Кіріспе

Тарихи христиандық дін ордені

Бегиндер (/b/eɪ/'/ɡ/iː/n/z/, /'/b/ɛ/ɡ/iː/n/z/) және Бегардтар (/b/ɛ/ɡ/ər/d/z/, /b/ə/'/ɡ/ɑr/d/z/) – 13-16 ғасырларда Батыс Еуропада, әсіресе Төменгі елдерде белсенді болған христиандық дін ордендері. Олардың мүшелері жартылай монастырлық қауымда өмір сүрді, бірақ ресми діни уәде бермеді; ерте заманғы өмір салтының ережесінде айтылғандай, "Бегиндер ретінде өмір сүретінше" үйленбеуге уәде бергенімен, олар кез келген уақытта қауымды тастауға құқылы болды. Бегиндер 13 ғасырдағы рухани жаңару қозғалысының бір бөлігі болды, ол ерікті кедейлік, кедейлер мен науқастарға көмек көрсету және діни құлшылық арқылы Исаның өмірін үлгі етуге баса назар аударды.

Этимология

"Бегинь" (beguinas; begijn) терминінің шығу тегі нақты емес және оны кемсіту мағынасында қолданған болуы мүмкін. Ғалымдар енді "Энциклопедия Британиканың" он бірінші басылымында (1911) баяндалған, бұл атауның Лиеж қалалық дін қызметкері Ламберт ле Бегтен шыққан деген теорияға сенбейді. Сент-Бегганың есімінен немесе ескі саксон тіліндегі "beggen" деген сөзден – "тілеу" немесе "дұға ету" деген мағынадағы сөзді қайта құрастырудан туды деген басқа теориялар да жоққа шығарылды. Қозғалыстың атының шығу тегі әлі де белгісіз, сондай-ақ оның басталу мерзімі де нақты емес. Бегиндердің ешқашан катар еретиктерінің құрамына кіргеніне дәлел жоқ. Энциклопедиялар мұндай түсіндірмелерді еске алғанда, көбінесе оларды бекер деп санайды.

