіркеу салдырды, соның нәтижесінде мұнда приход құрылды. Кейін Литва канцлерлік кеңсесі король Зигмунд I Ескінің жарлығын жариялады, онда Пунск приходының діни қызметкері тек литва тілінде сөйлейтін адам болуы керектігі айтылды. 1647 жылы король Владислав IV Ваза Магдебург құқығы бойынша Пунск қаласына азаматтық құқықтар берді және қаланың гербына Санкт-Петердің бейнесі салынды. Ол кезде Пунск приходы Вильнюс епархиясына қарасты, ал кейін (1795 жылдан бастап) Вигри епархиясына қосылды. Шіркеудің жанында мектеп және аурухана болды. 1795 жылы Пунскте 583 адам тұрды, ал 1827 жылы 748 адам тіркелді. 1795 жылы Польшаның үшінші бөлінісі кезінде Пунск Пруссияға қосылды. 1807 жылы ол қысқа ғана өмір сүрген Польшаның Варшава Герцогтығының құрамына кірді, және әкімшілік жағынан Ломжа департаментіне бағынды. Герцогтық таратылғаннан кейін 1815 жылы, ол Конгресс Польшасының құрамына кірді, бірақ көп ұзамай Ресей империясына күштеп енгізілді. 1827 жылы Пунскте 748 тұрғын болды. 1852 жылы Пунск өз азаматтық құқықтарынан айырылды. 1881 жылы бүкіл приходта 1200 адам тұрды. Содан кейін Пунск приходы үш бөлек бірлікке бөлінді: Смоланы, Бечейлы және Пунск. 1910 жылы Пунск приходына қарасты 74 ауылда 7044 адам тұрды. Пунск аймағының халқы патшаның репрессияларына ұшырады. Жасқа құпия мектептер ашылды. Заңсыз, тыйым салынған литва баспасөзі мен кітаптарын кітап контрабандистері (книгnešiai) Германия-Ресей шекарасы арқылы жасырын түрде тасыды. Аймақтағы ең белгілі кітап контрабандисі – Повилас Матулевичюс болды.
In 1597, the Seivai forester, Stanisław Zaliwski built the church in Puńsk, and here was the parish established. Later on the Lithuanian chancellery published the document of the king Sigismund I the Old, which stated that Puńsk's parish priest can only be a Lithuanian speaking person. In 1647, the king Władysław IV Vasa approved Puńsk's civic rights according to the Magdeburg rights and gave it a coat of arms with Saint Peter's image. At that time the parish of Puńsk belonged to the Diocese of Vilnius, and later (from 1795) to the bishopric of Wigry. There was a school and a hospital by the church. In 1795, there lived 583 people in Puńsk and 748 people were registered in 1827. Puńsk was annexed by Prussia in the Third Partition of Poland in 1795. In 1807 it became part of the short lived Polish Duchy of Warsaw, within which it was administratively located in the Łomża Department. After the duchy's dissolution in 1815, it became part of Congress Poland, soon forcibly integrated into the Russian Empire. In 1827, Puńsk had 748 inhabitants. In 1852 Puńsk lost its civic rights. In 1881, there lived 1,200 people in the whole parish. Then the parish of Puńsk was divided into three separate units: in Smolany, Becejły and Puńsk. In 1910, there were 74 villages with 7,044 people that belonged to the parish of Puńsk. People of Puńsk area suffered from the tsar's repressions. There were secret schools. The forbidden, illegal Lithuanian press and books were secretly transferred across the German Russian border by the book smugglers (knygnešiai). Povilas Matulevičius was the most famous book smugglers in the region
Соғыс аралық кезең
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Литва мен Польша тәуелсіздік алғаннан кейін, Сувалки аймағы үшін олардың арасында қақтығыстар болды. 1919 жылдың сәуір айында Пуньск және оның аумағы Польшаның құрамына кірді. Шекара 1920 жылдың жазынан бері өзгерген жоқ. Вильнюс облысы сияқты, басқа да даулы аймақтардағы жағдай секілді, Пуньск тұрғындары қай елге қосылғысы келетінін анықтау үшін референдум өткізілмеді. 80 жылдың ішінде тілдік жағдай поляк тілінің пайдасына өзгерді. Польшаның құрамына кіргендіктен, үкімет жаңа жергілікті ережелерді енгізді және литвалықтар олардың қысымына ұшырады. Аралық соғыс кезеңінде бірнеше белсенді қоғамдар жұмыс істеді, мысалы, Әулие Казимир қоғамы шіркеу мәселелерімен айналысты, Rytas мектептерді ұстады, ал Talka кооперативтік қоғам болды. Сауда-саттық пен бизнес көбінесе еврейлерге тиесілі болды. Олар сол кезде Пуньск тұрғындарының көп бөлігін құрады. Сақталған бірнеше ескі үйлер, синагог ғимараты және Пуньск маңындағы үлкен зират олардың бұрынғы болуын еске салады. Антисемитизм кең таралды, көптеген еврей тұрғындары поляк үкіметінен қашып кетті. Рафалин отбасы да солардың бірі болды. Слободка иешивасын бітірген Давид Рафалин 1929 жылы Кубада раввин болды, ал 1933 жылы Мексикаға көшіп, онда 46 жыл бойы раввин қызметін атқарды. 1931 жылы Пуньсктегі еврей ауданының көп бөлігі өрттен қирады.
