Кіріспе

Батыстық жағалаудағы Бейт-Лехемдегі базилика, Палестина

Бала туу шіркеуі немесе Бала туу базиликасы – Палестинаның Батыстық жағалауындағы Бейт-Лехем қаласында орналасқан базилика. Үңгір әртүрлі дін өкілдері үшін Исаның туған жері ретінде ерекше діни маңызға ие. Бұл үңгір – христиандықта ғибадат ету орны ретінде үздіксіз пайдаланылып келе жатқан ең көне орын, ал базилика – Киелі жердегі ең көне ірі шіркеу. Шіркеуді алғаш рет 325-326 жылдары анасы Еленаның Иерусалим мен Бейт-Лехемге сапарынан кейін көп ұзамай Ұлы Константин салдырған. Бала туу шіркеуі, негізінен, Юстиниандық қайта құрудан бері көп өзгермеген, бірақ көптеген жөндеулер мен қосымшалар жасалған, әсіресе крестоносшылар кезеңінде – екі қоңырау мұнарасы (қазір жоқ), қабырға мозаикалары мен суреттері (ішінара сақталған). Ғасырлар бойында айналасындағы кешен кеңейтіліп, бүгінде шамамен 12 000 шаршы метрді алып жатыр. Оның құрамында үш түрлі монастырь бар: католик, армян апостолдық және грек православтық. Алғашқы екеуінде қазіргі заманда салынған қоңырау мұнаралары бар. Кейбір деректерге сәйкес, соғыс Еуропадағы жағдайдың ушығуынан туындаған. 2012 жылдан бері Бала туу шіркеуі ЮНЕСКО-ның «Палестина» тізіміне енгізілген алғашқы Әлемдік мұра нысаны болып табылады. 1852 жылдан бері үш діни қауымның құқықтары Статус-кво ережесімен реттеледі. Лұқа былай дейді: «Ол алғашқы ұлын дүниеге келтіріп, оны құндақтап, шөп салатын ақырға жатқызды, себебі олар үшін қонақ бөлмесі болмады». Оқиғаның басқа нұсқасы апокрифтік Жақыптың жазбаларында кездеседі.

Константиний базиликасы (326 529 немесе 556)

Бұл жердегі алғашқы базиликаны император Константин I, анасы император Елена анықтаған жерде салдырды. Құрылыс 326 жылы Константиннің бұйрықтарымен Макарийдің қадағалауымен басталды және 339 жылғы 31 мамырда пайдалануға берілді. Дегенмен, 333 жылы Бордо саяхатшысы келген кезде ол уже қолданыста болды. Базиликаның жоспары үш негізгі архитектуралық бөлімді қамтыды:

Шығыс жағында көпбұрышты пішінді апсида (толық сегізбұрыш емес, бұзылған бесбұрыш, бұрынғы ұсыныстарға қарамастан), төмендегі туған орынды тікелей көруге мүмкіндік беретін диаметрі шамамен 4 метр болатын тесігі бар көтерілген платформаны қоршап тұрды. Апсиданы амбулатория және оған іргелес бөлмелер қоршап тұрды.

Юстинианның базиликасы (6 ғасыр)

Базилика қазіргі түрінде VI ғасырда Византия императоры Юстиниан I (527–565) бастамасымен, 529 немесе 556 жылдары қиратылғаннан кейін қайта салынды. 614 жылы Хосров II басқарған парсылар Палестинаға шапқындап, жақын жердегі Иерусалимді бағындырды, бірақ ғимаратты бұзған жоқ. Аңызға сүйенсек, олардың қолбасшысы Шахрбараз шіркеу кіреберісіндегі үш патшаның парсы зороастрий дінінің священниктерінің киімдерін киген суретіне қозғалып, ғимаратты сақтап қалуға бұйрық берді.

