Кіріспе

Пекторалдық крест немесе пектораль (лат. pectoralis – "кеуде") – кеудеде тағылатын, әдетте мойынға ілінетін бау немесе тізбек арқылы бекітілетін крест. Көне дәуірде және орта ғасырларда пекторалдық кресттерді дін қызметкерлері де, сондай-ақ мирян да таққан. Кейінгі орта ғасырларда пекторалдық крест епископтардың дәрежесін көрсететін арнайы белгіге айналды. Рим-католик шіркеуінде пекторалдық крест тағу құқығы тек папаларға, кардиналдарға, епископтарға және абаттарға ғана берілген. Шығыс православие шіркеуінде және славян дәстүрін ұстанатын Византия католик шіркеулерінде дін қызметкерлері де пекторалдық крест тағады, ал диакондар мен кішігірім ордендер тақпайды. Қазіргі заманғы пекторалдық крест салыстырмалы түрде үлкен болады және көптеген христиандар мойындарында тағатын кішкентай кресттерден ерекшеленеді. Көптеген пекторалдық кресттер құнды металдардан (платина, алтын немесе күміс) жасалады, ал кейбіреулерінде құнды немесе жартылай құнды тастар орналасқан. Кейбіреулерінде крест тәрізді корпус болады, ал басқаларында стильдік суреттер мен діни символдар қолданылады. Көптеген христиан діндерінде пекторалдық крест оны таққан адамның дін қызметкері екенін немесе жоғары дәрежелі дін қызметкерінің құрамына кіретінін көрсетеді. Алайда, Батыс шіркеулерінде мойындарына крест тағуды қалайтын мирянның саны артып келеді. Көптеген христиандар, дін қызметкерлері де, мирян да крест тағады, бірақ пекторалдық крест өте үлкендігімен (көлденеңі алты дюймға дейін) және жүректің астында, кеуденің ортасында тағылатынымен ерекшеленеді (жаға сүйектерінен төмен емес). Ғасырлар бойы көптеген пекторалдық кресттер нағыз кресттен алынған сынықтар немесе қасиеттілердің реликвияларын сақтауға арналған реликвиарлық нысандар түрінде жасалған. Кейбір реликвиарлық пекторалдық кресттер реликвияны көрсету үшін ашылады немесе реликвия алдыңғы жағынан шыны арқылы көрінеді.

Тарихи қолданысы

Кеуде айқышы туралы ең алғашқы айтылғандардың бірі 461 жылы Папа Илариус айтқан сөздері. 811 жылы Никефор Рим папасы Лев III-ге алтын кеуде айқышын сыйға берді. Осы кезде кеуде айқыштарын дін қызметкерлері де, мирян да тағуға болады. Дегенмен, батыс шіркеуінде кеуде айқышын кеңінен ресми түрде қолдану 14-шы ғасырға дейін басталған жоқ. Римдік обрядта кеуде айқышын тағу алғаш рет Рим папасы V Пийдің Римдік понтификалында міндетті деп белгіленді.

Алғашқы англикандық епископ, кеуде айқышын таққан – Линкольн епискобы Эдвард Кинг (1885–1910).