Қоғамдар және мәртебе

12 ғасырдың басында, Төмен елдердегі кейбір әйелдер жалғыз өмір сүрді және өздерін дұға мен жақсы амалдарға арнады, бірақ кешірім серті қабылдамады. Алғашқыда олардың саны аз болды, бірақ ғасыр ішінде олардың қатары көбейді. Орта ғасырларда Төмен елдердегі қалалық демографиялық құрылым мен неке салтының ерекшелігіне байланысты әйелдердің саны ерлерден көп болды. Олар қалаларда тұрып, мұқтаждарға көмектесті. 13 ғасырда олардың кейбіреулері бірін-біріне жақын үйлер сатып алды. Осы шағын әйелдер қауымдастығы тез арада діни және мемлекеттік биліктің назарына ілікті. Әйелдердің дұғаға, қасиетті рәсімдерге және қайырымдылыққа берілгендігіне қозғалған немесе шабыттанған жергілікті дін қызметкерлері, олардың рухани беделін заманауи мәселелерді шешу үшін, әсіресе шіркеудің ереске қарсы күресі үшін пайдалануға тырысты. Бірнеше дін қызметкерлері осы mulieres religiosae (немесе діни әйелдердің) өлімінен кейін оларды қасиеттілер ретінде насирлеуге тырысты. Мұның ең танымал мысалы – 13 ғасырдың басында Джеймс де Витри мен Мари д’Ойни арасындағы қарым-қатынас. Мари д’Ойни Джеймске әсер етті, оның уағыздарын жақсартты, ал оның көптеген кереметтері Латеран IV соборының қасиетті бағдарламасын ілгерілетуге көмектесті. Мари қайтыс болғаннан кейін Джеймс Лиеж епархиясындағы «діндар әйелдер» атынан Римге сапар шегіп, әйелдерге бірге тұруға және жақсы христиандық өмір сүруге шақыруға Пападан рұқсат сұрады. Бегиналар монах емес еді, бірақ кейде олармен шатастырылады. Бегиналар жеке, ресми емес кешірім сертіне берілді. Апостольдық өмір салтының идеалдарымен – ақылсыздық ордендерінің құрылуына әкелген идеалдармен – жанданған бегиналар дұға мен әлемдегі белсенді қызметке толы өмір сүрді. Әйелдер болғандықтан, бегиналарға уағыз айту мен оқытуға тыйым салынды, бірақ олар өздерінің бауырластарын тәубе етуге, қызмет етуге және дұға етуге белсенді түрде шақырды. Бегиналар ешқашан ресми, Папа мақұлдаған діни орден ретінде танылмады. Олар бекітілген ережеге бағынбады, монастырьларда тұрмады және жеке мүліктерінен бас тартпады. Шын мәнінде, бегиналар кез келген уақытта діни шақыруларын тастауға құқылы болды, өйткені ол ешқандай міндетті монахтық сертпен бекітілмеген еді. Көп жағдайда «бегина» термині қарапайым киім киіп, қарапайым халықтан өзгеше, діни өмір салтын ұстанатын әйелге қатысты қолданылды. Камбре, Валенсиен және Льеж сияқты қалаларда жергілікті билік осы әйелдер үшін бегинаж деп аталатын ресми қауымдастықтар құрды. Бегинаждар (Голланд тілінде сөйлейтін аймақтарда Бегиньховен) көбінесе қала орталықтарына жақын немесе олардың ішінде орналасқан және мата өндірісі үшін сумен қамтамасыз ететін өзендерге жақын болды. Кейбір әйелдер ұқсас ойлы діндар әйелдердің қауымдастықтарына қосылып, бегинажға кіргені үшін «бегина» деген атауды алды, ал көптеген әйелдер жалғыз немесе бір-екі ұқсас ойлы әйелмен бірге өмір сүрді. Бегиналар өздерін асырау үшін әртүрлі кәсіптермен айналысты. Төмен елдердегі әйелдер қаланың табысты жүн өнеркәсібінде жұмыс істеуге бейім болды. Париждік бегиналар қаланың дамып келе жатқан жібек өнеркәсібіне маңызды үлес қосты. Бегинаждар монастырь емес еді. Аналық үй сияқты жалпы құрылым болған жоқ. Әр бегинаж өзінің ережесін қабылдады. Лиеж епископы өзінің епархиясында бегиналарға арналған ереже жасады. Алайда, әр қауымдастықтың өзіндік толықтығы және өмір сүрудің өзіндік тәртібі болды. Кейіннен көптеген адамдар Франциск әйелінің үшінші орденінің ережесін қабылдады. Бегиналар қауымдастығы мүшелерінің әлеуметтік жағдайы бойынша әртүрлі болды; олардың кейбіреулері тек жоғары дәрежелі әйелдерді қабылдады; басқалары тек қарапайым жағдайдағы адамдарға арналған; басқалары әртүрлі жағдайдағы әйелдерді қабылдады, және бұл ең танымал болды. Генттегі үлкен бегинаж сияқты бірнешеуінде мыңдаған тұрғындар болды. 1264 жылға дейін құрылған Париж бегинажында 400-ге жуық әйел тұрды. Дюселин Динь Марсейде бегиналық қозғалысты құрды; оның қауымының мүшесі жасаған агиографиясы жалпы қозғалысқа жарық түсіреді. Бұл жартылай монастырь институты өз дәуіріне бейімделіп, бүкіл елге тез тарады. Кейбір бегиналар «қасиетті әйелдер» (mulieres sanctae) ретінде танымал болды және олардың құлшыныстары аймақтағы діни өмірге әсер етті. Бегиналық діни өмір сол дәуірдің мистикасының бір бөлігі болды. 1207 жылы Мехеленде, 1245 жылы Брюссельде, 1232 жылға дейін Лёвенде, 1234 жылы Антверпенде және 1244 жылы Брюггеде бегинаж болды. Ғасырдың соңына қарай Төмен елдердегі көптеген қалаларда бегинаж болды; бірнеше ірі қалаларда екі немесе одан да көп бегинаж болды. Кейбір ықпалды бегинаждар – Бегиньхоф (Амстердам), Бегиньхоф (Бреда) және Бегиньхоф (Утрехт).