Крестоносцылар дәуірі (1099-1187)

Рождество шіркеуі 1100 жылы Иерусалим Латын Корольдығының екінші билеушісінен бастап 1131 жылға дейін крестшілер патшаларының негізгі тәж кигізу шіркеуі ретінде қолданылды. Шамамен 1130 жылдан бастап крестшілер ғимаратты қабырға суреттері арқылы қайта безендеуді қолға алды: қасиеттілердің суреттері негізінен жеке донорлардың бастамасымен, арнау жазулары мен портреттерінің көп қолданылуымен, орталық және оңтүстік галереяларында бейнеленді. Хоырдың солтүстік-батыс тірегінде, оңтүстік науқастарында, сондай-ақ қоңырау мұнарасының астындағы шағын шіркеуде тарихи сахналар циклының қалдықтары сақталған. Крестшілер базиликаны және оның аумағын кеңінен безендіріп, жаңартты. Алтарь аймағындағы грек және латын тілдеріндегі екі тілде жазылған жазуда көрсетілгендей, мозаикалық безендіруді Ефрем есімді суретші басқарған команда жасады. Кемедегі солтүстік қабырғадағы мозаикалық панельдің төменгі жағында орналасқан латын және сирия тілдеріндегі тағы бір жазу, суретші Василийдің еңбегін куәландырады, ол, әдетте, жергілікті Сирия Мелкиттерінен шыққан. Екі суретші бір шеберханада бірлесіп жұмыс істеді.

Әйюбид және мамлюк дәуірі (1187-1516)

1187 жылы Иерусалим мен оның аймағын Аюбидтер басып алған, бірақ бұл Нәресте шіркеуіне ешқандай зиян келтірмеді. Грек мелкит дін қызметкерлеріне шіркеуде қызмет ету құқығы берілді, және басқа да христиан дін тобына да осындай жеңілдіктер жасалды. 1227 жылы шіркеу әсем ойылған ағаш есікпен безендірілді, оның қалдықтарын әлі күнге дейін нартэксте көруге болады. Армян және араб тілдеріндегі екі жазуда көрсетілгендей, оны Киликия патшасы I Хетум (1224-1269) және Дамаск әмірі, Саладиннің туысы әл-Муаззам Исаның тұсында екі армян монахы, әке Авраам және әке Аракел жасаған. 1229 жылы Киелі Рим императоры Фредерик II сұлтан әл-Камильмен келісімге келді, нәтижесінде қасиетті орындар крестшілерге қайтарылды. Латын дін қызметкерлері мұсылман паломниктеріне қасиетті үңгірге кіруге рұқсат беру шартымен Нәресте шіркеуінің меншігіне қайта ие болды. Латын үстемдігі шамамен 1244 жылдың сәуірінде Хорезм түркілерінің шабуылына дейін сақталды. Осы оқиғада шіркеудің қазыналары, қазір Иерусалимдегі Терра Санкта мұражайында сақталып, жер астына жасырылды және 1863 жылы ғана қайта табылды. Шіркеу қирады, бірақ толығымен бұзылмады, ең көп зақым шатырына келді. Мамлюктер билігі кезінде шіркеуді гректер, армяндар, копттар, эфиопиялықтар және сириялықтар сияқты әртүрлі христиан дін тобы қолданды. 1347 жылы жаңадан құрылған Қасиетті Жердің Кустодиясы францискандықтарға базиликаның солтүстігіндегі регуляр канондардың бұрынғы монастырының меншік құқығын берді. Монахтар Осман империясының кезеңіне дейін Бейт-Лехемде үстемдік ете білді. 13 ғасырдың соңынан бастап паломниктер мамлюк билігімен шіркеудің ішкі бөлігінің нашарлап қалғанына шағымданды: әсіресе қабырғалар мен едендердің мәрмәр қаптамалары біртіндеп алынып, толығымен жоғалып кетті. Бургундия герцогтігі 1448 жылдың тамызында шатырды қалпына келтіру үшін қаражат бөлді. Үш есігі бар биік қосқан шатыр ғибадатхананың шығыс бөлігінен бөлініп, діни қызметтерге арналған. Осман кезеңі әртүрлі христиан дін тобы арасындағы шиеленістің күшеюімен сипатталды. 1637 жылы гректерге Еліміздің Жоғарғы Портасы арқылы үстемдік берілді, ал францискандықтар қасиетті үңгірден қуылды. 1621 жылы Армян патриархы Григор Паронтер ауланың оңтүстігіндегі ішінара қираған ғимараттарды сатып алып, онда монастырь мен паломниктерге арналған хоспис құрды. 1639 жылы грек патриархы Крит суретшісі Еремиас Палладасқа шіркеуді әшекейлеу үшін жаңа иконалар салуды тапсырды. 1671 жылы Патриарх Досифей II бастамасымен қосымша жұмыстар жүргізілді. 1675 жылы Доситеос бас киелі үйді де бақылауға алды және еден мен шатырды қалпына келтіруге, сондай-ақ жаңа иконостас жасауға көмектесті. Францискандықтар 1690 жылы өз құқықтарын қалпына келтірді, бірақ 1757 жылы грек православтарына жоғарғы шіркеудің толық меншігі және үңгірдің кілттерін сақтауға рұқсат берілген кезде олардың үстемдігін қайтадан жоғалтты. Содан кейін шіркеуді қайта безендіру жұмыстары жүргізілді: басты зал жаңадан төселді, бема салтанатты иконостаспен жабдықталды және бас алтарь үстіне ағаш балдахин орнатылды. Шатырдан судың үнемі сүзіліп кіруі салдарынан крестшілердің мозаикалары құлап түсе бастады, бұл туралы 16 ғасырдан бастап көптеген паломниктердің есептерінде жазылған.

