Кіріспе
Архитектура туралы трактат (De architectura) – римдік сәулетші және әскери инженер Маркус Витрувий Полионың архитектура туралы жазған трактаты. Ол өзінің қамқоршысы, император Цезарь Августқа құрылыс жобаларына нұсқаулық ретінде арналған. Көне заманнан бізге жеткен архитектура туралы жалғыз трактат болып табылатын бұл еңбек, Ренессанс кезеңінен бері архитектуралық теория бойынша жазылған алғашқы кітап және классикалық архитектура канонының маңызды көзі ретінде қарастырылады. Онда грек және римдік ғимараттар туралы көптеген мәліметтер, сондай-ақ әскери лагерьлер, қалалар және ірі (акведуктар, ғимараттар, моншалар, портер) және кішкентай (машиналар, өлшеу құралдары, аспаптар) құрылыстарды жоспарлау және жобалау туралы нұсқаулар бар. Витрувий кресттік күмбездер, күмбездер, бетон және Империялық Рим архитектурасымен байланысты басқа да жаңалықтар ойда келгенге дейін бұл трактатты жариялағандықтан, оның он кітабы Рим құрылысының дизайны мен технологиясының осы ерекше жаңалықтары туралы ешқандай ақпарат бермейді. Мәтінде оларға сілтемелер бар екендігінен, түпнұсқа көшірмелерде кем дегенде бірнеше иллюстрация (болжам бойынша сегіз) болғанын білеміз, бірақ олардың ешқайсысы ортағасырлық қолжазба көшірмелерінде сақталмаған. Бұл кемшілік 16 ғасырдағы басылымдарда түзетілді, олар көптеген үлкен суреттермен толықтырылды.
De architectura (On architecture, published as Ten Books on Architecture) is a treatise on architecture written by the Roman architect and military engineer Marcus Vitruvius Pollio and dedicated to his patron, the emperor Caesar Augustus, as a guide for building projects. As the only treatise on architecture to survive from antiquity, it has been regarded since the Renaissance as the first known book on architectural theory, as well as a major source on the canon of classical architecture. It contains a variety of information on Greek and Roman buildings, as well as prescriptions for the planning and design of military camps, cities, and structures both large (aqueducts, buildings, baths, harbours) and small (machines, measuring devices, instruments). Since Vitruvius published before the development of cross vaulting, domes, concrete, and other innovations associated with Imperial Roman architecture, his ten books give no information on these distinctive innovations of Roman building design and technology. From references to them in the text, we know that there were at least a few illustrations in original copies (perhaps eight), but none of these survived in medieval manuscript copies. This deficiency was remedied in 16th century printed editions, which became illustrated with many large plates.
Ғимараттар
Витрувий сәулет өнерінің этикасын қарастырып, оның сапасы суретшінің жұмысының қоғамдық маңыздылығымен байланысты екенін, жұмыстың пішінімен немесе шеберлігімен емес екенін айтты. De architectura еңбелінен ең белгілі цитата әлі де архитекторлармен жиі келтіріледі: "Жақсы құрылыстың үш қағидасы бар: беріктік, пайдалылық және сұлулық". Бұл цитата сэр Генри Воттонның 1624 жылғы нұсқасынан алынған және еңбектегі мәтінді дәл береді (I. iii.2), бірақ содан бері ағылшын тілі өзгерді, әсіресе "commodity" сөзінің мағынасы өзгерді, сондықтан бұл тұжырым қате түсінілуі мүмкін. Қазіргі ағылшын тілінде бұл былай түйінделеді: "Идеалды ғимарат үш элементтен тұрады: мықты, пайдалы және әдемі". Витрувий адам пропорцияларын да зерттеді (Кітап) және оның бұл канондары кейін Леонардо да Винчидің "Витрувий адамы" ("Homo Vitruvianus") атты танымал суретінде қабылданып, бейімделді.
Тұрғын үй сәулет өнері
Витрувий діни ғимараттар, инфрақұрылым және машиналар туралы жан-жақты сипаттама берсе де, тұрғын үй архитектурасына қатысты оның хабарламасы тұрақсыз. Аристотель сияқты, Витрувий де сәулетшінің көмегінсіз өз үйін салған үй иелеріне құрмет көрсетеді. Оның тұрғын үй архитектурасына деген екіұшты көзқарасы 6-шы кітапқа кіріспедегі алғашқы абзацта ең анық байқалады. 6-шы кітап тұрғын үй архитектурасына толыққанды арналған, бірақ архитектура теоретигі Саймон Вейр түсіндіргендей, кіріспеде тұрғын үйдің артықшылықтары, отбасы немесе тікелей тұрмыстық өмірмен байланысты тақырыптар талданбаған; Витрувий грек этикалық қағидасы – ксения туралы әңгіме келтіреді: бейтаныс адамдарға мейірімділік көрсету.