Сын-пикирлер мен әлеуметтік реакция

13 ғасырдың өркендеуімен бірге, кейбір бегиндердің екіұшты әлеуметтік және құқықтық мәртебесіне байланысты сынға ұшырауы мүмкін болды. Әлемде өмір сүруді ұмыртқалы таңдау ретінде, бірақ көптеген қарапайым адамдардан (кем дегенде, құлшыныс тұрғысынан) асып түсетін немесе ерекшеленетін жолмен, бегиндер құрметке ие болғанмен, сонымен бірге наразылық тудырды. Кейбір аймақтарда «бегин» термині өте көрсенді, тіпті жағымсыз діни әйелді білдірді; бұл бейне екіжүзділік туралы айыптауларға жылдам әкелді (мысалы, «Роман де ла Роза» романындағы «Қысылған тыйылу» деп аталған бегин). Кейбір дін қызметкерлері ережеге берілмей «діни» мәртебені қабылдауға наразылық білдірді, ал қарапайым халық некеге және әлемдік өмірдің басқа белгілеріне жасалған сырттай наразылыққа ренжіді. Әйелдердің шіркеу және қарапайым билік органдарына қатысты құқықтық жағдайы белгісіз болды. Бегиндер екі әлемнің де артықшылықтарын пайдаланатын сияқты көрінді: өз мүліктерін сақтап, қарапайым адамдар сияқты әлемде өмір сүру, сонымен бірге дін қызметкерлерінің құқықтары мен қорғауын талап ету. Екінші жағынан, Роберт де Сорбон (1274 ж. қайтыс болған) сияқты құрметті адамдар бегиндердің тіпті қапалға алынғандарға қарағанда да Құдайға көбірек құлшыныс ететінін атап өтті, себебі олар антсыз және қабырғасыз, әлемнің құмарлықтарымен қоршалған діни өмірді өз еріктерімен іздеді. Бегин атауының күші бегин тарихының «шешімді» сәттерінде айқын көрінеді, оның Джеймс Витридің (бегин қозғалысының ең ерте және ең танымал жақтаушысы) уағыздарында алғаш рет пайда болуынан бастап, сотталған мистик Маргарита Пореттің (1310 жылы ерестік айыбымен Парижде өртке берілген) ісіне және 1311–1312 жылдары Венадағы кеңесте діни емес әйелдерді айыптаудағы орталық рөліне дейін.

Маргарита Порете

1290-шы жылдардың басында Маргарита Порете "Жай жандардың айнасы" деп аталатын мистикалық кітап жазды. Ежелгі француз тілінде жазылған бұл кітап жанның жойылуын, әсіресе оның ешбір нәрселікке айналуын, яғни Құдаймен ешқандай айырмасыз бірігуін сипаттайды. Кітап Орта ғасырлар мен одан кейінгі кезеңдерде кең таралды (мүмкін, ондаған данасы Батыс Еуропаның соңғы ортағасырлық дәуірінде тарады), бірақ "Жаратушының махаббатымен жойылған жан табиғаттың барлық тілегін орындауға құқылы және міндетті" сияқты мәлімдемелерге байланысты дау тудырды. Кейбіреулер мұны жанның Құдаймен біртұтас бола алатыны және осы күйде адам моральдық заңды сақтамай, шіркеуге, оның қасиетті тізіміне немесе канондарына мұқтаж болмайтыны деп түсінді. Бірақ Порете мұндай күйдегі жандардың тек жақсылықты қалайтынын және күнә жасауға қабілетсіз екенін түсіндірді. Дегенмен, оның ілімін қате түсіну оңай болды, әсіресе білімі аз адамдар үшін. Сондай-ақ, Порете ілімін тарату тәсілі де мәселе тудырды, ол сол дәуірдегі діни емес әйелдер арасында кейбір дін қызметкерлері алаңдаған әрекеттер мен мінез-құлықты еске түсірді. Шындығында, Порете Францияның доминикан инквизиторы тарапынан сотталып, 1310 жылы қайтадан еретик ретінде өртеуге берілді. 1311 жылы – Порете қайтыс болғаннан кейін, шіркеу шенеуніктері Вена кеңесінде Поретенің идеялары мен іс-әрекеттері мен бегинка мәртебесі арасындағы бірнеше байланысты анықтады. Кеңестің "Cum de Quibusdam" деген жарлығында бегинкалар "жоғарғы Ұш Тұрғыр және құдайлық мән туралы талас-тартыс жасайды және уағыздайды, сондай-ақ католиктік сенімге қайшы келетін, сенім туралы мақалалар мен шіркеудің қасиетті тізіміне қатысты пікірлер енгізеді" делінген.

