Кіріспе
Ассизидегі Киші монастырлық монастырлар орденінің католик шіркеуі – Ассизидегі Киші монастырлық монастырлар орденінің ана шіркеуі (; Basilica Sancti Francisci Assisiensis) – орталық Италиядағы Умбрия аймағындағы Ассизи қаласында орналасқан Рим католик шіркеуі. Бұл қала әулие Франциск дүниеге келген және қайтыс болған жер. Бұл папаның кіші базиликасы және Италиядағы ең маңызды христиан қажыналық орындарының бірі. Базиликаға қоса салынып, Сакро Конвенто деп аталатын монастырь Ассизиге жақындағандар үшін ерекше белгілі бір орын болып табылады. 2000 жылдан бері ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген. 1228 жылы құрылысы басталған базилика төбеге орналасқан және екі шіркеуден (Жоғарғы және Төменгі шіркеулер) және әулиенің қабірлері сақталған склептен тұрады. Жоғарғы шіркеудің ішкі кеңістігі Италиядағы готика стилінің маңызды ерте үлгісі болып табылады. Жоғарғы және Төменгі шіркеулер римдік және Тоскана мектептерінің көптеген ортағасырлық суретшілері салған фрескалармен әсемделген, олардың ішінде Чимабуэ, Джотто, Симоне Мартини, Пьетро Лоренцетти және, мүмкін, Пьетро Каваллинидің туындылары бар. Туындылардың кеңдігі мен сапасы базиликаға осы кезеңдегі итальян өнерінің көрнекті дамуын көрсетуде ерекше маңыз береді, әсіресе христиандық Еуропаның басқа аймақтарымен салыстырғанда.
The Basilica of Saint Francis of Assisi (; Basilica Sancti Francisci Assisiensis) is the mother church of the Roman Catholic Order of Friars Minor Conventual in Assisi, a town in the Umbria region in central Italy, where Saint Francis was born and died. It is a papal minor basilica and one of the most important places of Christian pilgrimage in Italy. With its accompanying friary, Sacro Convento, the basilica is a distinctive landmark to those approaching Assisi. It has been a UNESCO World Heritage Site since 2000. The basilica, which was begun in 1228, is built into the side of a hill and comprises two churches (known as the Upper Church and the Lower Church) and a crypt, where the remains of the saint are interred. The interior of the Upper Church is an important early example of the Gothic style in Italy. The Upper and Lower Churches are decorated with frescoes by numerous late medieval painters from the Roman and Tuscan schools, and include works by Cimabue, Giotto, Simone Martini, Pietro Lorenzetti, and possibly Pietro Cavallini. The range and quality of the works give the basilica a unique importance in demonstrating the outstanding development of Italian art of this period, especially if compared with the rest of Christian Europe.
Тарих
Францискан монастыры (Сакро-Конвенто) және Ассизидің Франциск әулиесінің төменгі және жоғарғы базиликалары осы жергілікті әулиенің құрметіне 1228 жылы канонизациядан кейін бірден салына бастады. Симоне ди Пуччарелло шіркеу үшін жер сыйлады – Ассизидің батыс жағындағы төбе, бұрын қылмыскерлер өлім жазасына кесілген «Тозақ төбесі» деп аталатын жер. Бүгінде бұл төбе «Жәннат төбесі» деп аталады. 