Рим технологиясы
De architectura инженерлік құрылымдарда қолданылатын түрлі-түрлі машиналарды, мысалы, көтергіштерді, крандарды және шынжыр дөңгелектерді, сондай-ақ катапульттар, баллисталар және қамал құралдарын сипаттауымен маңызды. Витрувий күн сағаттары мен су сағаттарының жасалуын, ал эолипильдің (алғашқы бу машинасы) қолданылуын атмосфералық ауа қозғалысының (желдің) сипатын көрсету мақсатындағы тәжірибе ретінде баяндаған.
Су құбырлары мен диірмендер
Витрувийдің "De architectura" еңбектері, қазір Оңтүстік Франциядағы Понт-ду-Гард сияқты сақталған ескерткіштердің археологиялық зерттеулерімен толықтырылған, рим технологиясы туралы білетініміздің көп бөлігінің негізін құрайды. Бұрынғы Рим империясының аумағында осындай зор құрылыстар көптеп кездеседі, бұл рим инженерлерінің күшіне куәлік етеді. Витрувийдің римдік су құбырларын салу туралы сипаттамасы қысқа болғанымен, олардың қалай өлшенгені және қажетті материалдардың мұқият таңдалуы сияқты маңызды егжей-тегжейлерді қамтиды. Оның кітабы, I ғасырдың соңында Римнің көптеген су құбырларын басқаруға тағайындалған генерал Фронтинге көмектесер еді. Фронтин "De aquaeductu" атты еңбекті жазды, ол I ғасырдағы римдік су құбырлары туралы толыққанды зерттеу болып табылады, және су арналарына заңсыз құбырлар орнатылып, судың бұрылып алуына байланысты су қабылдау мен беру арасындағы айырмашылықты анықтады. Рим империясы су қуатын пайдалануда үлкен жетістіктерге жеткен, мұны Франциядағы Барбегалдегі 16 су диірменінің жиынтығы дәлелдейді. Бұл диірмендер астықты өте тиімді өңдеді, сондай-ақ Хиераполистегі кейінірек салынған диірмен сияқты көптеген басқа диірмендер де белгілі.
Материалдар
Витрувий әр түрлі құрылымдар үшін қолданылатын көптеген әртүрлі құрылыс материалдарын, сондай-ақ штукатурлық бояу сияқты ерекшеліктерді сипаттады. Цемент, бетон және әк туралы тереңінен сипаттама берілген, ал көптеген римдік құрылымдардың ұзақ ғұмыры олардың құрылыс материалдары мен дизайн шеберлігіне куәлік етеді. Ол ауыз суды тасымалдау үшін қорғасынды пайдаланбау керектігін, оның орнына саз құбырларын қолдануды ұсынды. Ол бұл қорытындыға "Архитектура туралы кітаптың" кітабында, өз заманының қорғасын құбырларын құю фабрикаларындағы жұмысшылардың ауруларын байқағаннан кейін келді. Дегенмен, Рим және көптеген басқа қалаларда қолданылатын судың көп бөлігі өте қатаң болды, минералдар тез арада құбырлардың ішкі бетін жауып, қорғасынмен улануды азайтты. Витрувий Архимед пен патшалық тәжіндегі қоспа алтынды анықтауы туралы белгілі оқиғаны айтты. Архимед тәждің көлемін су ваннасындағы ығысу арқылы дәл өлшеуге болатынын түсінгенде, "Эврика!" деп айқайлап көшеге шықты, және бұл жаңалық оған тәждің тығыздығын таза алтынмен салыстыруға мүмкіндік берді. Ол тәждің күміспен қоспаланғанын және патша алданғанын көрсетті.
Суды кетіру машиналары
Витрувий 10-тарауда Архимед бұрандасының құрылысын сипаттады, бірақ Архимедтің есімін атаған жоқ. Бұл суды егістіктерді суару және кендерді құрғату үшін кеңінен қолданылған құрылғы еді. "De architectura" еңбегінде айтылған басқа көтеру машиналарына шексіз тізбектелген қаптар және кері айналатын су дөңгелегі жатады. Су көтеруге пайдаланылған су дөңгелектерінің қалдықтары Испаниядағы Рио-Тинто және Батыс Уэльстегі Долаукоти сияқты ескі кендерде табылды. Рио-Тинтодан алынған дөңгелектердің бірі қазір Ұлыбритания мұражайында, ал екіншісі Уэльс Ұлттық мұражайында сақталуда. Бұл қалдықтар кендерді заманауи әдіспен қайта ашу кезінде табылған. Олар тік қатар тізбекте қолданылған, мұнда 16 мұндай диірмен суды су көзінен кем дегенде 29 метрге көтере алатын. Әрбір дөңгелек дөңгелектің үстінде құрылғыны басып тұрып, сыртқы жиегіндегі тіреуіштерді пайдалана отырып, шахтерлермен жұмыс істеген. Олардың кендерде мұндай құрылғыларды қолданғаны, олардың тек бидайды ұнтақтау ғана емес, сонымен қатар ағаш кесу, кендерді уату, мата тоқу және басқа да әрекеттер үшін қуатты дамыту үшін су дөңгелектері ретінде де пайдалана алатынын көрсетеді.
Күштік сорғы
Ктезивийге күштік сорғыны ойлап табу есептеледі, оны Витрувий машинаның үстінде су бағанасын құруға мүмкіндік беретін клапандары бар қоладан жасалғанын сипаттады. Бұл құрылғы Герон Александрийскийдің "Пневматика" еңбегінде де сипатталған. Машинаны қолмен, рычагты жоғары-төмен қоздыру арқылы іске қосады. Ол оның су қоймасынан жоғары орналасқан фонтандарды сумен жабдықтау үшін қолданылатынын айтты, бірақ оны қарапайым өрт сөндіру құралы ретінде де пайдалануға болады. Біреуі Англиядағы Каллева Атребатумда (римдік Сильчестер) табылған, ал екіншісі Британ мұражайында көрсетілген. Олардың қызметтері сипатталмаған, бірақ екеуі де Витрувий атап өткендей, қоладан жасалған. Витрувий сонымен қатар Ктезивий ойлап тапқан бірнеше автоматтарды да атап өтті, олар пайдалы мақсаттарға емес, көңіл көтеру мен ләззат алу үшін жасалған.
Орталық жылу
Витрувий тұрғындардың өмір сүру жағдайын жақсарту үшін ғимараттарды жобалауда жасалған көптеген жаңалықтарды сипаттады. Олардың ең маңыздысы – гипокаусттың дамуы, яғни оттан қызған ауаның еден астына және қоғамдық моншалар мен виллалардың қабырғаларына таратылатын орталық жылыту жүйесі. Ол отынның тиімді пайдаланылуын қамтамасыз ететін ғимараттарды қалай жобалау керектігі туралы нақты нұсқаулар берді; мысалы, кальдарий тепидарийге жақын орналасқан, одан кейін фригидарий. Сондай-ақ, ол жылы бөлмелердегі температураны реттеу үшін арнайы құрылғыны – дөңгелек ашық терезесінің астындағы шатырға орнатылған қола дискіні пайдалануды ұсынды, оны шкив көмегімен жоғары көтеріп немесе төмен түсіру арқылы ауа алмасуды реттеуге болады. Өзі ұсынбаса да, оның кері айналатын су дөңгелегі сияқты суды сығатын құрылғылары, Диоклетиан мен Каракалла моншалары сияқты ірі термалардың үстіңгі бөлігіндегі су жинағыш резервуарларға су көтеру үшін қолданылған болуы мүмкін.
Жерді өлшеу құралдары
Витрувийдің геодезияда жақсы тәжірибелі болғаны оның геодезиялық құралдарды, әсіресе су деңгейін немесе хоробатын сипаттауынан көрінеді, ол оны құрғақ сызықтарды қолданатын грома геодезиялық құрылғысымен салыстырды. Бұл құралдар барлық құрылыс жұмыстарында, әсіресе су тас жолдарының құрылысында маңызды болды, онда канал қабырғаларына зақым келтірмей, үздіксіз су беру үшін біркелкі еңіс қажет болды. Ол сондай-ақ геодезиялық дөңгелекті сипаттады, ол жолдардағы қашықтықты автоматты түрде өлшеуге арналған құрылғы, Путингер кестесі сияқты нақты маршруттарды жасау үшін қажетті машина.
Теңіз деңгейінің өзгеруі
"De architectura" кітабының 1-тарауының 4-бөлімінде қазіргі Түркиядағы "Кария жері" деп аталатын Кіші Азиядағы 13 афиналық қала сипатталған. Бұл қалалар: Ефес, Милет, Миус, Приена, Самос, Теос, Колофон, Хиос, Эритра, Фокея, Клазомена, Лебедос, Митилен, ал кейінірек 14-ші – Смирна. Үшінші қала Миус "бұрын суға батып, қасиетті рәсімдері мен дауыс беру құқығы жойылған" деп сипатталады. Бұл сөйлем Витрувий жазған кезде теңіз деңгейінің өзгеруі немесе жердің шөгуі белгілі болғанын көрсетеді. Бұл қалалардың орналасуы негізінен оңтүстіктен солтүстікке қарай, сондықтан Миус орналасқан жер енді ішкі аймақ болып көрінеді. Егер осылай болса, онда "De architectura" кітабы жазылғаннан бері аймақта топырақ көтерілген немесе теңіз деңгейі төмендеген болуы мүмкін. Теңіз деңгейінің өзгеруін көрсете бермейді, бірақ кейінгі империя кезінде көптеген римдік порттар заманауи авторлар "сілтілену" деп сипаттаған құбылыстан зардап шекті. Порттарды үнемі қазу қазынаға ауыр жүк болды, ал кейбіреулер бұл шығын империяның құлдырауына елеулі үлес қосты деп санайды. Қазіргі Англияның Эссекс айманындағы римдік тұз өндіріс орындары бес метрлік биіктікте орналасқан, бұл сол кездегі жағалау сызығы екенін көрсетеді. Бұл байқаулар "De architectura" кітабы жазылғаннан бері жағалау сызығының өзгеруіне әсер еткен сілтілену мен топырақ көтерілуінің шамасын ғана көрсетеді.
Қолжазбалар
Витрувийдің еңбегі – 9 ғасырдың басында Шарлеманьнің сарайдағы скрипторийінің арқасында сақталған латын мәтіндерінің көптеген мысалының бірі. (Классикалық қолжазбаларды іздеу және қайта көшіру – Каролинг қайта өркендеуінің бір бөлігі.) Витрувийдің сақталған көптеген еңбектері сол жерде қайта жазылған қолжазбадан алынған, Ұлыбритания кітапханасының Харли 2767 қолжазбасы. Бұл мәтіндер тек көшірілмеген, сонымен қатар Шарлемань сарайында белгілі болды, өйткені оның тарихшысы, епископ Эйнхард, сапармен келген ағылшын шіркеу адамы Алкуиннен кейбір техникалық терминдерді түсіндіруді сұрады. Сонымен қатар, мәтінді оқыған немесе оған жанама әсер еткен бірнеше адам белгілі, олардың ішінде: Вуссин, Храбан Мавр, Герман Рейхнау, Гюго Сен-Виктор, Гервас Мелки, Вильям Малмсбери, Теодерих Сен-Тронд, Петрус Диакон, Альберт Магнус, Филиппо Виллани, Жан де Монтрейль, Петрарка, Боккаччо, Джованни де Донди, Доменико ди Бандино, Никколо Акчайололи, Флоренциядағы Сан-Лоренцо базиликасына мұра қалдырған, Бернард Хилдесхайм және Фома Аквинский. 1244 жылы Доминикан монахы Винсент Бове өзінің орта ғасырлардағы барлық білімнің жинағында – "Speculum Maius" атты еңбегінде "De architectura"-ға көптеген сілтемелер жасады. "De architectura"-ның 8-ден 15-ға дейінгі ғасырларға дейінгі көптеген көшірмелері орта ғасырларда қолжазба түрінде сақталған, қазіргі таңда 92-сі қоғамдық жинақтарда бар. Алайда, оларға көп көңіл бөлінбеген сияқты, мүмкін Витрувий қолданған көптеген архаикалық латын терминдерінің және мәтіннің кейбір бөліктерін түсінуге көмектесетін деп саналатын 10 түпнұсқа суреттің жоғалуына байланысты. Витрувийдің еңбегі 1416 жылы флоренциялық гуманист Поджио Браччолини қайта ашты, ол оны Швейцариядағы Сен-Галл аббаттығының кітапханасынан тапты. Ол қолжазбаны Ренессанс ойшылдарының ынталы аудиториясына жариялады, дәл сол кезде классикалық мәдени және ғылыми мұраға қызығушылық қайта жандана бастады.
Many copies of De architectura, dating from the 8th to the 15th centuries, did exist in manuscript form during the Middle Ages and 92 are still available in public collections, but they appear to have received little attention, possibly due to the obsolescence of many specialized Latin terms used by Vitruvius and the loss of most of the original 10 illustrations thought by some to be helpful in understanding parts of the text. Vitruvius's work was "rediscovered" in 1416 by the Florentine humanist Poggio Bracciolini, who found it in the Abbey library of Saint Gall, Switzerland. He publicized the manuscript to a receptive audience of Renaissance thinkers, just as interest in the classical cultural and scientific heritage was reviving.
Баспа басылымдары
Бірінші баспа басылымын (editio princeps), инкунабула нұсқасын, 1486 жылы вероналық ғалым Фра Джованни Сулпитий жариялады (екінші басылымы 1495 немесе 1496 жылы), бірақ ешқайсысы суреттелмеген. Доминикан монахы Фра Джованни Джокондо 1511 жылы Венецияда ағаш кескіндерімен суреттелген алғашқы нұсқасын шығарды. Ол терең философиялық көзқарас пен тамаша суреттерге ие болды. 1520 жылдары итальян тіліне аудармалар тарады, алғашқы басылымы 1521 жылы Комо қаласында архитектор Брамантетің миландық досы Чезаре Чезариано жасаған жаңа суреттерімен бірге жарық көрді. Ол жылдам түрде басқа еуропа тілдеріне аударылды, алғашқы француз нұсқасы 1547 жылы, ал 1548 жылы алғашқы неміс нұсқасы жарық көрді. Алғашқы испан аудармасын 1582 жылы Мигель де Уреа мен Хуан Грасиан жариялады. Ең беделді және ықпалды басылымын 1673 жылы француз тілінде Клод Перро жариялады, оны 1664 жылы Жан-Батист Колбер тапсырды. Джон Шут 1563 жылы «Архитектураның бірінші және басты қағидалары» атты кітабында осы мәтінді пайдаланды. Сэр Генри Воттонның 1624 жылғы «Архитектура элементтері» еңбегі – күшті ықпал еткен бейімделу, ал 1692 жылғы аударма қысқартылған нұсқа болды. Ағылшын тілінде сөйлейтін адамдар алғашқы бес томды толық аудару үшін 1771 жылға дейін, ал толық шығарманы 1791 жылға дейін күтуге мәжбүр болды. Баспа өнерінің арқасында Витрувийдің еңбектері егжей-тегжейлі және интерпретациялық суреттері бар герменевтиканың танымал тақырыбына айналып, кеңінен тарады. Көптеген кейінгі басылымдардың ішінде 1914 жылы Моррис Х. Морган, Ph.D., LL.D., Гарвард университетінің классикалық филология профессоры аударған «Архитектура туралы он кітап» толық нұсқасы Project Gutenberg және Internet Archive сайтында қолжетімді.
Әсері
Витрувийдің еңбегінің қайта жаңғыруы Ренессанс кезеңінің сәулетшілеріне зор ықпал етті, соның нәтижесінде келесі ғасырларда классикалық сәулет қайта жанданды. Ренессанс архитекторлары, мысалы Николи, Брунеллески және Леон Баттиста Альберти, «Сәулет туралы» еңбегінде өз білім саласын ғылыми дисциплина деңгейіне көтерудің және шебердің дағдыларын бағалаудың негізін тапты. Леонардо да Винчидің ең белгілі суреттерінің бірі – «Витрувий адамы» – Витрувийдің «Симметрия туралы: ғибадатханаларда және адам денесінде» деп аталатын ІІІ кітабының бірінші тарауында жазылған дене пропорцияларының принциптеріне негізделген. Ағылшын сәулетшісі Иниго Джонс және француз Саломон де Каус Витрувий сәулеттің қажетті құрамы деп есептеген ғылымдарды қайта қарастырып, іске асырған алғашқылардың қатарында болды: сан мен пропорцияға негізделген өнер мен ғылым. XVI ғасырдың архитекторлары Палладио Витрувийді өз ұстазы және нұсқаушысы деп санады және өзінің сәулеттік қағидаларын жасағанға дейін оның еңбегіне сүйенген бірнеше суреттер жасады.
Астролаб
Машинада стереографиялық проекцияны қолданудың ең алғашқы дәлелі – «De architectura» еңбегінде Александриядағы анафоралық сағатты (болжам бойынша, клепсидра немесе су сағаты) сипаттауында кездеседі. Сағаттың артында күндізгі уақытты көрсету үшін сымдардан жасалған айналмалы жұлдыз картасы болған. Сымдық құрылым (өзбекше «арабұлақ») және жұлдыздардың орналасуы стереографиялық проекция арқылы құрастырылған. Осыған ұқсас құрылыстар 1-3 ғасырларға жатқызылып, Зальцбургте және Францияның солтүстік-шығысында табылған, сондықтан мұндай механизмдер римдіктер арасында кеңінен таралған болуы мүмкін.