1312 жылдан кейінгі құлдырау

1312 жылы Вена кеңесінен кейін бегиндердің саны азайды. 14 ғасырда кейбір қауымдастар монастырлық және саяхатшы монахтар ордендеріне қосылды. Дегенмен, көптеген бегиндер Вена шешімдерінен кейінгі кезеңде де сақталды. Осы институттардың көпшілігі 16 ғасырдағы Реформация кезінде немесе Франция революциясының қайнаған жылдары мен әлеуметтік дүрбелең кезінде таратылды. Бельгияның Брюгге, Лиер, Мехелен, Лёвен және Гент сияқты аймақтарында бірнеше бегиндер 20 ғасырдың басына дейін тірі қалды, ал 1905 жылы Генттегі бегиндер қауымдастығының мүшелері мыңға жуық болды.

Бегиндар тірі қалған

Орта ғасырдың соңында қаланың оңтүстік шекарасының қалыптасуына зор үлес қоскан деп саналатын Амстердамның Бегинхоф қауымы, протестанттық реформация кезінде өз католиктік дінінде мызғымай тұрды. Олардың приход шіркеуі тәркіленіп, Англиядан қуылған пуритандарға берілді. Соңғы Амстердам бегины 1971 жылы қайтыс болды, бірақ Бегинхоф қаланың ең танымал орындарының бірі болып сақталып келеді. Соңғы дәстүрлі бегина Марселла Паттин 2013 жылдың 14 сәуірінде Кортрейкте 92 жасында дүние салды. 1920 жылы Бельгия Конгосында дүниеге келген ол 1941 жылы Генттегі Синт-Амандсбергтегі Венгрияның Елизаветасының қасиетті бұрышына қабылданды және 1960 жылы Кортрейктегі Изге Елизавета бегинатына көшті, онда тоғыз адамнан тұратын қауымның мүшесі болды.