16 шілдеде 1228 жылы Франциск Ассизиде Папа Григорий IX-шы тарапынан қасиетті деп жарияланды, ал келесі күні жаңа шіркеудің іргетасы салынды, бірақ құрылыс бұрыннан басталған болуы мүмкін. Құрылыс оның бұйрығымен басталғандықтан, Папа шіркеуді Папалық меншік деп жариялады. Ғимаратты сол кездегі ең танымал сәулетші Маэстро Жакопо Тедеско жобалады. Құрылысты Сент-Франциск әулиесінің алғашқы ізбасарларының бірі және әулие Францисктің алдындағы Орденнің бұрынғы бас викарийі Кортоналық Элияс бақылады. Төменгі базилика 1230 жылы аяқталды. 1230 жылдың 25 мамырында Сан-Джорджо шіркеуіндегі (қазір Ассизидің Киелі Клара базиликасы) уақытша жерленген жерінен әулие Франциск әулиесінің сүйегі салтанатты түрде Төменгі базиликаға әкелінді. Әулие Франциск әулиесінің сүйегі ұрланып, шашырап кетпес үшін жерленген жері жасырылды. Жоғарғы базиликаның құрылысы 1239 жылдан кейін басталды және 1253 жылы аяқталды. Екі шіркеу де 1253 жылы Папа Иннокентий IV-ші тарапынан киеленді. Францискан Орденінің бұрынғы бас министрі Папа Николай IV 1288 жылы шіркеуді Папалық шіркеу мәртебесіне көтерді. Шіркеуге апаратын алаң – Piazza del Loge 1474 жылы салынған колоннадалармен қоршалған. Олар осы шіркеуге келіп құлшылық ететін көптеген паломниктерге пана берді. 1818 жылы әулие Франциск әулиесінің сүйегі Төменгі базиликаның еденінің астынан табылды. Папа Пий VII тұсында адалдар әулиенің жерленген жеріне баруы үшін крипт салынды. 1986 жылдың 27 қазанында және 2002 жылдың қаңтарында Папа Иоанн Павел II әртүрлі діндер мен христиан конфессияларының 120-дан астам өкілімен бірге Ассизиде Дүниежүзілік бейбітшілік үшін дұға күніне жиналды.
1997 жылғы жер сілкінісі
1997 жылдың 26 қыркүйегінде таңертең Ассизи маңындағы аймақты екі жер сілкінісі бірінен соң бірі шабуылдады, олардың күші 5,7 және 6,0 балға жетті. Ауқымды қираушылықтар болды және көптеген ежелгі ғимараттар қирады немесе зақымдалды. Қасиетті Франциск базиликасының зақымдануын тексеріп жатқан мамандар мен монахтар тобының ішіндегілерді жер сілкінісі шайқады, нәтижесінде күмбез құлап түсті. Топтан екі францискан монахы мен екі маман қаза тапты. Базиликаның жоғарғы шіркеуіндегі Джотто салған Қасиетті Франциск өмірінен бейнеленген фрескалар циклының көп бөлігі аз ғана зақымдалды, ал құлаған күмбез бөліктері дерлік толығымен жойылды. Шіркеу қалпына келтіру жұмыстары үшін екі жылға жабылды. Құлау оқиғасы бейнеленген.
Жоғарғы базилика
Бұл жарқын және кең базилика бір бөліктен, төрт ұялы кемеден тұрады, төбесі кресттер мен жапырақтардың ою-өрнектерімен, трансепті және көпбұрышты апсидамен жабдықталған. Төрт қабырғалы күмбездер көк түстегі алтын жұлдыздармен және суреттермен кезектесіп безендірілген. Екінші күмбезде Иса Мәсіхтің, әулие Франциске қараған, ал Мәриямның, әулие Иоанн Крестительге қараған бейнелері бар дөңгелектер орналасқан. Кіреберіс күмбезінде шіркеудің төрт латын дәрігері бейнеленген: әулие Григорий әулие Жеромға, ал әулие Амвросий әулие Августинге қарайды. Бұл бейнелер Исаак шеберіне жатқызылады. Хорда 102 ағаш бағана бар, олар Доменико Индовинидің (1501) жасаған ойылған және инкрустациялық әшекейлерімен безендірілген. Олардың