Цичжан: Чжэн мемлекетінің саясатшысы (Zichan: Zheng memleketiń saiasatşısı)

Кіріспе

Чжэн мемлекетінің қытайлық мемлекет қайраткері (б.з.д. 522 жылы қайтыс болды)

Цзичан (WG: Tzu Ch'an) (шамамен 581 – 522 жж.) – көктем мен күз мезгілінің соңындағы қытайлық мемлекет қайраткері. 543 жылдан 522 ж.б.д. қайтыс болғанға дейін Чжэн мемлекетінің бас министрі қызметін атқарды. Гонсун Цзяо (Гунсунь Цзяо) деп те белгілі, бірақ ол Сычан есімімен көбірек танымал. Чжэн мемлекетінің бас министрі ретінде Цзичан, орналасқан жері стратегиялық маңызды болған мемлекет, күшті көршілер тарапынан сыртқы агрессияға және ішкі саяси тартыстарға тап болды. Ол Қытай мәдениеті мен қоғамы ғасырлар бойына созылған дау-дамабыл кезеңін басқарды. Сол кездегі басқару дәстүрлері тұрақсыз және өзгермелі болды, институттар соғыстардың салдарынан құлдырап, жаңа басқару формалары күшті пікір таластарына себеп болды. Цзичан басқарған кезеңде Чжэн мемлекеті гүлденді. Ол күшейткіш реформалар енгізіп, сыртқы қауіп-қатерлерге тойтарыс берді. Оның мемлекеттік басқару шеберлігі әріптестерімен құрметтелді және халық тарапынан бағаланды. «Цзо Чжуань» (көне тарихи мәтін) еңбегінде жағымды сипатталған Цзичан туралы оның замандасы Конфуций, сондай-ақ кейінгі Менций және Хан Фэй пікір білдірген.

Чжоу әулеті

771 жылғы әскери жеңілісінен кейін, кейінірек тарихшылар Чжоу (шамамен 1045-221) дәуірін Батыс және Шығыс кезеңдеріне бөледі, себебі Чжоу астанасын 500 км-ден астам шығысқа қарай жылжытты. Династия ешқашан толық қалпына келмеді және Көктем мен күз кезеңінде (770-481) күшін жоғалта берді. Чжоу үкіметі бастапқыда фэнцзянь жүйесін қолданды. Феодализмнен өзгешелігі, патшалық әулет пен жергілікті "вассалдар" арасындағы басты байланыс туыстық қатынас болды.

Чжэнь штаты

Чжэн мемлекетін Хуан герцогы (б.з.д. 806-771 жылдары) негізін қалады, ол Чжоу патшасы Хуанның (б.з.д. 825-782 жылдары) інісі болған. 767 жылға қарай Чжэн мемлекеті де астанасын шығысқа, Чжоудың жаңа патшалық жерлеріне жақын жерге көшірген. Стратегиялық жағдайы арқасында Чжэн сауда арқылы гүлденді. 707 жылы Чжэннің Чжуан герцогы (б.з.д. 743-701 жылдары) Чжоу патшасының басқыншылығын жеңді. Бұл даңқты герцог Бес гегемонмен теңестіріледі. 673 жылы Чжэн патшалық астанаға шабуыл жасап, билікті басып алғанды өлтіріп, бұрынғы Чжоу патшасын таққа қайтарды. Чжэннің әскері содан кейін әлсірегенімен, мемлекет гүлдеп, күшті көршілерінің көптеген шабуылдарынан аман қалды. Кейіннен, Соғысқан мемлекеттер дәуірінде (б.з.д. 480-221 жылдары) Чжэнде «саяси аренаның орталығы кландар арасындағы бәсекелестікке толы болды». Осы кезеңдегі қатал мемлекетаралық соғыстарда Чжэн б.з.д. 375 жылы құлады.