Екінші және үшінші толқындар

Жазушы Жан Хьюз Рабер, ортағасырлық әйелдер қозғалысын зерттеуші, 17 ғасырда архиепископ Матиас Ховий қолдауымен пайда болған Бегина қозғалысының екінші толқынын айтады. Оның қызметіне Мехелендегі Ірі Бегиналарды жақсартуға көмектесу кірді. Рабер екінші қозғалыстың нақты аяқталуы болмағанын мәлімдейді. Ол АҚШ-тағы Дороти Дей, Әйелі Ұрсула қоғамы және Франсиска Эрнандестің бастамасымен құрылған әйелдер қауымдастығы сияқты католиктік мирян қозғалыстарын 20 ғасырда Бегиналардың жалғасы ретінде қарастыруға болатынын ұсынады. Рабердің пікірінше, 12 ғасырдағы Бегиналардың әлеуметтік және экономикалық күштерге берген жауабы қазіргі жағдайларға сай модельді ұсынады: экономикалық белгісіздік немесе одан да нашар жағдай, халықтың ішінде жалғыз әйелдердің үлесінің артуы және тұрғын үй құнының төмендеуі салдарынан байлықты жоғалту. Ол Калифорниядағы «Американдық Бегиналар» тобын Бегина қозғалысының қайта жандануының мысалы ретінде келтіреді, бірақ олардың айқын, бірақ міндетті түрде мәселе тудырмайтын айырмашылықтары бар. Соңғы онжылдықтарда Германияда жаңа Бегина қозғалысы пайда болды. Жақында Ванкуверде (Британдық Колумбия, Канада) «Мейірімді Бегиналар» құрылды. Бұл – рухани қауымдастық тамырлары бар, білімді католик әйелдерінен құралған үшінші тәртіп. Олардың қызметтері – игі амалдар жасау, тыныш ойлармен шұғылдану және рухани құндылықтарын өмірге енгізу.

Белгілі бегиндар

Қазіргі әдебиетте қозғалыстың белгілі өкілдері болған бегиналардың арасында: Кристина фон Стоммельн, Дюселин Динье, Хадевич, Маргарита Порете, Мари д'Ойни және Магдебургтік Мехтильд есімдері аталады. Заманауи бегиналар қатарында Марселла Паттин және, мүмкін, Дороти Дэй бар.

Қайыршылар (жақындар)

Кеңінен тараған діни жаңару бегиндерге жақын бірнеше ерлер қоғамдарын тудырды. Олардың ішінде бегардтар ең көп санымен және ең маңыздысы болды.

Мүшелік

Бегардтар – дінге бейтарап адамдар болатын, бегиндар сияқты, олар ешқандай уәделермен байланысты болған жоқ, олар сақтаған өмірлік ереже біркелкі болған жоқ, және әр қауымның мүшелері тек өздерінің жергілікті басшыларына ғана бағынатын. Олар жеке меншікке ие болған жоқ; әр монастырьдың ағайындары ортақ қоржылға ие болды, бір шатыр астында бірге тұрып, бір үстел басында тамақтанды. Олардың көпшілігі – тоқымашылар, бояушылар және жүн жуушылар сияқты қарапайым текті адамдар еді, қалалық қолөнершілердің гильдияларымен тығыз байланыста болды. Мысалы, Брюссельдегі Бегардтар қауымына тоқымашылар гильдиясының мүшесі болған ер адам ғана қабылданатын. Бегардтар көбінесе бақытқа қанағаттанбаған адамдар – достарынан аман қалған, немесе қайғылы оқиғалар отбасылық байланыстарын үзіп жіберген, денсаулығы нашарлаған немесе жасы ұлғайған, немесе жазабас оқиғаға ұшырағандықтан өздерін-өздері ұстай алмайтын адамдар еді. Егер "орта ғасырлық Нидерланд қалалары әйелдер мәселесін бегинаж арқылы шешкен болса", Бегардтар қауымдастықтарының өсуі шаршаған жұмысшы еркектерге пана берді. Адамдар ең алдымен рухани дүниесін жетілдіру үшін бірікті. Өз құтқарылу жолын іздегенде, олар көршілерін де еске алатын және қолөнершілер гильдияларымен байланыста болғандықтан, діни өмірге әсер етті. Олар 200 жылдан астам уақыт бойы Нидерланд қалалары мен ауылдарының діни көзқарасын қалыптастырды, әсіресе шаруалар үшін.