ортасында, биік платформада папалық кафедра орналасқан. Трансепттің батыс жағы мен апсидасы Симабуэ мен оның шеберханасының көптеген фрескаларымен безендірілген (шамамен 1280 жылдан бастап). Крестке ілінген және әулие Франциск аяғына тиелеп тізе бүккен керемет бейнелеу, әулие Франциск тарапынан Мәсіхтің құрбандығына деген құрметті қайтадан баса көрсетеді. Симабуэнің фрескалары көп ұзамай ылғал мен шіруден зардап шекті. Оның бояуларында қорғасын тотығы қолданылғандықтан және бояулар гипстің әлі кеппеген кезінде жағылғандықтан, олар нашарлап, фотосуреттерге дейін тозды. Оған дейін трансепттің жоғарғы оң бөлігінде (аты белгісіз) Солтүстік шебері, мүмкін ағылшын суретшісі (1267–1270) жасаған әшекейлер болған. Ол батыс қабырғадағы екі лунетті және періште мен елшілердің суреттері бар дөңгелектерді жасады. Тағы бір (аты белгісіз) шебер, Римдік шебер, Ишая мен Дәуітті және шығыс лунеттің астындағы қабырғаның қалған бөлігін суреттеді. 1997 жылғы жер сілкінісінен зардап шеккен собордың жоғарғы бөлігі екі қатарда 32 көрініспен безендірілген: Ескі өсиеттен (Әлемнің жаратылуынан бастап Жүсіптің бауырларын кешіруімен аяқталады) және Жаңа өсиеттен (Байлықтаудан бастап Қабірдегі әйелдерге дейін). Кіреберіс қабырғасының жоғарғы тізбегінде екі фреска орналасқан: Пентикост және Исаның Көкке көтерілуі. Кеменің бір бөлігін бояуға шамамен алты ай кеткендіктен, бұл серияны Симабуэнің ізбасарлары болған әртүрлі римдік және тосканалық шеберлер орындады, мысалы, Джакомо, Джакопо Торрити және Пьетро Каваллини. Үшінші бөліктің ортаңғы тізбегіндегі Исаактың өмірінен екі фреска (Исаак Жақып пен Есауды баталайды) дәстүрлі түрде жас Джоттоға (1290–1295) жатқызылады (бұрын Вазари оларды Симабуэге қателікпен жатқызған). Бірақ бұл да даулы мәселе. Көптеген сыншылар бұл туындыларды аты белгісіз Исаак шебері мен оның шеберханасының еңбегі деп санайды. Оның римдік шығуына куәлік ететін стильдік егжей-тегжейлерге сүйене отырып, кейбір адамдар Исаак шебері Пьетро Каваллини немесе оның ізбасарлары болуы мүмкін деп санайды. Пьетро Каваллини 1290 жылы Римдегі Санта-Чечилия-ин-Трастевере шіркеуінің монастырында Исаактың Жақыпты баталауының ұқсас фрескасын жасаған. Исақтың демалып жатқан бейнесі Каваллинидің Римдегі Санта-Мария-ин-Трастевере шіркеуінің апсидіндегі Мәриямның тууының мозаикасындағы Мәриямның бейнесіне ұқсайды. Исаак шебері нағыз фреска (буон фреска) техникасын қолданған алғашқы шеберлердің бірі саналады, ол келесі ғасырлардағы қабырғалық сурет салуды революциялады. Бірақ ең маңызды әшекейлер – кеменің төменгі бөлігіндегі жас Джоттоға жатқызылған 28 фрескалар сериясы. Әр бөлікте кеме қабырғасының әр жағындағы дадодан жоғары үш фреска, кіреберіс жанындағы шығыс галереяларында екі фреска және кіреберіс қабырғасында тағы екеуі бар. Джотто Францисктің өміріндегі маңызды оқиғаларды қайта құру үшін әулие Францисктің өмірбаянын жазған (1266 ж.) әулие Бонавентураның «Легенда Майор» атты еңбегін пайдаланды. Бұл циклдің прототипі Римдегі Сан-Франческо а Рипа шіркеуіндегі Пьетро Каваллинидің (қазір жоғалған) әулие Франциск циклі