XIX ғасыр

1834-1837 жылдар аралығында жер сілкінісі Туғандық шіркеуіне айтарлықтай зиян келтірді. 1834 жылғы Иерусалим жер сілкінісі шіркеудің қоңырау мұнарасын, шіркеу салынған үңгірдегі жиһаздарды және оның құрылысының басқа да бөліктерін зақымдады. 1836 жылы болған бірнеше күшті сілкіністер мен 1837 жылғы Ғалилея жер сілкінісі қосымша шағын зақымдарға әкелді. 1842 жылы ферман алғаннан кейін грек православтары жүргізген жөндеу жұмыстарының аясында, сол кезде базар ретінде пайдаланылған неф пен наулыстар арасына қабырға салынды, сондай-ақ хор орналасқан шіркеудің шығыс бөлігінде де ғибадатты жалғастыру мүмкіндігі туды. Түркия сұлтаны латын тіліндегі жазуы бар күміс жұлдызды қайта орнатты, бірақ христиан православиелік Ресей империясы биліктің өзгеруіне қарсы шықты. Олар Кіші Кайнарка шарты туралы айта келіп, Дунай өңіріне әскерлерін жіберді. Соның салдарынан Осман империясы бұрынғы шешімін кері қайтарып, француз шартынан бас тартып, православиелік христиандарға Киелі жердегі шіркеулерге қатысты егемендік билікті уақытша қайтару арқылы жергілікті шиеленісті күшейтті. Бұл Ресей мен Осман империясы арасындағы аймақтағы қасиетті орындарды бақылау үшін болған қақтығысты одан әрі қыздырды.

ХХ ғасырдан бүгінгі күнге дейін

1918 жылы британдық губернатор, полковник Рональд Сторрз 1842 жылы грек православ шіркеуінің негізгі зал мен хор арасындағы қабырғасын бұзды. 2002 жылдың сәуірінде Екінші интифада кезінде шіркеу бір ай бойы қоршауға алынды, онда Израиль қорғаныс күштері (ИҚК) іздеген шамамен 50 қарулы палестиналық шіркеу ішінде паналады. Шіркеудегі христиандар осы жауынгерлерге баспана беріп, тамақ, сумен қамтамасыз етті және сырттағы израильдік әскерлерден қорғады. Израильдік БАҚ шіркеу ішіндегі христиандардың кешірілгендер ретінде ұсталып отырғанын мәлімдеді, бірақ шіркеудегі паштары оларға және шіркеуге құрметпен қарады деді. 2014 жылдың 27 мамырында шіркеудің астындағы үңгірдегі перделер өртеніп, аз ғана зақым келді. Шіркеудің бірлескен иелері 2013 жылдың қыркүйегінен бастап ауқымды жөндеу жұмыстарын жүргізді, олар 2021 жылы аяқталуы мүмкін (қалпына келтіру (2013–2019) бөлімін де қараңыз).