Чиркенеге қатысты

Діни билік бегиндердің еретикалық ұмтылыстары бар деп сенді және кейде оларға тәртіптік шаралар қолдануға тырысты. Фрицлар (1259), Майнц (1261) және Эйхштатт (1282) синодтары оларға қарсы шаралар қабылдады, ал Безиер синоды (1299) оларды "жанама қолдаусыз" деп таныды. Олар Вьенн кеңесінде (1312) айыпталып, бірақ бұл үкімді папа Иоанн XXII (1321) жеңілдетіп, бегиндерге реформадан кейін бұрынғы тіршілік салтын қайта бастауға рұқсат берді. Бегардтар одан да жақтырмас болды; 14 ғасырда оларды Әулие Тақ, епископтар (әсіресе Германияда) және Инквизиция бірнеше рет айыптады. Католик энциклопедиясында жазған Эрнест Гиллиат Смит бегардтардың арасында иманды және ізгі адамдар болғанын айтады. Олардың қорғанында папа Григорий XI (1374–77) және папа Бонифаций IX (1394) Германия мен Нидерланды епископтарына хаттар жолдады. Квиетизм доктринасы осы қауым мүшелерінің көзқарасына ұқсас деп саналады.

Қазіргі заманғы құлдырау

Орта ғасырдың соңына таман Бегхард қауымдастықтары төмендеп кетті. Олардың саны тоқыма саудасының азаюымен кеміп, ол өнеркәсіп тоқтағанда бірте-бірте жойылды. Фландрия мен Валонияда осындай ортағасырлық негіздердің ең көп саны 94 болды, бірақ 1734 жылы олар 34-ке дейін азайды. Рим папасы Григорий XVI 1832 жылғы "Мирари вос" энцикликасында оларды сынап айтты. 1856 жылы 20 негіз қалған еді.

Әдебиеттік сілтемелер

Джойс Холлидейдің 2020 жылғы "От бағанасы" романы Маргарита Пореттенің жазбаларына негізделген бегиналар туралы ойдан шығарылған әңгімені ұсынады. Лоренс Стерннің көп томдық "Тристрам Шэндидің өмірі мен пікірлері" (1759–1767) романында, оның кейіпкері капрал Трим бегинаны сипаттайды. Шарлотта Бронтенің 1853 жылғы "Вильетта" романында бегиналар мен бегинаж 17-тарауда, "Ла Террас" деген атаумен еске алынады. Франсуаза Малле Жорристің тұңғыш романы – "Le rempart des Béguines" (1952; 2006 жылы жаңа ағылшын тіліндегі аудармада "The Illusionist" деп жарияланды). Романның атауы – Герс қалашығының буржуазиялық қоғамынан бөлек тұратын куртизан Тамараның тұратын көшесінің аты. Сибил Дана Рейнольдстың 2012 жылғы "Мерке мен бал" романы (2022 жылы қайта қаралып, қайта басылды) ортағасырлық Франциядағы Бель-Кьордың әпкелері – бегиналар тобының қиялданған тарихы мен саяхатын баяндайды. Умберто Эконың 1980 жылғы "Розаның аты" романында (1983 жылы ағылшын тілінде) Инквизиция қудалаған еретикалық қозғалыстардың ішінде Бегардтар жиі еске алынады. Бернард Корнвеллдің 2003 жылғы "Еретик" романында бас кейіпкер Томас Хоктон құтқарып алған, сотталған бегина еретігі Геннивье кейіпкері бар. Карен Мейтлендтің 2009 жылғы "Сыртқы құс өлтірушілер" романында 14 ғасырдың басындағы Улевик ауылындағы бегиналар тобы бейнеленген. Кен Фоллетт өзінің 2012 жылғы "Бүкіл әлем" романында Нидерландыдағы бегиналардың өмірін айтады. Хельга Жилен 2019 жылғы Лёвендегі Үлкен Бегинажға жасаған виртуалды турында бегиналар мен монахтар арасындағы айырмашылықты түсіндіреді. Жан де Мённың ескі француз әдебиетінің 13 ғасырлық классикасы "Роман де ла Роза" романының 53-тарауында, аллегориялық қарсыласы Жалған Көрініс бегиналарды "қалайшақтарға жат емес, себебі шындығында олар алыстан иіс шығарады" деп сипаттайды, сондай-ақ олар "жаман бүлінген шорталар" және "жаман сандал аяқ киім" киеді дейді.