After World War I, when both Lithuania and Poland regained independence, there were fights between them over the Suwałki Region. In April 1919 Puńsk and its territory became a part of Poland. The border has remained unchanged since the summer of 1920. Similarly to the situation in other disputed areas, including the Vilnius region, a referendum which would determine which country the inhabitants of Puńsk wanted to belong to was not held. Through 8 decades the language situation has changed to the advantage of Polish. As part of Poland, new local regulations were introduced by the government, and Lithuanians were repressed by them. During the interwar period, there were several active societies, for example St. Casimir's Society dealt with the matters of church, Rytas maintained schools, and Talka was a co operative society. The vast majority of commerce and business belonged to Jews. They made up the greater part of Puńsk inhabitants at that time. Some extant old houses, the building of synagogue and a big cemetery nearby Puńsk remind of their former presence. Anti Semitism was rampant, and many of the Jewish residents fled Polish rule. One such family was Rafalin. David Rafalin, a graduate of the Slobodka Yeshiva, became a rabbi in Cuba in 1929, then in 1933, he moved to Mexico, where he was a rabbi for 46 years. In 1931, most of the Jewish section of Puńsk was destroyed by a fire.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Пуньск Германияның оккупациясына түсті, ол оны тікелей Шығыс Пруссия провинциясына қосты. Оккупанттар жаңа тәртіп орнатуға кірісті. Сувалки аймағындағы «жарамсыз» тұрғындарды тазалау туралы шешім қабылданды. Немісшелендіруге жарамсыз деп танылғандар өлтірілді, ал «қолайлы» саналғандары ассимиляцияға жіберілді. Бұл аймақты отарлау және оны «Lebensraum» саясатына сәйкес немістермен толтыру, сондай-ақ көптеген жергілікті литвалықтарды сол кезде кеңестік басқаруда болған Литваға қоныс аудару туралы да шешім қабылданды. 1941 жылдың 10 қаңтарында Германия мен КСРО арасындағы келісімге сәйкес, аумақтан халықтың шамамен 70 пайызы күшпен шығарылды. Олардың көп бөлігі Германия оккупациясы аяқталғаннан кейін қайтып келді. Яд Вашемнің Шоа (Холокост) құрбандарының орталық дерекқорында Пуньсктен шыққан алты ондағаннан астам еврей тұрғыны Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаза тапқан деп тіркелген. Кейбіреулері ауылдың өзінде өлтірілді, ал қалғандары Германия басып алған Польша мен көршілес Литвадағы концлагерьлерге және геттоларға депортацияланды. Германия оккупациясы аяқталғаннан кейін ауыл Польшаға қайтарылды, бірақ кеңестік коммунистік режим орнатылды, ол 1980 жылдарда коммунизм құлағанға дейін билікте болды.
During World War II, Puńsk was occupied by Germany, who incorporated it directly into the province of East Prussia. The invaders started to introduce a new order. It was decided to make a clean sweep of undesirable people in the Suwałki Region. The unsuitable ones for Germanisation were killed and the favourable ones had been left to become assimilated. It was also decided to colonize this area and populate it with Germans in accordance with the Lebensraum policy, and resettle many indigenous Lithuanians to Lithuania, which was then occupied by the Russians. According to the agreement between Germany and the Soviet Union on 10 January 1941, about 70% of people were expelled from the territory. Most of them returned after the German occupation ended. In Yad Vashem's Central Database of Shoah (Holocaust) Victims, more than six dozen Jewish inhabitants of Puńsk are listed as being murdered during World War II. Some were killed in the village itself, while others were deported to camps and ghettos in German occupied Poland and neighboring Lithuania. With the end of German occupation, the village was restored to Poland, although with a Soviet installed communist regime, which remained in power until the Fall of Communism in the 1980s.
Демография
2021 жылғы халық санауы бойынша, халқы 1352 адамды құрады. Пуньск халқының 75% астамы литвалықтар. Литва мәдениет үйі, литва тіліндегі жоғары мектеп және баспаханасы бар Пуньск Польшадағы литвалық азшылығының басты орталығы болып табылады.
According to the census of 2021, it had a population of 1,352. Over 75% of the population of Puńsk is Lithuanian. With Lithuanian Culture House, Lithuanian high school and print house, Puńsk is the main centre of the Lithuanian minority in Poland.