Дүниежүзілік мұралық нысан

2012 жылы шіркеу кешені Дүниежүзілік мұра комитетінің 29 маусымда өткен 36-шы сессиясында Дүниежүзілік мұра тізіміне енген алғашқы палестиналық нысан болды. ЮНЕСКО өкілі Сью Уильямс мәлімдегендей, 21 мүшелі комитетте құпия дауыс беру арқылы 13–6 есебімен бекітілді. Бұл, көптеген нысандар үшін қалыпты 18 айлық процедураны еске алмай, шұғыл кандидаттық рәсімі бойынша жасалды, АҚШ пен Израильдің қарсылығына қарамастан. Нысан төртінші және алтыншы критерийлерге сәйкес мақұлданды. Бұл шешім техникалық және саяси тұрғыдан даулы болды. Судың ағып кетуінен зақымдану себепті, 2012 жылдан 2019 жылға дейін ол Дүниежүзілік мұра тізіміндегі қауіп астындағы нысандар тізіміне енгізілді.

Логистика және ұйымдастыру

2010 жылы Палестина билігі көп миллион долларлық қайта жаңарту бағдарламасының жақын арада басталатынын хабарлады. Палестина халқының көпшілігі мұсылман болғанымен, айтарлықтай христиан азшылығы бар, олар шіркеуді ұлттық құндылық және ең танымал туристік орындардың бірі деп есептейді. Жобаның қаржыландыруының бір бөлігі палестиналықтардан, ал жұмысты палестиналық және халықаралық сарапшылар тобы жүзеге асырып жатыр. Итальяндық реставратор Марчелло Пьячентидің сөзіне сүйенсек, мозаикалар "екі шыны қабаттың арасына жапсырылған алтын қаптамадан жасалған" және тек "бет-әлпеттері мен дене мүшелері кішкентай тас кесектермен салынған".

Мүлік және әкімшілік

Мүліктік құқықтар, шіркеудің діни қызметтерге пайдалануы және күтіп ұсталуы "Статус-кво" деп аталатын құжаттар мен келісімдер жиынтығымен реттеледі. Жаңа монахтардың арасында басқалардың дұғаларына, ән айтуларына құрметпен қарау және тіпті еденді тазалауға бөлу мәселелері бойынша бірнеше рет ұрыс-керіс болған. Палестина полициясы көбінесе бейбітшілік пен тәртіпті қалпына келтіру үшін шақырылады.

Сайттың архитектурасы мен орналасуы

Туған жер кешенінің ең бастысы – Туған жер үңгірі, оның ішінде Иса пайғамбар туған деп есептелетін орын сақталған. Үңгірмен байланысты кешеннің негізгі бөлігі – Нәресте шіркеуі және оның солтүстігінде орналасқан Әулие Екатерина католик шіркеуі.

Сыртқы аула

Бейт-Лехемнің басты алаңы – Маңай алаңы – Мәсіх туған жер шіркеуі мен Әулие Екатерина шіркеуі алдындағы үлкен мозаикаланған ауланың жалғасы. Рождество қарсаңында адамдар осы алаңда жиналып, түндегі қасиетті қызметке күтіп, Рождество әндерін айтады.

Туған жердің базиликасы

Туған жердің басты базиликасын Иерусалимдегі грек православиелік патриархаты күтіп ұстайды. Ол әдеттегі рим базиликасы сияқты, коринфтік бағаналардан құралған бес дәлізбен және киелі орынды қамтитын шығыс жағындағы апсидамен салынған. Базиликаға "Кішіпейілділік есігі" деп аталатын өте төмен есік арқылы кіріледі. Дәліздерді бір-бірінен және орталық бөлімнен бөліп тұратын 44 бағана бар, олардың кейбіреулерінде ирланд монахы Катальд (7 ғасыр шамасында), сицилиялық нормандықтардың қамқоршысы, Дания королі Кнут IV (1042–1086) және Норвегия королі Олаф II (995–1030) сияқты әулиелердің суреттері салынған. Католиктер Мариямның жаңа туған сәбиді шөп салып жатқан жерде қалдырған дәстүрлі орынды белгілейтін "Шөп салатын орынның үңгірі" деп аталатын үңгірдің бір бөлігіне жауапты. Перзенттердің құрбандығы алтары шөп салып жатқан орынның тіке қарсысында орналасқан.

