Польша тарихындағы еврейлер: негізгі оқиғалар мен еркіндіктер шебері

Кіріспе

Жоқ. Бұл мақалада Польша мемлекетінің алғашқы билеушісі Мешко I тұсында құрылғаннан бастап Польшадағы еврейлер тарихына қатысты таңдалған оқиғалардың уақыт жобасы ұсынылады.

Уақыт шкаласы

960 жылы Испаниядан келген еврей саудагер Ибрагим ибн Якуб Польшаға сапар шегіп, ел және Краков қаласын алғаш рет сипаттады. Орталық Еуропада еврей саудагерлерінің әрекеті өте жоғары болды. Миешко I монеталарды еврей әріптерімен соқты, бірақ кейбір деректер бойынша бұл монеталар Миешко I-нің алдыңғы дәуіріне жатады. 1264 жылы Польша князі Болеслав Пейс Калиш статутын қабылдады – Польшадағы еврей бостандықтарының жалпы хартасы, бұл ортағасырлық Еуропа тарихында бұрын-соңды болмаған құжат. Ол еврейлерге жеке бостандық, құқықтық тәуелсіздік, қылмыстық істер бойынша жеке сот, сондай-ақ мәжбүрлі дін өзгерту мен қанға қастандықтан қорғау құқығын берді. Харта келесі поляк патшалары тарапынан қайта ратификацияланды: Польшаның Ұлы Казимирі 1334 жылы, Польшаның IV Казимирі 1453 жылы және Польшаның I Зигмунды 1539 жылы. 1334 жылы Польшаның Ұлы Казимирі Польшадағы еврей бостандықтарының жалпы хартасын қайта ратификациялады. 1343 жылы Батыс Еуропада қуғынға ұшыраған еврейлерді Польшаға Ұлы Казимир патша шақырды. Батыс Еуропадан (Англия, Франция, Германия және Испания) еврейлерді жаппай қуғаннан кейін, олар Польша-Литва одағының жерлерінде пана тапты. Ягеллон дәуірінде Польша Еуропадағы ең ірі еврей халқының отанына айналды, себебі 13 ғасырдан бері еврейлердің қауіпсіздігі мен діни бостандығын қамтамасыз ететін патша жарлықтары Батыс Еуропадағы қуғын-сүргінге қарсы болды, әсіресе 1348-1349 жылдардағы Қара өлімнен кейін, оны Батыстағы кейбіреулер еврейлердің кінәсі деп айыптады. Польшаның көп бөлігі індеттен салыстырмалы түрде аз зардап шекті, ал еврейлердің көшіп келуі өркендеп келе жатқан мемлекетке құнды еңбек күші мен біліктіліктерді әкелді. Еврейлердің саны 18 ғасырда ең көп өсті, сол кезде поляк халқының 7% еврейлерді құрады. 1453 жылы Польшаның IV Казимирі Польшадағы еврей бостандықтарының жалпы хартасын қайта ратификациялады. 1500 жылы Испаниядан, Португалиядан және көптеген неміс қалаларынан қуылған еврейлердің бір бөлігі Польшаға көшіп келді. 16 ғасырдың ортасына қарай Польшада әлемдегі еврейлердің сексен пайызы өмір сүрді, бұл көрсеткіш ғасырлар бойы сақталды. 1501 жылы Польша патшасы Александр Литваның Ұлы Герцогтығына еврейлерді қайта қабылдады. 1525 жылы Польша патшасы I Зигмунд еврейлерді дінінен бас тартуға мәжбүрлемей, алғашқы еврейді рыцарь атағына көтерді. 1534 жылы Польша патшасы I Зигмунд еврейлердің арнайы киім киюін талап ететін заңды жойды. 1539 жылы Польша патшасы I Зигмунд Польшадағы еврей бостандықтарының жалпы хартасын қайта ратификациялады. 1540-1620 жылдары Осман империясынан мизрахи еврейлерінің көшіп келуі орын алды. 1547 жылы Люблинде еврей тіліндегі алғашқы баспахана құрылды. 1567 жылы Польшада алғашқы ешива ашылды. 1580-1764 жылдары Польшаның Люблин қаласында Төрт Жер Кеңесінің (Va'ad Arba' Aratzot) бірінші сессиясы өтті. Еврей қауымдастықтарынан (кехилот) 70 делегат салық салу және еврей қауымдастығы үшін маңызды басқа да мәселелерді талқылау үшін жиналды. 1606 жылы Польша алғаш рет "Paradisus Iudaeorum" ("Еврейлер жұрты") деп сипатталды. 1623 жылы Литва Ұлы Герцогтығы үшін алғаш рет жеке еврей диетасы (Ваад) шақырылды. 1632 жылы король Владислав IV Ваза антисемит кітаптары мен баспаларына тыйым салды. 1633 жылы Познаньдегі еврейлерге христиандардың қалалық ауданына кіруіне тыйым салу құқығы берілді. 1648 жылы Польшадағы еврей халқының саны 450 000-ға жетті, бұл әлемдік еврей халқының 60% құрады. Богемияда 40 000, Моравияда 25 000 еврей өмір сүрді. Дүниежүзіндегі еврей халқының саны 750 000-ға бағаланды. 1648-1655 жылдары Украиналық казак Богдан Хмельницкий көтеріліске бастамашылық етті, нәтижесінде поляк шляхталары мен еврейлерге қарсы қырғын жасалды, нәтижесінде шамамен 65 000 еврей және сондай-ақ шляхтаның да шамамен осы саны қаза тапты. Еврейлердің санының жалпы азаюы 100 000-ға бағаланды. Польша "Топан су" кезінде халқының 40% жоғалтты. 1750 жылы Польшадағы еврей халқының саны 750 000-ға жетті, бұл әлемдегі еврей халқының шамамен 70% құрады, ол 1 200 000 деп бағаланды. 1759 жылы Якоб Франктың шамамен 3000 ізбасарының католиктік дінге ерікті түрде өтуінің бұрын-соңды болмаған оқиғасы орын алды, олар барлық әлеуметтік жеңілдіктермен бірге поляк ақсүйектері шляхтасының қатарына қабылданды. 1773-1795 жылдары Польша Ресей империясы, Пруссия Корольдігі және Австрия империясы арасында үш бөлікке бөлінді. Еврей қауымдастықтарының ескі поляк артықшылықтары жойылды. 1831 жылы қараша көтерілісі орыстарға қарсы басталды. Еврей милициясының шағын бөлімдері Варшаваны орыстардан қорғауға қатысты. 1860-1863 жылдары Варшавада еврейлер патриоттық манифестацияларға қатысты. 1863 жылы еврейлердің шағын топтары қаңтар көтерілісіне қатысты. 1862 жылы Ресейдегі еврейлердің қоныстануына тыйым салатын кейбір қалалардың артықшылықтары жойылды. 1880 жылы әлемдік еврей халқының саны шамамен 7,7 миллионды құрады, оның 90% Еуропада (көбінесе Шығыс Еуропа), ал бұрынғы Польша провинцияларында шамамен 3,5 миллион. 1897 жылы Ресейдегі бірінші халық санауында 5 200 000 еврей және "Жайлауда" 4 900 000 еврей тіркелді. Польша Корольдігінде 1 300 000 еврей немесе халқының 14% өмір сүрді. 1918 жылы Польша 123 жылдан кейін тәуелсіздікке қол жеткізді. Еврейлерге тәуелсіз Польшада тең құқықтар берілді. 1921 жылы Ригадағы Польша-Совет бейбіт шартында екі тараптың азаматтарына елді таңдау құқығы берілді. Жүз мыңдаған еврейлер, әсіресе Совет Одағында жұмыс істеуге тыйым салынған дүкен иелері мен басқа да мамандық иелері Польшаға қоныс аударды. 1924 жылы Польшадағы халық санауы бойынша дін бойынша 2 989 000 еврей тіркелді (жалпы санының 10,5%). Еврей жастары жоғары мектептердің студенттерінің 23% және университет студенттерінің 26% құрады. 1930 жылы әлемдік еврей халқының саны 15 000 000-ға жетті, оның ең көп саны АҚШ-та (4 000 000), Польшада (3 500 000 = жалпы санының 11%), Совет Одағында (2 700 000 = жалпы санының 20%), Румынияда (1 000 000 = жалпы санының 6%) және Палестинада (175 000 = жалпы санының 1,2%) өмір сүрді. 1933-1939 жылдары неміс еврейлері эмиграцияға тырысты, бірақ барлық елдер, соның ішінде Ұлыбритания мен АҚШ, еврейлерге шекараларын жапты. Көптеген еврейлер Польшада уақытша пана тапты. 1939-1945 жылдары Екінші дүниежүзілік соғыс және Холокост (Ха Шоа). Польшаны оккупациялаған немістер алты ірі өлім лагерін салды: Освенцим II (Освенцим-Биркенау), Хелмно, Белзец, Майданек, Собибор және Треблинка. 1946 жылы Кельце погромы орын алды. 1945-1948 жылдары ондаған мың Холокосттан аман қалғандар Польшадан Израиль мен АҚШ-қа кетті. 1964 жылы Екінші Ватикан кеңесі "Nostra aetate" Декларациясында еврейлердің Христианның өліміне жауапты емес екенін мәлімдеді. 1968 жылы Польшада коммунистік режим ұйымдастырған антисионистік науқан өтті. Көптеген поляк еврейлері эмиграцияға кетті. 1970-ші жылдардың ортасынан бастап қазіргі уақытқа дейін Еуропалық еврейлердің халық музыкасы (Клезмер) мен идиш мәдениетінің жандануы байқалды. 1988 жылы Краковта алғашқы еврей мәдениеті фестивалі өтті. 2012 жылы тоғыз күндік фестивальға шамамен 40 000 келуші келді. 1989 жылдан қазіргі уақытқа дейін Польшада, әсіресе Варшава, Краков, Гданьск және Вроцлав қалаларында бірнеше еврей қауымдастықтары қайта құрылды. 2006 жылы Польшадағы еврей халқының саны шамамен 25 000-ға жетеді. Көптеген поляк еврейлері аралас текті (еврей және католик) және өмір бойы еврей тегін жасайды. 2010 жылы Польшадағы еврей халқының саны шамамен 50 000-ға жетеді.

960 – A Jewish merchant and trader from Spain, Ibrahim ibn Yaqub (Abraham ben Jacob), travels to Poland and writes the first description of the country and the city of Kraków. Jewish traders are very active in Central Europe. Mieszko I mints coins with Hebrew letters on them, though some attribute the coins to the times of Mieszko the Old. 1264 – Polish Prince Boleslaus the Pious issues Statute of Kalisz – The General Charter of Jewish Liberties in Poland, an unprecedented document in medieval history of Europe that allows Jews personal freedom, legal autonomy and separate tribunal for criminal matters as well as safeguards against forced baptism and blood libel. The Charter is ratified again by subsequent Polish Kings: Casimir the Great of Poland in 1334, Casimir IV of Poland in 1453, and Sigismund I the Old of Poland in 1539. 1334 – Casimir the Great of Poland ratifies again the General Charter of Jewish Liberties in Poland. 1343 – Persecuted in Western Europe, the Jews are invited to Poland by King Casimir the Great. After massive expulsions of Jews from the Western Europe (England, France, Germany, and Spain), they found a refuge in the lands of the Polish–Lithuanian Commonwealth. During the Jagiellon Era Poland became the home to Europe's largest Jewish population, as royal edicts warranting Jewish safety and religious freedom from the 13th century contrasted with bouts of persecution in Western Europe, especially following the Black Death of 1348–1349, blamed by some in the West on Jews themselves. Large parts of Poland suffered relatively little from the outbreak, while the Jewish immigration brought valuable manpower and skills to the rising state. The greatest increase in Jewish numbers occurred in the 18th century, when Jews came to make up 7% of the Polish population. 1453 – Casimir IV of Poland ratifies again the General Charter of Jewish Liberties in Poland. 1500 – Some of the Jews expelled from Spain, Portugal and many German cities move to Poland. By the mid sixteenth century, some eighty percent of the world's Jews lives in Poland, a figure that held steady for centuries. 1501 – King Alexander of Poland readmits Jews to the Grand Duchy of Lithuania. 1525 – The first Jew is promoted to knighthood by king Sigismund I of Poland, without being forced to leave Judaism. 1534 – King Sigismund I of Poland abolishes the law that required Jews to wear special clothes. 1539 – King Sigismund I of Poland ratifies again the General Charter of Jewish Liberties in Poland. 1540–1620 – Immigration of Mizrahi Jews from the Ottoman Empire. 1547 – The first Hebrew Jewish printing house is founded in Lublin. 1567 – The first yeshiva is founded in Poland. 1580 – 1764 First session of the Council of Four Lands (Va'ad Arba' Aratzot) in Lublin, Poland. 70 delegates from Jewish communities (kehillot) meet to discuss taxation and other issues important to the Jewish community. 1606 – Poland first described as "Paradisus Iudaeorum". 1623 – The first time a separate Jewish Diet (Va'ad) for the Grand Duchy of Lithuania is convened. 1632 – King Władysław IV Vasa forbids Anti Semitic books and printings. 1633 – Jews of Poznań are granted a privilege of forbidding Christians to enter into their city quarter. 1648 – Jewish population of Poland reaches 450,000 or 60% of the world Jewish population. In Bohemia Jews number 40,000 and in Moravia 25,000. The worldwide Jewish population is estimated at 750,000. 1648 – 1655 The Ukrainian Cossack Bohdan Khmelnytsky leads Uprising resulting in massacres of Polish szlachta and Jewry that leaves ca. 65,000 Jews dead and similar number of szlachta also. The total decrease in the number of Jews is estimated at 100,000. Poland loses 40% of her population during The Deluge. 1750 – Jewish population of Poland reaches 750,000 which constitutes around 70% of the Jewish population in the world which is estimated at 1,200,000. 1759 – Unprecedented event of the voluntary conversion of around 3,000 of the followers of Jacob Frank who convert to Catholicism and are accepted into the ranks of Polish nobility szlachta with all the social benefits. 1773–1795 – Three partitions of Poland between imperial Russia, the Kingdom of Prussia and imperial Austria. Old Polish privileges of Jewish communities are denounced. 1831 – November Uprising against Russian. Small Jewish militia units take part in the defence of Warsaw against Russians. 1860–1863 – Jews participate in patriotic manifestations in Warsaw. 1863 – Small groups of Jews take part in January Uprising January Uprising. 1862 – The privileges of some cities in Russia forbidding Jews to settle down in them are denounced. 1880 – World Jewish population numbers around 7.7 million, 90% of which in Europe (mostly Eastern Europe), and around 3.5 million in the former Polish provinces. 1897 – The first Russian census numbers 5,200,000 Jews plus 4,900,000 in the Pale. The Kingdom of Poland has 1,300,000 Jews or 14% of its population. 1918 – Poland regains independence after 123 years. Jews are granted equal rights in independent Poland. 1921 – Polish Soviet peace treaty in Riga. Citizens of both sides are given rights to choose the country. Hundreds of thousands of Jews, especially shopkeepers or other professionals who are forbidden to work in the Soviet Union, settle in Poland. 1924 – 2,989,000 Jews according to a census by religion in Poland (10,5% of total). Jewish youth constitutes 23% of students of high schools and 26% of university students. 1930 – The world Jewry population numbers 15,000,000, of which the largest numbers live in the USA (4,000,000), Poland (3,500,000 = 11% of total), Soviet Union (2,700,000 = 20% of total), Romania (1,000,000 = 6% of total) and Palestine (175,000 = 1.2% of total). 1933–1939 – German Jews attempt to emigrate, but almost all countries close borders for Jews, including United Kingdom and USA. Most Jews find a temporary asylum in Poland. 1939–1945 – World War II and the Holocaust (Ha Shoah). Germans in occupied Poland built six major death camps: Auschwitz II (Auschwitz Birkenau), Chełmno, Belzec, Majdanek, Sobibor, and Treblinka. 1946 – The Kielce pogrom. 1945–1948 – Tens of thousands of Holocaust survivors leave Poland for Israel and the United States. 1964 – The Second Vatican Council states in its Nostra aetate Declaration, that the Jews are not responsible for the death of Christ. 1968 – Communist regime sponsored anti Zionist campaign in Poland. Many Polish Jews emigrate. Mid 1970s present – Growing revival of Klezmer music (The folk music of European Jews). (, ) and Yiddish culture. 1988 – The first Festival of Jewish Culture in Kraków. In 2012, the nine day Festival attracts around 40,000 visitors. 1989–present – Reestablishment of several Jewish communities in Poland, most notably in Warsaw, Kraków, Gdańsk and Wrocław. 2006 – Jewish population in Poland is approximately 25,000. (Jewish population) Many Polish Jews are of mixed background (Jewish and Catholic) and discover their Jewish identity later in life. 2010 – Jewish population in Poland is approximately 50,000.