Рим-католик діні

Рим-католик шіркеуінде көкірек айқышы – папа, кардиналдар, архиепископтар және епископтар қолданатын понтификалдардың бірі. Әртүрлі папалар бұл құқықты абаттарға, абатшаларға және кейбір соборлық канондарға кеңейтті. Кардиналдар үшін оның қолданылуы 1905 жылдан бастап Пій X-тің *motu proprio* «Crux pectoralis» арқылы реттелді. Көкірек айқышы діни киімдермен немесе діни әдеттермен, сондай-ақ литургиялық немесе азаматтық шараларға қатысқанда киіледі. Клерикальдық киіммен бірге көкірек айқышы мойынға ілінеді, осылайша көрінеді, немесе сол жақ жейде немесе пальтоның кіші қалтасына салынады, бұл ретте тізбегі көрінеді, бірақ айқыш көрінбейді (бұл ресми талап емес, бірақ практикалық мақсаттар үшін жасалады). Егер киіз киген болса, көкірек айқышы прелаттың мойнынан ілінеді және еркін ілінеді немесе айқышқа бекітілген арнайы ілгекпен алдыңғы түймеге бекітіледі. Көкірек айқышының болуы епископты монсеньордан ажыратуға көмектеседі, өйткені олар ұқсас киім киеді. Хор киімінде – яғни епископ киген кезде – сотуна, рошет және моцетта кигенде көкірек айқышы әдетте жібек баумен ілінеді. Бұл бау архиепископ немесе епископ үшін жасыл және алтын, кардинал үшін қызыл және алтын, ал папа үшін алтын болады. Абат қара және алтын жібек бауды, ал абатша мен канон қара жібек бауды пайдаланады. Бұрын апостолдық протонотарийлер понтификалдарда қызмет өткізген кезде қызғылт түсті жібек баумен көкірек айқышын киетін. Әдетте, діни қызметтерді өткізген кезде епископтар көкірек айқышын альбтың үстінен, бірақ казуланың астына іледі, онда ол көрінбейді. Дегенмен, кейбір епископтар көкірек айқышын тізбегімен казуланың үстінде киеді. Егер епископтық мәртебесі жоқ дін қызметкерлері көкірек айқышын кигісі келсе, олар оны киімдерінің астында киюге болады деп есептеледі, осылайша оларды епископтармен шатастырмауға болады. Іс жүзінде кейбір дін қызметкерлері, прелаттар емес, көкірек айқышын киеді. Ол діни қызметтер кезінде альбтың үстінде киіледі. Прелат оны мойнына киер алдында оны сүйіп, киген кезде «Munire me digneris» дұғасын оқуы керек (оның тамыры орта ғасырларға дейін жетеді), онда ол Құдайдан дұшпандарына қарсы қорғаныш сұрап, Исаның азаптарын және католик сенімін мойындағандардың жеңістерін есте сақтауды тілейді. Паптық көкірек айқышы қарапайым айқыштан ерекшеленеді, оны папа соборлық шіркеулердің мүшелеріне жиі киюге рұқсат береді. Осы құқыққа ие болған канондар айқышты тек хор қызметтерінде ғана киюге рұқсат алады, ал литургиялық қызметтерде альбтың үстінде киюге болмайды, егер арнайы рұқсат берілмесе. Көкірек айқышы – епископтық әшекейлердің ең соңғы қосылған түрі. Алайда, айқышты жүрекке кию дәстүрі ежелгі заманға дейін жетеді және оны епископтар ғана емес, дін қызметкерлері мен миряндар да сақтаған. Көкірек айқышын папалық әшекейлеудің бір бөлігі ретінде алғаш рет Папа Иннокентий III айтқан, ал оны орта ғасырдың соңында ғана кеңінен қолдана бастады. Гилло Дюран XIII ғасырдың соңында оны епископтардың әшекейі ретінде атап, «оның киілуі немесе кимеуі әр епископтың қалауына байланысты» деді.

Англикандық практика

Көкірек айқыштарын кеңінен қолдану Англикан қауымында қайта жаңғырды және көбінесе епископтармен шектеледі. Англикан епископтарының киетін көкірек айқыштарында әдетте Исаның денесі (корпус) бейнеленбеген. Олар аметист немесе епископтың митрасымен әшекейленуі мүмкін және әдетте қарапайым алтын тізбекке ілінеді. Англо-католик епископтары Рим-католик үлгісіне көбірек ұйымдасуы мүмкін. Басқа англикан дін қызметкерлері кейде мойындарына айқыш киеді, бірақ олардың сыртқы түрі мен пішіні көбінесе епископтармен шатастырмау үшін қарапайым болады (олар да көбінесе күлгін, палатинат немесе амарант қызыл түсті көйлек киеді). 2009 жылдың 21 қарашасында Ватикан қаласында өткен кездесуде, Римге өтуге ниет білдірген наразы англикандықтарға жасалған ұсынысты шешу үшін Папа Кентерберий архиепискобына көкірек айқышын сыйлады. Кейбір сарапшылар бұл Папаның Кентерберий архиепискобын епископ ретінде мойындағанын білдіреді деп түсіндірді, бұл 1897 жылғы Apostolicae curae папалық бұйрығына қарамастан жасалған, онда Католик шіркеуі англикандық тағайындаудың жарамдылығын мойындаудан бас тартады. Дегенмен, Католик шіркеуі әлі де англикандық дін қызметкерлерінің орнын канондық тұрғыдан мойындамайды және католик дініне ауысқан англикандық дін қызметкерлерін қайта тағайындайды.

Протестанттық практика

Соңғы жылдары протестант шіркеулері католик, православие немесе англикан дәстүрінен дәстүрлі рәсімдік киімге қайта оралды. Көптеген конфессиялардағы дін қызметкерлері, әсіресе лютерандар, епископтар, пасторлар, ал кейде басқа конфессиялардағы хоршылар немесе литургиялық көмекшілер кеуде айқыштарын (крест) киеді. Жалпы айтқанда, тек епископтар ғана салтанатты киім кигенде немесе костюм кигенде, жүрегінің үстіндегі сол қалтасында алтын крестті тізбекпен тағады. Епископ емес дін қызметкерлері көбінесе арқанмен (әдетте қара) ілінген күміс крест киеді. Кейбір конфессияларда арқанның түсі сол конфессиядағы нақты лауазымды білдіреді.

Швеция шіркеуі

Швеция шіркеуінде 1805 жылы король Густав IV Адольф епископтар үшін кеудеге тағатын кресттерді қайта енгізді. 1805 жылғы үлгі әлі күнге дейін қолданылып келеді. Епископтар алтын тізбекпен ілінген қарапайым латын кресін тағады. Уппсала архиепискобы крестің бұрыштарына алтын сәулелер қосылған дәл сол үлгіні пайдаланады.

Копт шіркеуі

Копт епископтары мен әулиелердің киетін көкірек айқасы кейде күрделі өрнекпен жасалған былғарыдан, ал кейде металлдан да жасалады.