болуы мүмкін. Суреттер Джоттоның осы оқиғаларға куә болғандай көрінеді. Вазаридің айтуынша, олар 1296–1304 жылдар аралығында орындалған. Алайда, бұл жұмыстың ерте сипаттамаларындағы екіұшты атрибуцияларға байланысты Джоттоның авторлығы даулы. Көптеген итальяндық сыншылар Джотто мен оның шеберханасының авторлығын қолдайды. Бірақ Исаактың фрескаларымен стильдегі шағын айырмашылықтарға байланысты, бұл фрескалардың бірнешеуі немесе тіпті барлығы кем дегенде үш түрлі суретшілердің еңбегі болуы мүмкін деп есептеледі, олар Джоттоның бастапқы тұжырымдамасын пайдаланды: әулие Франциск туралы аңыздың шебері (басты суретші және циклдің ықтимал жетекшісі), әулие Францисктің жаназасының шебері және Чечилия шебері. Төбедегі бірінші аралықта «Шіркеудің төрт дәрігері» (Жером, Августин, Григорий және Амвросий) фрескалары бейнеленген, олар жас Джоттоға немесе оның біріне жатқызылады. Үшінші аралықта Иса Мәсіх, Мәриям, Иоанн Креститель және Францис бейнеленген төрт жүрек пішіндес медальондарды Джакопо Торрити салған. Жоғарғы базиликаның сәндік фасадында готикалық стильдегі екі есікпен және әдемі роза терезесімен портал орналасқан. Мұнда Гуидо Деттони делла Грация жасаған Тау мүсіні тұрақты көрмеде көрсетілген.
Сырғанақ
Кеме ортасында екі қабатты баспалдақпен криптаға түсуге болады. Бұл қабір 1818 жылы табылған. Киелі Францисктің реликвияларын ортағасырлық Еуропаға таратуын болдырмау үшін оның сүйегін бауырлас Элайас жасырған, осы туралы Джон М. Суини «The Enthusiast» кітабында айтады. Папа Пий VII-нің бұйрығымен төменгі базиликаның астында крипта салынды. Оны Паскуале Белли неоклассикалық стильдегі құнды мәрмәрмен жобалаған. Бірақ 1925-1932 жылдары Уго Тарчи оны неороман стиліндегі қарапайым таспен қайта жаңартып, өзгертті. Ескі тас қабір темірленген, ол құрбандық тақтасының үстіндегі ашық кеңістікте орналасқан. 1934 жылы оның ең адал жандарлары – Руфино, Анджело, Массео және Лео бауырластары құрбандық тақтасының төңірегіндегі қабырға бұрыштарына жерленді. Криптаның кіреберісіне Жакопа деи Сеттесолидің сүйектері салынған құмыра қосылды. Бұл римдік ақсүйек әйел, мейіріммен «Жакоба бауырлас» деп аталатын, Киелі Францисктің ең адал досы және жомарт демеушісі болды. Ол өмірінің соңғы сәттерінде Порционколада оның қасында болды.
Қасиетті Франциск монастыры
Базиликаның қасында Сакро Конвенто монастыры, 53 романдық аркалары мен күшті тіреу қабырғалары бар қамал тәрізді тұр. Ол төмендегі аңғарға биіктеп, қамал әсерін береді. Ол Субазио тауынан алынған қызғылт және ақ тастардан салынған. 1230 жылы монахтар осы жерде қоныстанды. Бірақ құрылысы ұзаққа созылды, нәтижесінде романдық және готикалық стильдер бірігіп кетті. Оның көп бөлігі францискандық Папа Сикст IV билігінде, 1474-1476 жылдар аралығында салынды. Қазіргі монастырда кең кітапхана (орта ғасырлық кодекстер мен инкунабулалармен), ғасырлар бойы саяхатшылар сыйлаған өнер туындыларынан тұратын музей, сондай-ақ Перкинс коллекциясының 57 өнер туындысы (көбінесе Флоренция және Сиена мектептерінен) орналасқан. Романдық стильдегі қоңырау мұнарасы 1239 жылы аяқталды.