Қасиетті Екатерина шіркеуі

Қасында орналасқан Қасиетті Екатерина шіркеуі – Александриялық Екатеринаға арналған католик шіркеуі, жаңаша готикалық стильде салынған. Екінші Ватикан кеңесінен кейінгі діни үрдістерге сәйкес ол одан әрі жаңартылды. Осы шіркеуде Иерусалимнің латын патриархы Рождество кешінде түнгі жарымы құлшылық өткізеді. Бұл түнгі жарымы құлшылығындағы кейбір дәстүрлер Ватикан II-ге дейін қалыптасқан, бірақ Статус-кво 1852 жылы Осман империясы тұсындағы ферманмен (жарлықпен) заң жүзінде бекітілгендіктен, олар сақталуға тиіс, және ол жарлық бүгінгі күнге дейін күшінде. Есей ағашының бейнесі – Чеслав Дзвигайдың мүсіні, ол 2009 жылы Папа Бенедикт XVI-ның Киелі жерге жасаған сапары кезінде Қасиетті Екатерина шіркеуіне сыйлық ретінде қосылды. Ол Есей ағашы ретінде зәйтүн ағашын бейнелейді, Исаның Ыбырайымнан Жүсіпке дейінгі тегін, сондай-ақ Ескі өсиеттен алынған символизмді көрсетеді. Жоғарғы бөлігінде Жерді нығметтеп тұрған, ашық қолдарымен Мәсіх Патшаның тәж киген бейнесі орналасқан. Ол Мәсіх туған орын – үңгірге қатынайтын паломниктердің жолы бойында орналасқан.

Қасиетті Екатеринадан кіретін үңгірлер

Қазандықтар шіркеуінен кіретін үңгірлерде бірнеше капеллалар табылады, олардың ішінде Иосиф қасиеттісінің капелласы – періште Иосифке Мысырға қашуға бұйрық берген оқиғаны еске түсіреді; Ирод өлтірген сәбилерді еске түсіретін Бейкүнәлер капелласы; және дәстүр бойынша ол Библияны латын тіліне (Вулгата) аударған кезде тұрған жер астындағы ұяда Киелі Жером капелласы.

Қасиеттілердің дәстүрлі қабірлері

Тарихпен дәлелденбеген бір дәстүр бойынша, төрт католик әулиесінің қабірлері Мәсіх тууы шіркеуінің астында, Қасиетті Екатерина шіркеуінен кіруге болатын үңгірлерде жатыр деп есептеледі.

Латын және протестанттық

Рождество қарсаңында Бейтлехемде өтетін католиктердің түн ортасындағы миссасы бүкіл әлемге таратылады. Мереке бірнеше сағат бұрын басталады, қала қақпасындағы Рахиланың қабіріне жақын жерде Иерусалимнің латын патриархын құрметті қонақтар күтеді. Жастар ұйымдарының шеруімен бірге ол көпшіліктің күтіп тұрған "Маңгер" алаңына беттейді. Соңында ол Қасиетті Екатеринаның католик шіркеуіне кіреді, ал одан кейін жақын орналасқан Туған Шіркеуіне басшылық етеді. Патриарх Сәби Исаның мүсінін алып, базиликаның астындағы Туған Үңгіріндегі күміс жұлдызға қояды. Протестанттар лютеран шіркеуінде немесе Туған Шіркеуінде құлшылық етеді. Дегенмен, кейбір протестанттық қауымдар Бейт-Сахурға, яғни Бейтлехемге жақын орналасқан ауылға барады.

Грек православиесі

Православтық Рождество қарсаңында, 13 күн өткен соң, көптеген қонақтар мен сенімді жандар Мәңгілік алаңға қайта жиналады, олар бұл жолы түрлі Шығыс православиелік қауымдарының діни басшыларының шерулерін тамашалауға және оларды қарсы алуға жиналады.

Армян тілі

Армян қауымының мүшелері 18 және 19 қаңтарда, Туған Шіркеудің өз бөлімінде Рождествоны соңғы болып тойлайды. Ондағы алтарьдарды кіші дін өкілдері де өздерінің Рождество мерекелерінде пайдаланады.