Зиханның әулеті

Цзичан Цзэн мемлекетінің мұрагерлік герцогтарымен тығыз байланыста болды, сондықтан ол патшалық Чжоу әулетінің туысы да еді. Цзэннің беделді Му герцогінің (б.з.д. 627-606 жж.) немересі болғандықтан, оны Гонгсун Цяо, яғни "Герцог немересі" деп атады. Цзичан Цзэннің жеті үйінің бірі – Гуо кланының мүшесі еді. Абыройлы кландар билік үшін күресті, бірақ Гуо кланы көбінесе ең күштісі болған жоқ. Оның ата тегі – Джи, ал жеке есімі – Джи Цяо. Б.з.д. 565 жылы Цзичанның әкесі, ханзада Фа (Гонцзи Фа) Цай мемлекетіне қарсы сәтті жорық жүргізді. Бірақ оның әскери жетістігі көрші мемлекеттердің, атап айтқанда, оңтүстіктегі Чу және солтүстіктегі Цзинь мемлекеттерінің ашуын тудыру қаупін тудырды. Дегенмен, Цзэн басшылығы оған риза болғандай көрінді. Бірақ Цзичанның пікірінше, Цзэн сияқты кішкентай мемлекет әскери күш көрсету емес, азаматтық ізгілікпен көзге түсуі керек, әйтпесе бейбітшілікке қол жеткізе алмайды. Сонда ханзада Фа (Цигуо) жасөспірім ұлы Цзичанды қатты сөккен еді. Цай мемлекетіне жеңіс однынан кейін көп ұзамай, бірақ бұл оқиғаға қатысы жоқ, ханзада Фа Цзэннің бәсекелес ақсүйектері тарапынан өлтірілді. Ішкі билік күресі кезінде Цзэнның герцогы Цзянь (б.з.д. 566-530 жж.) билікке келді.

Мемлекеттік қызметкер ретінде

Б.з.д. 543 жылы 40 жасқа жуық Зичан Чжэн мемлекетінің премьер-министрі болды. Зичанның жоғары лауазымға қадам басқан жолы 565 жылы басталды, ол Женгтің саяси элитасына күтпеген, кейде зорлыққа толы оқиғалар мен әлеуметтік тұрақсыздықтардың арасынан өтіп, жол табуды қажет етті. Оның мансабының басындағы маңызды оқиғалардың негізгі көзі – «Цзо Чжуань». Б.з.д. 570 жылдан бастап Зичанның әкесі Чжэн үкіметін басқарған үш жетекші аристократтың бірі болды. Мемлекет басшысы Чжэн герцогы болғанмен, билік шын мәнінде осы үш ақсүйек адамның қолында болды. Б.з.д. 562 жылы жеті наразы ақсүйек бастаған «құралды көтерілісшілер» үкіметті құлатып, үш билеушіні де өлтірді. Зичан аман қалды және өз тайпасын біріктірді. Ол «барлық офицерлерін дайындап, әскерін қатарға жинап, 17 соғыс күймесімен аттанды». Тағы біреуі «халықты» Зичан жағына шақырды. Көтерілісшілердің екі жетекшісі (және көптеген ізбасарлары) қаза тапты, бесеуі Чжэннен қашып кетті. Билікке келген «олигархия» көтерілістің қатыгездік тактикасын жеңді. Б.з.д. 562 жылы сәтсіз бүліктен кейін Чжэннің жаңа басшысы Зиконг өзінің автократиялық билігін жариялаған құжатты дайындады. Бұл әміршілер мен халық арасында қатты қарсылық тудырды. Зичан Зиконгты құжатты жаздырмай, жамарттықпен өртеп жіберуге шақырды. Оның Зиконгқа айтқан сөздері ықтимал жағымсыз салдарларды көрсету үшін мүмкін болатын сценарийлерді пайдаланды. Зиконг содан кейін оны өртеп жіберді. Б.з.д. 553 жылы Зиконг Чу мемлекетінің қолдауымен қайтадан саяси билікті монополиялауға тырысты. Бірақ екі ақсүйек оның жолын кесті. Олар үштік құрып, Чжэнге билік етті, үшіншісі – жоғары министр ретінде тағайындалған Зичан болды. Б.з.д. 561 жылы Чжэн мемлекеті солтүстіктегі қуатты Цзинь мемлекеті басқаратын коалицияға қосылды. Жоғары министр ретінде Зичан Чжэннің басқа кіші мемлекеттермен одақтасуына ықпал етіп, олардың жүктемесін жеңілдетуге тырысты. «Солтүстік лигасының» мүшелері Цзиньге үнемі мемлекеттік сапарлар жасап, әр жолы құнды сыйлықтар әкелуі керек болды. Б.з.д. 548 жылы Зичан Цзиньдің бас министріне көндіретін хат жазды. Ол Цзиньдің талап еткен «сыйлықтардың» құнын арттырғанын сынады. Зичан бұл Цзиньдің беделіне зиян келтіреді деп мәлімдеді. Сыйлықтан да маңыздысы – Цзиньнің абыройы, оған Цзинь мемлекетінің негізі сүйенген. Зичан кіші мемлекеттердің мүддесін қорғауды жалғастырды. Б.з.д. 547 жылы Чжэн халқы бір жыл бұрын Чу мемлекеті мен Чэнь Чжэнге шабуыл жасап, құдықтарды жауып, ағаштарды кесіп тастағандығы үшін Чэнь мемлекетіне қарсы соғыс ашты. 700 күймемен Чжэн Чэнь астанасын басып алды. Бірақ Зичан әскери басшыларға қаланы тонамай, қасиетті орындарын бұзбай қайтуға бұйырды. Сол кездегі Қытайдың көп мемлекеттік жүйесінде әскери жеңімпаздың қатал әрекет етуі, соғыс олжасын алуы және кек алуы қалыпты жағдай болды. Кейіннен Зичан Чжэннің Чэньге шабуыл жасағанын Цзинь министрлеріне қорғады. Бастық ақсүйектер арасында қақтығыс басталды. Бұл Чжэн мемлекетінің бірлігіне қауіп төндірді. Бастапқыда Зичан қатал жанжалдың әлеуметтік жұқпасынан сақтану үшін араласпады. Бірақ оның назары оған бұрылды. Жергілікті дәстүрден алынған түзетулерді басшылыққа алып, Зичан б.з.д. 543 жылы дауласушы тараптарды келіссөзге шақыруға қол жеткізді. Келісімге келген шешім барлық тараптарға ұнамағанмен, қанды жанжал аяқталды. Зичан халық арасында танымал көшбасшы болып қала берді. 544 жылы Чжэннің бас министрі Зичанды өзінің мұрагері етіп тағайындағысы келді. Зичан бас тартты: кеңсе сырттан күшті және агрессивті бәсекелес мемлекеттермен, ал іштен тайпалардың үнемі қақтығыстарымен ауыртпалыққа толы болды. Ақырында, Зичан ақсүйектер арасындағы төзімділікке қол жеткізді. Мұндай бірлік Зичанның реформалар жүргізуіне жеткілікті болуы мүмкін.

In 543 BCE, when nearing 40 years of age, Zichan became prime minister of Zheng state. Zichan's career path to the top position started in 565, and involved his finding a way through the unexpected sometimes violent events and social instabilities that challenged Zheng's political class. Selected events of his early career follow, the chief primary source being the Zuo Zhuan. Since 570 BCE Zichan's father had been one of three leading aristocrats who directed Zheng's government. The head of state was the Duke of Zheng, but in fact this triumvirate of nobles kept control. In 562 BCE "armed insurgents" led by seven disaffected clan nobles, overthrew the government and killed all three rulers. Zichan survived, and rallied his clan. He "got all his officers in readiness formed his men in ranks, [and] went forth with 17 chariots of war." Another "led the people" to Zichan's side. Two rebel leaders (and many followers) were killed; five fled Zheng. The ruling 'oligarchy' of elite nobles prevailed, the brutal tactics of the uprising failed. Zikong, the new Zheng leader after the failed 562 rebellion, prepared and issued a document declaring his autocratic rule. It provoked fierce opposition from the nobility and the people. Zichan urged Zikong to renounce the document by burning it in public. His rhetoric to Zikong used likely scenarios to illustrate a probable negative outcome. Zikong then burned it. In 553 BCE Zikong tried again to monopolize political power, supported by Chu state. But two nobles rose to fatally block him. The two formed a new triumvirate to rule Zheng, the third being Zichan, elevated now as a high minister. Zheng state in 561 BCE had joined a coalition headed by the powerful Jin state to the north. Zichan as a high minister maneuvered to ally Zheng with the other small state members, in order to lighten their burdens. The hedgemon Jin had required all 'northern league' members to make regular state visits to Jin, and each time to bring high value gifts. In 548 Zichan wrote a convincing letter to Jin's chief minister. It criticized Jin for increasing the value of 'gifts' demanded. Zichan argued this worked against Jin's reputation. Worth more than the gifts was Jin's good name; on it rested Jin's virtue, the very foundation of Jin state. Zichan continued to lobby Jin on behalf of the small states. In 547 BCE the Zheng people made war on the small state of Chen as pay back (a year earlier Chu state and Chen attacked Zheng, closing up wells and cutting down trees). With 700 chariots Zheng took the Chen capital. Yet Zichan directed military leaders to return without looting the city or destroying its sanctuaries; nor did the Zheng army seize hostages. For a military victor to act harshly, take war booty and vengeance was then customary in ancient China's multistate system. Zichan later defended Zheng's invasion of Chen to Jin's ministers. A violent feud broke out between several elite nobles of rival clans. It threatened the unity of Zheng state. Initially Zichan had distanced himself to avoid the bitter conflict's social contagion. Yet his attention was solicited. By using the remedial details from a local tradition, as a guide, Zichan managed to bring the raucous disputants into negotiation, circa 543 BCE. The solution worked out did not prove agreeable to all the parties, yet the bloody feud came to an end. Zichan had remained a popular leader. Zheng's chief minister in 544 wanted to appoint Zichan as his successor. Zichan declined: the office was burdened from without by strong and aggressive rival states, and from within by constant feuding of the clans. In the end, Zichan was convincingly assured of a tolerable coexistence among the nobility. Such unity might be sufficient for Zichan to pursue reforms.

Ауыл шаруашылығы

Зичанның саясаты азық-түлік өндірісін жақсартуға, егін егу, күтім жасау және жинау, мал шаруашылығын дамытуға бағытталған. Министрдің міндетіне Чжоу дәуіріндегі Шицзинге жазылғандай, мемлекеттік өркендеуді қамтамасыз ету үшін ауыл шаруашылығын басқару кірді. Жаңа техникалар мен әдістер енгізілді. Тас және ағаштан жасалған еңбек құралдары темірмен алмастырыла бастады. Бұқаларға жегілген темір соқа өнімділікті арттырып, халық пен билеушілердің әл-ауқатын жақсартты. Зичан б.з.д. 543 жылы егістік жерлердің шекараларын және суару арналарының орналасқан жерін қайта белгіледі. "Егістіктер жағалаулары мен арналарымен нақты белгіленген". Кейіннен Мэнций жерді пайдаланудың дәстүрлі «құдық жүйесін» сипаттады, онда сегіз жер учаскесі орталықтағы тоғызыншы учаскеге бірлесіп жұмыс істейтін. Көптеген жағдайда, кландық тектің (зу) өкілдері ауыл шаруашылығы жерлерін басқарды және шаруаларға жер участаларын жалға берді, олар өнімнің бір бөлігін жалдау ақысы ретінде төледі, ал қалған жер тектің ғибадатханасын ұстау үшін бірлесіп өңделді. Зичанның б.з.д. 543 жылғы бұйрығы Чжэннің ауыл шаруашылығын өзгертіп, «үйлерді беске топтастырып, бір-біріне жауапкершілік жүктеді және барлық егістіктерді жағалаулар мен арналармен белгіледі». Чжэн тайпасының басшылары ұзақ жылдар бойы өздерінің жерлеріндегі шаруашылықты басқарып келді. Арналарды жылжыту – кез келген саясаткер үшін қауіпті әрекет болды. Билік үшін күрескен кландар өздерінің жер үстемдігін, билік, байлық және мәртебе көзін азайтуға бағытталған кез келген әрекетке қарсы зорлық-зомбылыққа жол қойды. Зичанның жер реформаларынан салық мәселелері туындады. Чжэннің кірісі жиі жетіспейтін, көбінесе қорғанысқа кеткен шығындарға немесе күшті көрші мемлекеттерге төленетін салықтарға байланысты болды. Б.з.д. 537 жылы Зичан жасаған реформа жер салығын арттырды, бұл Чжэнде өткір сынға ұшырады. Халық оны келекеледі: «Әкесі жолда қайтыс болды, ал ол өзі – сарыланның құйрығы». Зичан халықтың наразылығына ешқандай зиян келтірмейтінін, бірақ жаңа заң Чжэнге пайда әкелетінін айтты. «Тірімін не өлсем де, оны өзгерте алмаймын», – деді ол, бір өлеңнен цитата келтіре отырып. Жерге салық салу – деликат мәселе. Жер меншігінің күрделі саясатымен қиындықтар туындады, осы мәселелер сол кезде және кейінірек ғалымдар арасында дау тудырды. Көктем мен күз (Зичан дәуірі) кезеңінде басталып, Соғыс жайлы мемлекеттер кезеңінде аяқталған жер меншігінің эволюциясындағы маңызды өзгеріс болды. Кландық тектің үстемдігінен алыстап, жер меншігі «ядролық отбасылық шаруашылықтардың» тиімді басқарылатын иеліктеріне бірте-бірте ауысты. Салық салынатын иеліктер. Соғыс ауыл шаруашылығына әсер етті. Зичанға таныс аристократтардың шайқаста айдаған соғыс күймелері жаяу әскермен алмастырыла бастады. Көптеген жаяу әскерлер шаруалар еді. Мемлекеттер арасындағы әскери бәсекелестік күшейді, билік басындағы министрлерді әскерін арттыруға итермеледі, бұл ауыл шаруашылығына, қоғамдық байлықтың басты көзіне және қарулы күшке жауынгерлерді тартуға қатысты өмірлік талаптарды тудырды. Әскерлер жерге салық салу және шаруаларды әскери қызметке шақыру арқылы құрылды. Ци мемлекетінің (б.з.д. 7 ғасыр) ерте реформалары жаяу әскер бөлімдерін бес адамнан құрып, оларды фермерлік отбасылар арасындағы бес әлеуметтік бірлікпен үйлестірді. Б.з.д. 543 жылдан бастап жер және жер салығы реформаларымен «Зи Чан Чжэннің егістіктерін суару арналары бар торға қайта ұйымдастырды, жер салығын енгізді, ауылдық үйлерді беске бөлді және циу алымын құрды». Циу алымы Лю мемлекетінің б.з.д. 590 жылы құрылған циу әскерлеріне сілтеме жасайды. Профессор Льюис Зичан Цзинь және Лу мемлекеттерінің жер салығы және қорғаныс саясатын «ауылдық жерлерге әскери жалдауды кеңейтуде» ұстанды деп қорытындылады, бұл Чжэннің қарулы күші ретінде «өздерінің артықшылықты жағдайын жоғалтқан» астаналық элитасының қарсылығын тудырды. Чжоудың вассалдық мемлекеттері жергілікті қалалық билеушілердің қол астында дамыған сайын, халық астаналық аристократтардың әлсіреп бара жатқан харизмасына қарағанда, ауыл шаруашылығының өнімділігімен және өміршеңдігімен көбірек байланыстыра бастады. Бұл Чжоу әулетінің қалалық ғибадатханаларының мәртебесінің төмендеуіне ықпал етті. Ауылдағы «топырақ және астық алтарьлары» кеңінен танымал болды, мағынасы артты және көбейді. Зичан заманындағы әлеуметтік иерархияда аристократия ауылдық халықтан тұратын үлкен топқа үстемдік етті. Бірақ бұл халықтың элиталар ескеретін саяси факторға айнала бастаған уақыт еді. Зичан халықтың әл-ауқатын қамтамасыз етуші азамат ретінде ерте беделге ие болды. Зичанның басшылық стилі прогрессивті болды, өйткені ол шаруа-жауынгерлердің, Чжэннің қара халықтың пікірлерін немесе мотивацияларын ескеретіні айтылады.

Zichan's policy sought to improve food production, the planting, tending, and harvesting of crops, the care of livestock. A minister's role included agricultural management to further state prosperity, as recorded in the Zhou era's Shijing. Techniques and methods developed. Farm implements of stone or wood were being replaced by iron. As yoked to oxen, a metal plow increased the yield, directly causing a rise in prosperity of people and rulers. Zichan in 543 BCE reset the boundaries of farm lands and the location of irrigation ditches. "The fields were all marked out by their banks and ditches." The Mencius later described a traditional well field system of land use, in which eight plots of farm land surround a ninth to be tilled in common. More probably clan lineages (zu) controlled the agricultural lands, and distributed parcels to the peasants who paid rent in kind; the remaining land was collectively cultivated to support the lineage temple. The 543 order by Zichan transformed Zheng agriculture, it "carried out such reforms as grouping houses by five, responsible for one another, and marking out all the fields by banks and ditches." Clan leaders of Zheng had long dominated farming operations on their lands. Moving the ditches was inherently risky for any politician. Clans in fierce rivalry had led violent protests to nullify any action to lessen their land dominance, the source of power, wealth, and status. Tax issues arose from Zichan's reforms of farmland. Zheng's revenues were chronically short, often due to costs for defense, or to pay out tribute to powerful neighboring states. A 537 BCE reform made by Zichan increased the land tax, which drew sharp criticism in Zheng. The people reviled him, "His father died on the road, and he himself is a scorpion's tail." Zichan replied that there was no harm in the people's complaints, but that the new law benefitted Zheng. "I will either live or die," he said, quoting an Ode, "I will not change it." Taxing land was delicate. Complicated by the multifaceted politics of land ownership, such issues were contested then, and later by scholars. Happening was a fundamental shift in the evolution of land ownership and its agency, starting confusedly in the Spring and Autumn (Zichan's era), and completed more or less during the Warring States. Moving away from traditional communities dominated by clan lineages, land ownership devolved, inch by inch, to more efficiently run holdings of "nuclear family households". Holdings that were taxed. Holdings that were taxed. Warfare intersected agriculture. Chariots driven in battle by aristocrats (familiar to Zichan) were starting to be supplanted by infantry. Most foot soldiers were also farmers. Interstate military competition was raw, and intensified; pushing ruling ministers to increase their armies, existential demands that drew on agriculture, the chief source of communal wealth and recruits for armed force. Armies were supported by taxing land and put together by drafting farmers. The early reforms by Qi state (7th century BCE) had so organized its infantry fighting units of five as to match the social units of five among the farming families. By his land and land tax reforms starting in 543 BCE, "Zi Chan reordered the fields of Zheng into a grid with irrigation channels, levied a tax on land, organized rural households into units of five, and created a qiu levy." The qiu levy here suggests the qiu troops of Lu state created circa 590 BCE. Prof. Lewis concludes that Zichan followed the land tax and defense policies of Jin and Lu states in "extending military recruitment into the countryside", strongly opposed by the capital elites who accordingly were "losing their privilege position" as Zheng's armed force. As Zhou vassal states developed under their local urban rulers, eventually the people began to identify more with the fruitfulness and vitality of the farm lands, rather than with the fading charisma of the capital aristocrats. This contributed to the decline in status of the urban shrines of Zhou lineage. Countryside "altars of soil and grain" became increasingly popular, multiplied, accumulated meaning. In the hierarchy of Zichan's day, the nobility dominated a much larger rural population based on agriculture. Yet it was a time when the people were becoming more of a political factor that the elites had to somehow acknowledge. Zichan had earned an early reputation as a civic provider for the people's welfare. In his leadership style Zichan was advanced, in that he reportedly took into account the views or motivations of the nascent soldier peasants, the common people of Zheng.

Құқықтық актінің мәнмәтіні

Зичанның үкімет реформасында маңызды мәселе заң болды. Зичаннан бұрын әр мемлекетте Чжоу әулетінің ұрпақтары, қуатты рулық кландар, көбінесе өздерінің қатаң заңдарын және ережелерін күшімен жүзеге асырып келді. Заңның мазмұны тек "оларды орындау және сақтаумен айналысатын шектеулі лауазымды тұлғаларға" ғана белгілі болды. Заңдар "халыққа жарияланбады". "Халық заңды білмесе, билеуші топ оны өз қалауынша манипуляциялай алатын еді". Дегенмен, қала-мемлекеттер арасындағы дәстүрлі басқару, үнемі өзгеретін жағдайлардың салдарынан әлсіреп, ыдырап бара жатты. Көптеген биліктерде министрлер маневр жасау немесе билікті тартып алу арқылы, олардың атынан әрекет еткен Чжоу руының билеушілерін ауыстырды. Министрлер халықты тікелей басқаруды қолға алды. 536 жылға келгенде Зичан өзінің Чжэн мемлекетінің заңдық кодексін қола қазанға немесе дингке жазып, оны жария етті – бұл Шығыс Чжоу мемлекеттері арасындағы алғашқы жағдай еді. Керісінше, кейбір заманауи көзқарастар бұл тұжырымға күмән келтіреді, яғни, кешін Көктем және Күз маусымына дейін ешбір мемлекет өз заңдарын жарияламаған. Крил заңдардың құпия сақталғанына күмән білдіреді және ертедегі жазбаларда кездесетін заңдардың бар екенін айтады. Крил «Цзо Чжуаннан» алынған бірнеше кең таралған үзінділерге тікелей қарсылық танытады, онда мыналар баяндалады: 1) Зичанның 536 жылы қола үш аяқты дингке Чжэн заңдарын қалай жазғаны; және 2) Конфуцийдің 513 жылы көрші мемлекеттің осындай заңдарды жариялауын қалай сынағаны. Дегенмен, Зичанның бірінші болып заңдарды жариялағандығы туралы әңгіме қазіргі консенсус болып табылады. Чжао Чжэннің қиын саяси жағдайының «өз дәуірінің ең ықпалды реформаторы болған Зичанның аңызға айналуына» қалай себеп болғанын айтады. [Зичанның] ең таңғаларлық ісі – 536 жылы Чжэннің заң кодексі жазылған қазанды қоғамдық орынға қою болды. Осы әрекетке болған қызу реакцияны ескеретін болсақ, оның ісі сол кезде «сенсациялық» деп есептелген болуы керек. Өзіне бағынышты адамдарға мәтіні қолжетімді заң, олардың дұрыс азаматтық мінез-құлық туралы білуін арттыруға көмектесер еді. Жарияланған заңдар мемлекетке 1) халықты басқару құралы ретінде, сондай-ақ 2) тиімді бақылау құралы ретінде қызмет етті, себебі ол ескертеді және бұзушыларды жазалауды заңдылайды. Зичан «Чэн [Чжэн] халқының толық қолдауына ие болды және өмір бойы толық билікке ие болды».

In Zichan's reform of government one major focus concerned the law. Before Zichan, in each state the powerful hereditary clans, descendants of the Zhou lineage, had generally enforced their own closely held laws and regulations. The contents of the law might be known only to a "limited number of dignitaries who were concerned with their execution and enforcement." Laws "were not made known to the public." "When the people were kept from knowing the law, the ruling class could manipulate it as it saw fit." Yet the traditional governance among the city states was then faltering and dissolving in continually changing conditions. In many regimes the ministers, by maneuver or ursupation, were replacing Zhou lineage clan rulers in whose name they had acted. The ministers began to assume direct state rule of the population. In 536 BC, Zichan had the legal statutes of his Zheng state inscribed on a bronze caldron or ding, and so made public, a first among the Eastern Zhou states. Au contraire, one modern view questions this notion that no state had published its laws before the late Spring and Autumn period. Creel raises doubts that laws were kept secret. He refers to the existence of earlier laws mentioned in ancient writings. Creel mounts a direct challenge to several widely quoted passages from the Zuo Zhuang that narrate: 1) how Zichan inscribed the Zheng laws on the bronze tripod ding in 536; and, 2) how Confucius criticized the similar publication of laws by a neighboring state in 513. Yet the story of Zichan being first to publish remains the modern consensus. Zhao comments how the adverse political situation of Zheng "produced the legendary figure of Zichan, arguably the most influential reformer of his age. [Zichan's] most remarkable act was placing a caldron inscribed with Zheng's legal codes in a public place in 536". Judging by the fierce reaction generated, his action must have been considered "sensational at the time". A law whose text was available to those subject to it, would work to foster their awareness of proper civic conduct. Published laws served the state, 1) as a way of guiding the people, and also 2) as a more effective tool of control, because it warns as well as legitimises punishment of violators. Zichan "had the complete support of the people of Cheng [Zheng], he enjoyed a position of full authority there throughout his life."

Алғашқы жағымсыз реакциялар

Цзянның заңдарын жариялағаны үшін оның кейбір маңызды замандастары сынға алды. Ол ақсүйектердің билігін әлсіретті, олардың басқару және сот билігін кемсітті. Бұрын, заңдық үкімдерді қабылдағанда, жоғары лауазымды шенеуніктер өздерінің құпия түсіндірмелерін қолданған, олар кейін «әдептілікпен басқару» деп аталды, бұл мұрагерлік әлеуметтік дәстүрлер ретінде қарастырылды. Осы жасырын процедураның нәтижесін күдікке салу өте қиын болды. Заң актілерін нақтылап, жария ету арқылы халық мемлекеттік заңға қатысты қарсы пікір білдіруге мүмкіндік алды. Осыған дейін биліктегілер заңды жариялаудың зиянды болады деп ойлады, бұл қоғамдық пікірталасқа, ұрыс-керіске және әлеуметтік дәстүрден, оның уақытпен сынақтан өткен моральдық күшінен қашуға арналған ұятсыз амалдарға есік ашады. Жағдай көп қырлы болды, себебі материалдық мәдениет өркендеген кезде саяси рөлдер өзгеріп жатты; әлеуметтік дәстүрдің өзі де өзгерісте болды. Заңдарды қарапайым халықтың қарауына беру кейіннен қытайлық империялық мемлекеттік басқарудың бағыты болды. Дэн Си Цзэннің (б.з.д. 545-501) жақсы немесе жаман болғанына қарамастан, әлеуметтік қақтығыстар мен азаматтық тұрақсыздық тудыруға беделді болды. Цзичан заңдарды жариялаған кезде бала болған Дэн Си, Минцзя философиялық көзқарастарымен Цзэннің даулы өкілі болды. Миндзяның зиянды әрекеттері туралы ескертілгеніне қарамастан, 536 жылы Цичан Цзэн заңдарымен, мүмкін қылмыстық заңдармен жазылған тарихи қола динг құйды. Дэн Си ересек болған соң мемлекетке және оның министрлеріне, соның ішінде Цичанға қарсы шықты. Кейбіреулер оның айла-шарғы жасауды үйренгенін ойлады. 501 жылы Чжэн мемлекеті оны өлімге кесті. Ежелгі құжаттар оның өлімін кім бұйырғаны туралы екіге бөлінген. Көптеген деректер бұл Зичан емес екенін көрсетеді. Цзичанның заңды жариялағаны үшін оны кінәлаған ұзақ «хатты» Цзичанның жеке досы және министрі Шусян жазған. Ол Цзэннің қылмыстық заңдарын жариялауға қарсы мықты дәстүрлі аргументтер келтірді. Ол Цичанды ауыр қателік жасады деп айыптады және болашақта апат болады деп болжады. Жауап ретінде Цичан өзін «талантсыз» деп мәлімдеді және заңдарды болашақ ұрпақтарды ескере отырып дұрыс басқаруға қабілетсіз екенін айтты. Оның мақсаты – қазіргі уақытта өмір сүріп жатқан Цзэн халқының игілігін көру еді. Бұл мәселелер ұзақ талқыланды, мысалы, содан кейін келген Соғысқан мемлекеттер дәуірінің философтары тарапынан, және бұл талқылаулар бүгінге дейін жалғасуда.

For publishing the laws of Zheng, Zichan was criticized by some of his key contemporaries. It undermined the nobility, undercut their governing authority and their judicial role. Before, in making their legal judgments, the elite officials had applied to the facts their own confidential interpretation of what they viewed as the inherited social traditions, styled later 'rule by virtue'. The end result of this shrouded procedure would be very difficult to challenge. By articulating and making public the legal statutes the people were better empowered to advance an opposing view of state law. Up until then ruling circles thought publishing the law would be detrimental, would open the door to public argument, bickering, and shameless maneuvering to avoid social tradition, its time tested moral force. The situation was multi sided, as political roles were changing during a surge in growth of material culture; the social tradition itself was in flux. