Кіріспе

Германиялық екінші дүниежүзілік соғыс генералы

Хиацинт Граф Штрахвиц (сондай-ақ Хиацинт Граф Штрахвиц фон Гросс Заухе унд Камминец) (30 шілде 1893 – 25 сәуір 1968) – екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі Вермахттың аристократ тегінен шыққан офицері. Ол Екінші дәрежелі Темір крестінің дулы жапырақтары, қылыштары және алмаздарымен марапатталған. Штрахвиц 1893 жылы Сілезиядағы отбасылық мүлігінде дүниеге келген. Ол Пруссияның әртүрлі әскери академияларында білім алып, Бірінші дүниежүзілік соғыста қызмет еткен, онда 1914 жылдың қазанында француз күштеріне тұтқынға түскен. Тұтқындықтан қашуға көптеген сәтсіз әрекеттер жасаған. 1918 жылы соғыс аяқталғаннан кейін Германияға оралды. Ол Фрайкорпқа қосылып, Берлиндегі неміс революциясының Спартакшылар көтерілісіне қарсы күресті; кейіннен ол Силезия көтерілістерінде поляк күштерімен шайқасты. 1920 жылдардың ортасында ол әкесінен отбасылық мүлікті мұраға алды; кейіннен ол нацистік партияның және Allgemeine SS мүшесі болды. Штрахвиц 1939 жылы Польшаға басып кіруге және 1940 жылы Франция шайқасына қатысты. 16-шы танк дивизиясына ауыстырылып, Югославияға басып кіруге және Барбаросса операциясына, яғни немістердің Кеңес Одағына басып кіруіне қатысты. 1942 жылдың жазында Калах шайқасы үшін Екінші дәрежелі Темір крестінің дулы жапырақтарымен марапатталды. Харьковтың үшінші шайқасындағы ерлігі үшін Темір крестіне қылыштар қосылды. Содан кейін ол Курск шайқасында және Днепрге неміс әскерлерінің шегінуіне қатысты. 1944 жылдың басында Нарва шайқасындағы шайқас тобын басқарған кезде 15 сәуірде Темір крестіне алмаз қосылды. 1945 жылы АҚШ әскерлеріне тәслим болды және 1947 жылы босатылды. 1968 жылы қайтыс болды және толық әскери салтанатпен жерленді.

Ерте өмір және мансап

Штрахвиц 1893 жылғы 30 шілдеде Грос Штейнде, Пруссия Корольдігінің Силезия провинциясындағы Грос Штрехлиц ауданында дүниеге келген. Бүгінде ол Польшаның Ополе воеводиясындағы Гоголин қаласындағы Камень-Слёнски. Штрахвиц Гьязинт граф Штрахвицтің (1864–1942) және оның әйелі Алоизияның (1872–1940), туған тегі Мэтушка баронессасы және Топпольчан мен Спаэтгеннің қызы есімді әйелінің екінші баласы болды. Оның үлкен әпкесі Алоизия (1892–1972), одан кейін «Цеслаус» лақап атымен танымал інісі Йоханнес (1896–1917), қарындасы Элизабет (1897–1992), інісі Манфред (1899–1972), інісі Мариано (1902–1922) және кіші әпкесі Маргарет (1905–1989) болды. Оның отбасы ежелгі Силезия католик аристократиясының (Урадель) мүшелері болып есептелді және Үстіңгі Силезияда, соның ішінде Грос Штейндегі отбасылық сарайда (Schloss) үлкен жерлерге иелік етті. Отбасы 1241 жылы Легница шайқасында монғол шапқыншылығына қарсы күресте қаза тапқан бірнеше мүшелері туралы айтты. Ол тұңғыш ұл болғандықтан граф Штрахвиц титулының мұрагері болды және отбасылық дәстүр бойынша 12 ғасырлық әулие есімімен Хьязинт деп шайылды. Әулиеге тиесілі кейбір киімдер 1945 жылға дейін отбасының қолында болды. Штрахвиц Оппельнде (қазіргі Ополе) халық мектебінде (Volksschule) және гимназияда оқыды. Ол Вальштаттағы (қазіргі Легницке-Поле) Корольдік Пруссия кадет корпусында (Königlich Preußischen Kadettenkorps) білімін жалғастырды және әскери дайындықтан өтті, содан кейін Берлин-Лихтерфельдедегі Бас әскери академияға (Hauptkadettenanstalt) ауысты. Кадет академиясындағы ең жақын достарының арасында Бірінші дүниежүзілік соғыстағы ұшқыш-эсс және сондай-ақ Силезиялық Манфред фон Рихтгофен және Екінші дүниежүзілік соғыстағы полковник Андреас фон Аулоктың ағасы Ханс фон Аулок болды. 1912 жылдың тамызында кадет Штрахвиц Потсдамдағы элиталық Гвардия корпусына (Gardes du Corps) Fähnrich (энкай) шенімен қабылданды. Гвардия корпусы 1740 жылы Пруссия королі Ұлы Фридрих тарапынан құрылған және Императорлық неміс армиясындағы ең беделді қызмет саналатын. Олардың қамқоршысы император Вильгельм II болды, ол оларды номиналды түрде басқарды. 1912 жылдың соңында Штрахвиц Ганновердегі соғыс мектебіне (Kriegsschule) офицерлік курсқа жіберілді, онда ол әртүрлі спорт түрлерінде өте жақсы нәтижелер көрсетті. 1914 жылдың 17 ақпанында Лейтенант (кіші лейтенант) шеніне тағайындалды. Ганноверден Пруссияның Бас әскери академиясына оралғаннан кейін Штрахвиц Гвардия корпусының спорт офицері болып тағайындалды. Ол күнделікті гимнастиканы және апталық төзімділік жүгіруді енгізді. 1916 жылғы Олимпиада ойындарына қатысуға таңдалған Гвардия корпусының спорт командасы оның амбициясын одан әрі арттырды. Ол ат спорты, фехтовани және жеңіл атлетикамен айналысты, бұл оның басты назарына айналды. Штрахвиц спортшы ретінде өте жақсы жетістіктерге жетті және досы Пруссияның принці Фридрих Карлмен бірге Олимпиада ойындарына дайындалған ең жақсы спортшылардың бірі болды, деді Ролл Штрахвиц.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Страхвиц әскери қызметке шақырылды. Оның полкі гвардиялық кавалерия дивизиясына бағынышты және батысқа орналасуы жоспарланған. Оның бөлімшесі Бельгия шекарасына жақын орналасқан жерге жеткенде, Страхвиц және оның взводы жаудың артына енетін ұзақ қашықтықтан барлау патруліне ерікті болды. Оның тапсырмасы жаудың теміржол және байланыс желілері туралы барлық ақпаратты жинап, оларды бұзуға, сондай-ақ жаудың соғысқа дайындықтары туралы хабарлау болды. Егер жағдай мүмкіндік берсе, ол теміржол және телефон желілерін бұзып, пойыздарды жолдан шығарып, мүмкіндігінше көп зиян келтіруге тиіс еді. Оның патрулі көптеген кедергілерге тап болды және олар үнемі британдық немесе француз күштерінің байқауына жақын болды. Олардың мақсаты Париж-Лимож-Бордо теміржолы болды. Страхвиц хабаршы жіберіп, ол неміс шекарасына жетіп, жинаған ақпаратты жеткізді. Патруль Фонтенбло теміржол станциясының сигналдық қорабын жарды, және Шарлонға жақын Марнадағы неміс әскерлеріне күшпен жол ашуға тырысты. Алайда француз күштерінің күші тым күшті болғандықтан, патруль өте алмады. Алты апта бойы жаудың артында болғаннан кейін олардың азығы таусылып, ұрлықпен немесе тілеу сұрап өмір сүруге мәжбүр болды. Содан кейін Страхвиц Швейцарияға баруға ниеттенді, өйткені француз-швейцариялық шекарасы қатты қорғалмаған деп ойлады. Француз әскерлерімен қысқаша шайқастан кейін Страхвицтің бірі ауыр жарақат алды, бұл оларды медициналық көмек іздеуге мәжбүр етті. Көп апта бойы ашық ауада өмір сүрген кезде олардың киімдері нашарлап кетті, сондықтан Страхвиц бұл мүмкіндікті пайдаланып, өз адамдарына жаңа киім сатып алды. Олардың алға жылжуын жарақат алған жолдастары баяулатты, және француз әскерлері оларды азаматтық киіммен ұстады. Страхвиц пен оның адамдарын француз капитаны сұраққа алып, оларды тыңшы және саботажшы деп айыптады. Келесі күні оларды Шалон түрмесіне алып барып, онда бөлек ұстады. Страхвиц офицер ретінде жеке камерада отырды. Таңертең ерте тұрып, олардың бәрі ату отрядының алдына тізбектеліп тұрды, бірақ француз капитаны жазалауды тоқтатуға үлгерді. 1914 жылдың 14 қазанында Страхвиц пен оның адамдары француз әскери сотының алдында сотталды. Сот олардың барлығын бес жылға Қаян аралында қамауға алып, жұмыс істеуге мәжбүр етті. Сонымен қатар, олар әскери атағынан айырылып, соғыс тұтқындары мәртебесін жоғалтты. Содан кейін Страхвицті Лион мен Монпелье түрмелеріне, содан кейін Ре аралына, содан түрме кемесі Қаянға жөнелді. Оның кетуіне қандай жағдай кедергі болғаны белгісіз, бірақ ол Риом мен Авиньонға қамалды. Авиньон түрмесінде оны күзетшілер де, басқа тұтқындар да физикалық және психикалық жағынан азаптап, қинады. Ол жалаңаш күйінде қабырғаға тізгіленіп, тамақтан айырылып, қатты соққыға ұшырады. Авиньонда бір жыл болғаннан кейін ол неміс формасына киініп, соғыс кезінде тұтқын ретінде пайдаланылған Форт-Бараоға әкелінді. Барода ол батыстағы соғыс сарқылу соғысына айналып, тек Шығыс майданында ғана неміс әскерлері әлі де табысқа жеткенін білді. Оның денсаулығы тез жақсарып, Страхвиц қашу жоспарларын жасауға кірісті. Ол басқа неміс сарбаздарымен бірге қашу туннелін қазып бастады, ол байқалды. Страхвиц қайтадан жалғыздық камерасына қамалды. Неміс U-боттарының шабуылдарына қарсы қорғану ретінде неміс тұтқындары кейде француз сауда кемелерінің жүк қоймаларында тасымалданатын. "Қашуға бел буған" деп саналған Страхвиц Марсель немесе Тулон мен Грекияның Салоники қалалары арасында жүретін кемеде жүктік орынға орналастырылды. Төрт рет тамақсыз жүргеннен кейін, ол сүйек болып көрінді, оны Бароға қайтарып жіберді. Жалғыздықта ұсталған кезінде ол қайтадан қалпына келіп, қашып шығуды жоспарлады. Бірде ол бір жауынгермен түрме қабырғасынан асып өтіп, бейтарап Швейцарияға бет алды. Алайда, Страхвиц тікенді сымға құлап, аяғын жарақаттады, ал жарақат қанды уландыруға әкелді. Олар көмек іздеп жүргенде, француз полициясы оларды ұстап алып, әскери сотқа тапсырды. Содан кейін оны Каркассондағы офицерлерге арналған әскери түрмеге жіберді, онда оның медициналық көмек сұрауы елемеді. Жарақат ауыр болғандықтан, ол есінен шықты. Халықаралық Қызыл Крест ұйымының швейцариялық медициналық комиссиясы оны Швейцарияның Женева қаласындағы ауруханаға ауыстырды. Страхвиц Женевада тез сауығып кетті. Оның сауығып келе жатқан кезінде оған Грекия патшайымы, неміс императорының қарындасы София Прусская, Мекленбург герцогы Фридрих Франц IV және Гессен герцогы Эрнст Людвиг келді. Мюнхен архиепископы Михаэль фон Фаульхабер, Ватиканға жол тартқанда, оған сый көрсету үшін де тоқтады. Дәрігерлер Страхвицке француз үкіметі оны толық қалпына келгеннен кейін Францияға қайтару туралы өтініш жасағанын, бес жылдық мәжбүрлі еңбек мерзімін өтеу үшін айтты. Страхвиц содан кейін Люцерндегі виллаға көшті, онда анасы мен қарындасы оны көріп келді. Францияға қайтарылып қалудан қатты қорқып, олар экстрадициядан қашу жоспарын жасады. Ол Швейцариядағы психиатриялық ауруханада "соғысты күтіп отыруы" керек еді. Жоспар жұмыс істеді, бірақ Страхвиц осы процесте ақылынан айырылудың аз-аздан шегіне жетті. Соғыс аяқталды және Страхвиц Германияға оралуға жіберілді. Францияда түрмеде болған қызметі үшін оған Екінші және Бірінші дәрежелі Темір Осыл табысталды.

Веймар республикасында

1918 жылдың қарашасындағы қару тоқтату туралы келісімнен кейін Страхвиц елге қайтарылып, азаматтық тәртіпсіздікке толы Германияға оралды. Швейцария мен Германия шекарасындағы Констанц және Мюнхен арқылы Берлинге сапарлады. Сапарында бұрынғы неміс әскерлерінің әскери тәртібі бұзылғанын көрді. Бұл жағдайға шыдамай, коммунистік төңкерілгеннен қорқып, Берлинге жол тартты, Берлиннің Anhalter Bahnhof вокзалында досы күтіп алды. Страхвиц досына алдын ала қоңырау шалып, Gardes du Corps формасын әкелуін сұрады, ол оны дереу киді. Берлин төңкеріс күйінде болды. Канцлер Фридрих Эберт басшылығындағы жаңадан құрылған уақытша үкіметке Германия революциясының Спартакшыл көтерілісі қауіп төндірді, олардың мақсаты кеңес үлгісіндегі коммунистік диктатура орнату болды. Эберт фрейкорптарда (жартылай әскери ұйымдарда) ұйымдастырылған бұрынғы әскерлерге, олардың ішінде Страхвицке де, көтерілісшілерге шабуыл жасап, көтерілісті басуға бұйрық берді. 1919 жылдың басында Берлиндегі осы оқиғалардан кейін Страхвиц өз үйіне оралды, онда оның отбасы сарайы француз офицерлерімен басылып алынған. 1919 жылдың 25 шілдесінде ол Александрин Фрейин Саурма-Ельцке үйленді, ал олардың тұңғыш баласы, ұл, 1920 жылдың 4 мамырында дүниеге келді. Жоғарғы Силезияны британдық, француз және итальяндық әскерлер басып алды және француз генералы Анри Ле Ронд басқаратын Одақтас Комиссия басқарды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңындағы Версаль шарты бойынша Германияның бұрынғы аумағы көрші елдерге ауысты, солардың кейбіреулері соғыс басталғанда мүлдем болған жоқ. Жаңа Екінші Польша Республикасының жағдайында, Шарт бұрын Германия империясының құрамына кірген аумақтарды бөліп алып, 1795 жылы Польшаның үшінші бөлінісі нәтижесінде жоғалған Польша мемлекетін қайта құруға мүмкіндік берді. Бірінші дүниежүзілік соғыстағы тұтқындық тәжірибесінен туған француздықтарға деген Страхвицтің сенімсіздігі өте зор болды. Ол тек итальяндықтар ғана Жоғарғы Силезияны басып алуда адал және бейтарап рөл атқарды деп сенді. Әкесі оны отбасылық иеліктерді және бизнесті басқаруға дайындалып, білім алуға шақырды. Ол әкесінің Oberinspektor (Бас инспектор) басшылығына кірді. Сонымен қатар, Страхвиц Силезияның "поляктарға беріліп жатқанынан" қорқып, Одақтас Комиссияның әрекеттерін ескере отырып, Oberschlesischer Selbstschutz (Жоғарғы Силезия өзін-өзі қорғау) ұйымына қосылды. Страхвиц қару-жарақ жинады және еріктілерді жалдады, бұл тыйым салынған. Ол төрт рет ұсталды және француздықтар тарапынан Оппельдегі түрмеге қамалған. Оның әкесі де Одақтас Комиссияға қарсылығы үшін түрмеге қамалған. 1921 жылы Силезия көтерілісі кезінде, Польша Веймар Республикасынан Жоғарғы Силезияны бөліп алуға тырысқанда, Страхвиц генералдар Бернхард фон Хюльсен мен Карл Хёфердің басшылығымен қызмет етті. Соғыстың ең қызығып тұрған сәтінде, поляктар Аннаберг ауылының жанындағы төбеге бекінді, қазіргі Annaberg – Góra Świętej Anny, неміс фрейкорптары 21 мамыр мен 26 мамыр аралығында Аннаберг шайқасы деп аталған шабуылға шықты. Страхвиц және оның екі батальоны поляк позицияларын айналып өтіп, 21 мамыр күні түн ортасында олардың бір бөлігін қолға-қол соғыста басып алды. Страхвиц тау басына жеткен алғашқы неміс болды. Олар алты далалық зеңбірек, көптеген пулеметтер, мылтықтар мен оқ-дәрілерді қолға түсірді. 4 маусымда фрейкорптар поляк позицияларына шабуыл жасады. Бұл шайқаста Страхвиц және оның адамдары поляк артиллериясының батареясын басып алып, оны поляктарға қарсы қолданды. Осы қызметтері үшін ол Императорлық Егермендіктің Шлезийский Адлер (Шлезиялық Бүркіт) медалін, екінші және бірінші дәрежедегі, емен жапырақтарымен және қылыштармен марапатталды. Оның кіші інісі Манфред те Силезия үшін соғысты және Кризовада өз адамын басқарғанда ауыр жарақат алды. Екі айдан кейін оның әйелі екінші баласын дүниеге әкелді, ол Александрин Алоизия Мария Элизабет Тереза есімді қыз болды. 1921 жылы Рейхсвер министрлігі оған 1916 жылға дейін Oberleutnant (бірінші лейтенант) шеніне көтерілгенін хабарлады. 1925 жылдың 22 наурызында Страхвицтер отбасы тағы да үлкейді. Үшінші бала, Хьюбертус Артур есімді ұл, "Харти" лақап атымен, олардың Шедлицтегі иеліктерінде дүниеге келді, кейіннен ол Альт-Зидель деп аталды. 1925 жылы Страхвиц және оның отбасы Гроссштайннан Альт-Зидельдегі иеліктеріне көшті, өйткені оның әкесі Гроссштайнде қалды. 1924-1933 жылдары Страхвиц көптеген жергілікті фермерлер қосылған екі сүт кооперативін құрды. Сонымен қатар, ол бірнеше семестр орман шаруашылығын оқыды. Ол Жоғарғы Силезиядағы орман шаруашылығы мен егіншілікті жаңғырту үшін өзінің ықпалын пайдаланды. Оның амбицияларына Жоғарғы Силезияның Forstausschuss (Орман комитеті) төрағалығы және Landwirtschaftskammer (Ауыл шаруашылығы палатасы) мүшелігі көмектесті. Страхвиц 1929 жылы әкесінің иелігін толығымен қабылдады, алдымен бас менеджер ретінде, содан кейін иегер ретінде. Бұл Страхвицті Силезиядағы ең бай жер және орман иелерінің біріне айналдырды. Гроссштайндегі сараймен қатар, ол Кляйнштайн – қазіргі Камионек және Гроссштайндегі әк зауыты мен карьер, Гроссштайн мен Альт-Зидельдегі дистилляция зауытына ие болды.

Ұлттық социализм

Страхвиц 1931 жылы Мюнхендегі нацистік партияның Рейхсleitung (Райх басшылығы) кеңесіне нацистік партияға мүшелікке өтініш берді. Ол қабылданды және 1932 жылы Бреслаудағы партияның Орцгруппасына (жергілікті топ) 1 405 562 нөмірімен қосылды. 1933 жылдың 17 сәуірінде ол Allgemeine SS-тің мүшесі болды, оның мүшелік нөмірі 82 857 болды, ал 1936 жылы СС Штурмбаннфюрер дәрежесіне жетті. СС-тегі мансабымен қатар, оның әскери резервтегі әскери шені де өсті. 1934 жылы ол резервтегі гауптман шеніне ие болды, ал бір жылдан кейін резервтегі ритмейстер (ат әскерінің капитаны) болды. 1933 жылдың 30 қаңтарында Адольф Гитлер басшылығымен нацистік партия билікке келіп, Германияны қайта қаруландыруды бастады. Германия армиясы Panzer (танк) күштеріне ерекше назар аударғандықтан үлкейтіліп, жаңартылды. Жеке құрам кавалериядан тартылды. 1935 жылдың қазан айында 2-ші танк полкі құрылды және сол кезде генерал Максимилиан фон Вайхс басқаратын 1-ші танк дивизиясына бағынышты болды. Бреслаудағы 7-ші атқыштар полкінің резервтегі офицері болған Страхвиц танк күштеріне ауысуды сұрады және 1936 жылдың мамырында, содан кейін 1937 жылдың шілдесінен тамызына дейін Страхвиц маневрлерге және оқу-жаттығуларға қатысты. 1-ші танк дивизиясы 1939 жылдың 25 тамызында Польшаға шабуылға дайындық мақсатында Силезияға көшірілді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

2-панцер полкі 1-панцер дивизиясының құрамында төрт жеңіл рота және екі орта рота болды, барлығы 54 I танкысы, 62 II танкысы, 6 III танкысы, 28 IV танкысы және 6 басқару танкысынан тұрды. Вермахт 1939 жылдың 1 қыркүйегінде Польшаға формальды түрде соғыс жарияламастан басып кірді, ал Страхвицтің полкі сол күні шекараны кесіп өтті. Қазан айының басында дивизия Германияға қайтарылды; Страхвиц 1939 жылдың соңында өз полкіне оралды.

Франция шайқасы

1-ші танк дивизиясы Францияға және Бенлюкс елдеріне шабуылға дайындалып жатты, Страхвиц 2-ші танк полкінде жабдықтау офицері болып қызмет етті. Ол 1940 жылдың 1-9 наурызынан бастап менингитпен ауырып, ауруханада жатты, содан кейін 1940 жылдың 28 сәуірінен 9 мамырына дейін аяғына жарақат алып ауруханада болды. Дивизия генерал Хайнц Гудериан басқаратын XIX армия корпусына бағынышты болды. Германияның шабуылы «Fall Gelb» жоспары бойынша 1940 жылдың 10 мамырында басталды. XIX армия корпусы Люксембург арқылы қарсылықсыз өтіп, сағат 10:00-де Бельгия шекарасына жетті. Меза өзенін кесіп өту кезінде, бірінші мақсатта, Страхвиц көпір арқылы қозғалысты ұйымдастырды және одақтастардың әуе шабуылына тойтарыс беру үшін зениттік оқ-дәрілерді жеткізуді қамтамасыз етті. Француз қарсыласы Вендресс маңында жойылды. 1-ші танк дивизиясы алға жылжуын жалғастырып, 1940 жылдың 23 мамырында Кале маңындағы Ла-Манш жағалауына жетті, онда олар британдықтардың күшті қарсылығына тап болды. 10-шы танк дивизиясына Калені басып алу міндеті жүктелді, ал Гудериан 1-ші танк дивизиясына Гравелинге баруға бұйрық берді. 1-ші танк бригадасының бөлімдері және оған бағынышты моторизацияланған «Großdeutschland» жаяу әскер полкі сол түні Грейлинден оңтүстікке қарай Аа өзеніне жетті, Дюнкерктен оңтүстік-батысқа қарай. Страхвиц өзінің «жеке іс-қимылдарының» біріне шығып, француз және британдық шептерін бұзып, Дюнкеркке жуықтап, британдық және одақтас күштердің теңіз арқылы эвакуациясын көрді және осы туралы командиріне және дивизия штабына хабарлады. 1-ші танк дивизиясының бөлімдері 2 маусымда Ретельге қайта орналастырылды. Франция шайқасының екінші кезеңі, «Fall Rot» (Қызыл жоспар) басталмай жатты, Страхвиц 2-ші танк полкіне оралып, қайтадан жабдықтау офицері болып қызмет етті. Осы аралықта Страхвиц 6 маусымда «жеке іс-қимылдары» үшін 1-сыныпты Темір крестімен марапатталды. 1940 жылдың 9-10 маусым түнінде 1-ші танк дивизиясының екі полкі Эйн өзенін кесіп өтті. Соңғы мақсат – Белфорт, ол қысқа ғана қарсылық көрсеткеннен кейін капитуляциялады. Осымен Страхвиц полкі үшін Франция шайқасы аяқталды. «Теңіз арыстаны» операциясына екі танк ротасын бөліп, Ұлыбританияға жоспарланған, бірақ тоқтатылған шабуылдан кейін, 2-ші танк полкінің қалған бөлімдері Шығыс Пруссияға ауыстырылды.

Балқандағы науқан

1940 жылғы 2 қазанда Франция шайқасынан кейін 2-панцер полкі 16-панцер дивизиясына бағынышты болды. Страхвиц дивизия қолбасшысы генерал-майор Ханс Хубеден танк ротасының басқаруын сұрады, ал Хубе Страхвицке 1-ші батальонды берді, ол 1942 жылғы қазанға дейін осы лауазымда болды. 1940 жылғы желтоқсанда 16-панцер дивизиясы Lehrtruppe (көрсету әскерлері) деп жарияланды, бұл жаңа қару-жарақ пен тактиканы сынауға арналған бөлімше болды. Бавария, Австрия және Венгрия арқылы олар Румынияға ауыстырылды, Страхвицтің I батальоны Медиашта орналасқан. Дивизияға Плоештидегі мұнай өндіріс орындарын қорғау міндеті жүктелді, бұл неміс соғыс күшін арттыру үшін маңызды болды. Олар румыниялық офицерлерді неміс танк тактикасына оқытты. Оқудан басқа, сарбаздардың істеуге ештеңесі болмады және олар жалықты. 1941 жылғы наурыз айында Страхвиц Германиядағы Козельге қайта шақырылды, онда жаңа толықтыру бөлімі құрылатын болды. Ол туған қаласына оралды, 24 сағаттан кейін Хубеден келген телеграмма оны қайта шақырды. Бұған дейін Белградта бірқатар оқиғалар болды. 1941 жылғы 25 наурызда Югославияның ханзадасы Пауль үкіметі Үшжақты келісімге қол қойып, Екінші дүниежүзілік соғысқа араласпау үшін Осі державаларына қосылды. Бұл дереу Белградта жаппай наразылықтар мен Әскери-әуе күштерінің қолбасшысы генерал Душан Симович басқарған әскери төңкеріске әкелді. Нәтижесінде Гитлер Муссолинидің Албаниядағы және Грек-Италия соғысындағы амбицияларын қолдап қана қоймай, Югославияға шабуыл жасауды да шешті. Осы мақсатта генерал-оберст Эвальд фон Клейст басқаратын 1-панцер тобының күштеріне Белградқа шабуыл жасауға бұйрық берілді. Страхвицтің 1-ші батальоны 1941 жылғы 6 сәуірде шабуылға дайындалуға бұйрық алды. Оның міндеті – "Гросс-Германия" атты (моторландырылған) жаяу әскер полкімен Вершец (қазіргі Вршац) арқылы Белградқа өту болды. Оның оң жағын СС "Дас Райх" дивизиясы, сол жағын 11-ші танк дивизиясы қорғады. Шабуылға дейін ауыр артиллериялық оқ жаудырылып, неміс әскерлері сағат 10:30-да шекараны кесті. Қорғаныс желісі тез бұзылды және неміс әскерлері Вершецке жетті, онда оларды қуанышпен қарсы алған тұрғындар мен оркестр күтіп тұрды. Олардың келесі мақсаты – Дунай өзені болды. Олар Дунайға жеткенде, Панчеводағы көпірдің қирағанын көрді. Панчевода Страхвицтің бөлімшесі 11-ші танк дивизиясымен байланысты. Ол мұнда 11-ші танк дивизиясында қызмет ететін үлкен ұлы Хьязинтпен кездесті. Страхвиц Дунайды кесіп өту үшін қайықтар мен баржаларды тартып алуды бастады. Бұл жұмыс Страхвицке барлық іс-әрекеттерді тоқтату туралы бұйрық келгенге дейін жалғасты. Оның бөлімшесіне Тимишоараға шегіну бұйырылды. 16 сәуірде Хубе 16-панцер дивизиясының енді науқанда қажет емес екенін және Пловдивте қайта топтасуға бұйрық берілгенін хабарлады. 1941 жылғы мамыр айының басында Oberstleutnant Рудольф Сиккениусқа 2-панцер полкіне басшылық тапсырылды. 16-панцер дивизиясының барлығы Германиядағы өздерінің базалық пункттеріне қайтаруға бұйрық берілді, ал 2-панцер полкі Ратиборға (қазіргі Рацибуж) қайтаруға бұйрық берілді, онда олардың жабдықтары жөнделді. 1941 жылғы 9 маусымда Страхвицке Coroana României ордені табысталды. 1941 жылғы маусымның ортасында дивизияға жаңа орын ауыстыру бұйрығы келді. 16-шы танк дивизиясы Германия-Польша шекарасын Грос-Вартенберг (қазіргі Сицау) арқылы өтіп, Висла өзеніндегі Ожаровқа бет алды, ол 1941 жылғы 19 маусымда қол жеткізілді. Неміс сарбаздары бастапқыда Ресей арқылы транзиттен өтіп, Таяу Шығысқа бара жатыр деп ойлады, онда олар Эрвин Роммельдің Африка корпусымен қосылатын болады. Бірақ генерал-фельдмаршал Вальтер фон Райхенау, 2-панцер полкінің 4-ші ротасындағы лейтенант ұлын көрген кезде, келесі науқанның нақты мақсатын оларға ашты. Бұл "Барбаросса" операциясы, Кеңес Одағына шабуыл жасау.

Кеңес Одағына қарсы соғыс

Неміс шабуылы 1941 жылғы 22 маусымда сағат 3:30-да Кеңес Одағына қарсы артиллериялық оққа ұюмен басталды. 16-шы танк дивизиясы фельдмаршал фон Рундштедт басқаратын Оңтүстік армиялар тобының құрамына бағынды. Мақсаты – 6-шы және 17-ші армиялармен, сондай-ақ 1-ші танк тобымен бірлесіп, екі армияның қысқыштарын ұстап, Киевке қарай жылжу, совет әскерлерінің қанатын айналып, Днепр өзенінде оларды қоршауға алу болды. Басты міндет – экономикалық маңызы бар Донец бассейні мен Кавказдағы мұнай кендерін басып алу еді. Неміс армиясының барлау ұшақтары 26 маусым күні таңертең 16-шы танк дивизиясының жанында жаудың алғашқы бөлімдерін анықтады. Осы кезде дивизия неміс-совет шекарасын кесіп өтіп, Буг өзеніндегі көпір басын бекітті. Жабдықтар артта қалды және оның полкі 28 маусымға дейін қайта жабдықталмады. Оның бөлімшесі келесі күні алғаш рет Т-34 және бірнеше КВ-1 және КВ-2 танктерімен кездесті. Бұл танктердің бронясы мықтырақ болды және оның Panzer III танктерінен басым артықшылықтары бар еді. 88 мм Flak артиллериясының, танкіге қарсы қолданылып, көмегімен совет әскерлерін кері шегіндіруге қол жеткізді. Бригада 11-12 қыркүйек түнінде Днепрді кешіп өтті. Киев шайқасында совет әскерлерін қоршаудан кейін, бригада олардың қашпауына кедергі келтіру үшін жіберілді. Бригада 1941 жылғы 4 қазанға дейін шайқаста болды. 1942 жылғы 1 қаңтарда Страхвиц резервтегі оберстлейтенант (лейтенант-полковник) шеніне көтерілді. 1942 жылғы наурыздың ортасында Шығыс майданға қайта оралды. 1942 жылғы жазда Страхвиц өз танктерімен Дон өзеніне, одан әрі Сталинградқа қарай жылды. Оның бөлімшесі 1942 жылғы 23 тамызда Сталинградтың солтүстігінде Волга өзеніне бірінші болып жетті. Осы кезде 16-шы танк дивизиясы 1942 жылғы қарашада Сталинградта қоршауға түскен 6-шы армияға қарасты болды. Осы уақытқа дейін Страхвиц танк полкіне қолбасшылық етуге тағайындалған еді. 1942 жылғы 13 қазанда Страхвицтің командалық танкысы тікелей оққа түскен кезде ауыр жарақат алды, бұл күйік шақырып, дереу дала госпиталіне жатқызуды талап етті. Страхвиц өзінің I./Panzer Regiment 2-сінің басшылығын гауптман Бернд Фрейтаг фон Лоринговенге тапсырды. Одан кейін ол ауруханаға жеткізіліп, 1942 жылғы 10 қарашаға дейін Бреслауда емделді. 1942 жылғы 11-18 қарашада Берлиндегі Charité-де одан әрі емделді. Осы кезде ол Темір крестінің рыцарь айқасына жапырақтарымен марапатталғаны туралы хабар алды. 1942 жылғы желтоқсанда Гитлердің өзінен "Жапырақтарды" қабылдау үшін Фюрер штабына шақырылды. Содан кейін ол демалыс үшін Бад Гастейнге, ал содан кейін Альт-Сидельдегі үйіне қайтты. 1943 жылғы 1 қаңтарда Страхвиц резервтегі полковник шеніне көтерілді.

Гросгерман танк полкі

1943 жылдың қаңтар айының соңында Страхвицке Фюрер-бас штабына бару бұйырылды. Генерал Рудольф Шмундт және Армия бас штабының бастығы Курт Зайцлермен әңгімелескенде, оған "Großdeutschland" атты танк полкін құру міндеті жүктелді. Полк сол кезде генерал-майор Вальтер Хорнлайн басқаратын "Großdeutschland" (моторландырылған) жаяу әскер дивизиясына бағынды. Страхвиц 15 қаңтарда полкке ресми түрде қолбасшылық етіп, ақпан айының соңында Полтаваға келді. Тьюздің сөзіне сәйкес, бұл тағайындаманың мақсаты "Großdeutschland" дивизиясының жауынгерлік қабілетін арттыру болды. Хорнлайн танк соғысында жеткілікті тәжірибесіз болды және кеңесші ретінде тәжірибелі танк командиріне мұқтаж еді. Ол полкті SS Gruppenführer Paul Hausser-дің II SS танк корпусымен бірге Харьков үшін үшінші шайқаста басқарды. Страхвицке 1943 жылдың 28 наурызында Емен жапырақты Темір крестінің рыцарлық айқасына семсерлер қоса берілді. Ол Харьков және Белгородтағы басшылығы үшін осы награданы алды. 1943 жылдың 5 шілдесінде, "Цитадель" операциясының бірінші күні (5-16 шілде 1943), Курск шайқасының неміс кодолық атауы, "Großdeutschland" операциялық аймағында "Пантера" батальоны Березовый маңындағы лайға батып, фюзильерлердің шабуылына қолдау көрсетуге қабілетсіз болды. Ниптің мәлімдемесіне сәйкес, полковник Карл Деккер және полковник-лейтенант Майнрад фон Лаухерт осы сәтсіздікке жиі жауапты деп есептелген. Алайда, Нипе былай демекші: "Страхвиц оқиға орнында болған деп сенімді түрде айтуға болады; демек, "Großdeutschland" танктерінің әрекеттеріне қатысты кез келген жауапкершілік танк графына тиесілі". Шайқас аяқталғаннан кейін Деккер Гудерианға "Großdeutschland" дивизиясының артық шығындары туралы шағымдаған хат жазды. Осы хатта Деккер Страхвицтің Курск шайқасының бірінші күнінде танктерін қалай басқарғанын "ақылға сыймас" деп сипаттады. Страхвиц 10 шілдеде қайтадан жарақат алды. Оның шайқас тобы Хорнлайннің бұйрығымен 258.4 биіктігін басып алу мақсатымен шайқасқа жіберілді, ол Верхопеньенің батысында орналасқан. Шайқас тобы 9 шілде күні кешке шамамен 30 совет танкысімен кездесті. Қараңғылықтың салдарынан шабуыл жасау мүмкін болмады. Осы оқиғалар кезінде ол ұлы Хьязинттің ауыр жарақат алғанын естіді. 10 шілдеде кешке ол совет танктеріне шабуыл жасауға бұйрық берді. Бірінші T-34 танктері жойылды, Страхвиц шабуылды танк ішінде басқарып, пулеметшісіне от ашуды тоқтатуға бұйрық берді. Страхвиц бейсалылықпен сол қолын қарудың дулына тіреп алды. Пулеметші бұйрықсыз атып, зеңбіректің кері соққысынан оның сол қолы сынды. Страхвиц дереу далалық госпитальға эвакуацияланды. Салдарынан Страхвиц шайқас тобының басқаруын гауптман Вальтер фон Витерсхаймге тапсырды. Страхвицтің қолы гипске салынды, дәрігерлердің кеңесіне қарамастан ол өз полкіне оралды. Бұл туралы естіген Хорнлайн ашуланып, Страхвицке далалық госпитальға қайта оралуға тікелей бұйрық берді. 1943 жылдың қарашасында Страхвиц "Großdeutschland" полкін тастап кетті.

Кривасу көпіршігі үшін шайқас

Ауыр жарақат салдарынан Страхвиц майданнан кетуге мәжбүр болды. Бреслаудағы госпитальде жатып, үйінде сауыққаннан кейін, ол Солтүстік армия тобының "Höheren Panzerführer" (жоғары танк командирі) лауазымына тағайындалды. Страхвиц 18-ші армияның бас қолбасшысы, Солтүстік армия тобының қолбасшысы генерал-оберст Георг Линдеманнға есеп берді. 1944 жылдың 26 наурызында неміс 170-ші, 11-ші және 227-ші жаяу әскер дивизиялары мен танкке қарсы бригададан құралған Страхвицтің шайқас тобы Таллин теміржолының оңтүстігіндегі совет 109-шы атқыштар корпусының қанаттарына шабуыл жасады. Шабуылды танктер бастап, жаяу әскер олардың артынан ерді, кеңес атқыштар корпусының бекінілген позицияларын бұзып өтті. Күннің соңына қарай, көпірбасының батыс бөлігіндегі 72-ші және 109-шы атқыштар корпусының бөлімдері қоршауға алынды. Совет әскерінің қалған бөлігі артқа шегінді, оқ-дәрі мен жабдықтарды тасымалдауға жергілікті тұрғындарды пайдаланған. Страхвиц болжағандай, атқыштар корпусы келесі күні қарсы шабуыл жасады. Ол 23-ші Шығыс Пруссиялық гренадерлік полкімен тойтарылды, кеңес әскеріне ауыр шығын келтірді. 28 наурызда атқыштар корпусының қатарын бірнеше жерде екі шағын танк тобы бұзып, көпірбасын екіге бөліп алды. Содан кейін 41 неміс шабуылдық бомбалаушысы атып түсірілді. Көпірбасының батыс жартысы 31 наурызға дейін жойылды, шамамен 6000 совет әскері қаза тапты. 1944 жылдың 1 сәуірінде Страхвиц резервтегі генерал-майор (генерал-майор) шеніне көтерілді. 6 сәуірде Страхвицтің шайқас тобының алдау шабуылы Крывасу көпірбасының шығыс бөлігін, оны совет 6-шы және 117-ші атқыштар корпусы қорғаған, шатастырды. Шабуыл совет әскерін неміс шабуылы оларды батыс қанатынан оқшаулауға бағытталған деп ойлауға итермеледі. Нақты шабуыл тікелей 59-шы армияға қарсы бағытталды және ауыр бомбалаумен басталды. 59-шы армияның позицияларына шабуылдық бомбалаушылар шабуыл жасады, ал орман өртенді. Сонымен қатар, 61-ші жаяу әскер дивизиясы мен Страхвицтің танк отряды 59-шы армияның қорғанысына терең еніп, екі атқыштар корпусын бөліп, оларды бекіністеріне шегінуге мәжбүр етті. Кеңес Одағының маршалы Леонид Говоров бұл жаңалыққа ашуланып, жаңадан қайта орналастырылған 8-ші армияны жіберді. Олардың "Тигр I" танктерін тоқтату әрекеті сәтсіз аяқталды. 7 сәуірде Говоров әскерлеріне қорғанысқа көшуге бұйрық берді. 59-шы армия барлық себептерге байланысты тағы 5700 әскерін жоғалтқаннан кейін көпірбасынан шығарылды. Осы жетістіктері үшін Страхвиц 1944 жылдың 15 сәуірінде Емен жапырақтары, қылыштармен және алмаздары бар Темір крестінің рыцарь кресімен марапатталды. Ресми табыстау бірнеше аптадан кейін Гитлер жасады. Көктемгі мұзды ерігендіктен, танктерді пайдалану мүмкін болмады. 8-ші армия 19-24 сәуір аралығында жүргізілген неміс шабуылын тойтарып, немiс әскері шабуылда 2235 сарбазын жоғалтты, ал сәуір айындағы немiс әскерінің барлық себептерге байланыстығы шығыны 13 274 адамды құрады. Сәуірдегі совет әскерінің шығыны белгісіз, бірақ Март Лаардың бағалауынша, барлық себептерге байланысты кем дегенде 30 000 адам қаза тапты. Шығындар екі тараптың да күшін сарқып шықты. Содан кейін майдан артиллерия, әуе және снайперлік шайқастардан, сондай-ақ барлау взводтары арасындағы қақтығыстардан басқа тоқтады.

Соңғы шайқастар

Страхвиц Дитрих фон Саукеннің XXXIX танк корпусы құрамындағы Доппелькопф операциясында, кеңес әскерлерінің Багратион операциясындағы маңызды ілгерілеуінен кейін қарсы шабуылға шықты. Саукеннің мақсаты – Курлянды қалтасында қоршауда қалған күштерге көмек көрсету болды. 18 тамыздағы Страхвицтің шабуылына дейін «Принц Евгений» крейсерінен ауыр артиллериялық оқ жаудырылды. Оның әскерлері түске қарай Тукумстағы 16-армиямен қосылды. 1944 жылдың 24 тамызында дивизия штабына барған кезде Страхвиц автомобиль апатында ауыр жарақат алды, көлігі аударылып, ішіндегілер қаза болды. Ол бас сүйегінің сынуы және басқа жарақаттар алды, өміріне қауіп төнді. Ол алдымен далалық госпитальда, содан кейін Рига мен Бреслауда емделді. Страхвиц 28 қарашадан 23 желтоқсанға дейін Альт-Сидельдегі үйіне қайтып, жазылып қалды. 1945 жылдың 12 қаңтарында Кеңес Армиясы Висла-Одер операциясын бастады. Бірнеше күннің ішінде кеңес әскерлері жүздеген шақырымға жылжып, Польшаның көп бөлігін басып алып, Рейхтің тереңіне енді. Бұл шабуыл А армиялар тобын және Германияның қалған әскери қарсылық күштерін жойды. Кеңес әскерлері 19 қаңтарда Силезия шекарасын өтті, ал 20 қаңтарда генерал-оберст Фердинанд Шёрнер армиялар тобының бас қолбасшысы болып тағайындалды. Шёрнердің Оппель штабында Страхвиц майданға командирлікке жіберуді сұрады. Шёрнер оны бастапқыда штабына бекітті, онда Страхвиц арнайы танкке қарсы бригада (Panzerjagdbrigade) құру туралы ұсыныс жасады. 3-ші гвардиялық танк армиясы 1945 жылдың 23 және 24 қаңтарында Оппель мен Гроссштайнды басып алды. Шёрнер танкке қарсы бригада құруға рұқсат берді. Бұл бригадалар механикаландырылмаған, бірақ Panzerfaust сияқты қолда ұсталатын қару-жарақтарды қолданатын жаяу әскерлерінен құралған. 30 қаңтарда ол резервтегі генерал-лейтенант шеніне көтеріліп, жаңадан құрылған Жоғарғы Силезия танкке қарсы бригадасына командир болып тағайындалды. Страхвицтің басқаруына шамамен 8000 жаңа сарбаз келді, олардың көп бөлігі Померания, Шығыс Пруссия және Силезияның қауіпті аймақтарынан шақырылған. Страхвицтің тактикасы Вермахт ішінде тез танымал болды. Кейін Страхвиц Висла армиялар тобының танкке қарсы күштеріне, ал сәуір айында Орталық армиялар тобының танкке қарсы бөлімшелеріне командир болып тағайындалды. Страхвиц және оның әскерлері 8 мамыр 1945 жылы Германия капитуляциясына дейін Шёрнердің басшылығымен шайқасты. Страхвиц Бавариядағы АҚШ армиясына тұтқынға берілді. Ол Марбургқа жақын Альендорфтағы әскери тұтқын лагеріне жеткізілді, онда ол бұрынғы Вермахт генералдары Франц Хальдер, Хайнц Гудериан және Адольф Галландпен бірге ұсталды.

Неміс қарсыласына қатысу

Тарихшы Штайнбахтың айтуынша, Страхвиц нацизмге қарсы неміс әскери қарсылығымен байланыста болған. Хоффманн оның "Ланц жоспарымен" байланысты болғанын, генералдар Хьюберт Ланц, Ханс Шпейдель және Пол Лёнингпен бірге, генерал дер Гебергструппе Хьюберт Ланц куәлік етеді. Жоспар бойынша, 1943 жылдың ақпан айының басында Полтавадағы Ланц әскер бөліміне жоспарланған сапары кезінде Гитлерді тұтқындау немесе өлтіру көзделіпті. Бұл оқиғада Страхвицтің міндеті – Гитлер келгеннен кейін көп ұзамай оның және оның күзетшілерінің айналасын танктерімен қоршау болған. Ланц Гитлерді тұтқындап, қарсылық көрсетілген жағдайда Страхвицтің танктері бүкіл делегацияны атып тастайтынын айтқан. Гитлер сапарды тоқтатып, жоспардан бас тартты. Сонымен қатар, Тьюз бұл жоспарды Ланц пен Страхвиц Валкиде талқылағанын мәлімдейді. Идея – Гитлерді тұтқындап, сол кездегі Орталық армия тобының бас қолбасшысы генерал-фельдмаршал Гюнтер фон Клюгеге тапсыру еді. Алайда, автор Ролл бұл оқиғаға күмән келтіріп, 1943 жылы Гитлерді өлтіруге тырысқан Страхвицтің туысы Рудольф Кристоф Фрайхерр фон Герсдорфтың Страхвицтің Гитлерді өлтіруді кісі өлтіру деп санағанын бірнеше рет айтқандығын атап көрсетеді. Роллдың қорытындысы бойынша, Страхвиц Гитлерге қол жұмсауды ойлауға тым прус офицері болған.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін және соңғы жылдары

1947 жылғы маусымда одақтастар Страхвицті босатті. Бостандыққа шыққанға дейін ол әйелі мен кіші ұлынан айырылып, мүлкін жоғалтты. Алда 1946 жылғы 6 қаңтарда Вельден-ан-дер-Филс қаласында АҚШ әскери жүк көлігінің соқтығысынан қаза тапты. Марбург маңындағы Альендорф лагерінде әлі де тұтқында болған Страхвицке жерлеу рәсіміне қатысуға рұқсат берілмеді. Аяғын жоғалтқан Харти соғыс аяқталар алдында, 1945 жылғы 25 наурызда Хольштайн маңында қаза тапты. Страхвиц 1947 жылғы 30 шілдеде Хольцхаузенде барон Фердинанд Эдуард фон Штуммның немересі Нора фон Штуммға (1916–2000) үйленді. Олар Норамен 1951–1960 жылдары дүниеге келген төрт балаға – екі қыз бен екі ұлға ие болды. Хусни әл-Заимнің шақыруымен Страхвиц 1948 жылғы араб-израиль соғысы кезінде 1949 жылғы қаңтар–маусым аралығында Сирия қарулы күштеріне ауыл шаруашылығы және әскери кеңесші болды. Хусни әл-Заимнің артында тұрған ықпалды тұлға – пан-араб революциясын қалаған және мемлекеттің ішінде билік жүргізуге тырысқан Адиб Шишакли еді. Өзін араб халықтарының Отто фон Бисмаркі санайтын Шишаклидің мақсаты – Сирияны "Пруссиялық Арабияға" айналдыру болатын. Оның басшылығымен Сирияға 30-нан астам кеңесші келді. Страхвиц Ресейдегі әскери табыстарымен мақтанғандықтан, сириялық офицерлермен қарым-қатынасы қиын болды, ал оның ауыл шаруашылығына қатысты ұсыныстарына мән берілмеді. Адиб Шишакли билікті басып алған кезде Страхвиц пен оның әйелі Сириядан кетіп қалды. Олар сол кезде Аргентинаға виза алған еді, онда басқа кеңесші қызмет табуға үміттенді. Ливан арқылы олар Италияның Ливорно қаласына жетіп, жоспарларын өзгертіп, шарап шаруашылығымен айналысты. 1951 жылы Қызыл Крест паспортымен Германияға оралды. Бавариядағы Грабенштаттқа жақын Винкльдегі мүлікке қоныстанды және мұқтаж силезиялықтарға көмек көрсету үшін "Oberschlesisches Hilfswerk" (Жоғарғы Силезия қоры) құрды. Страхвиц 1968 жылғы 25 сәуірде өкпе рагынан Тростберг ауруханасында қайтыс болды. Ол Грабенштатт ауылдық зиратында, алғашқы әйелінің қасында жерленді. Құрмет көрсету белгісі ретінде Бундесвер салтанатты қарауыл қойды. Хайнц Георг Лемм аза тұту сөз сөйледі.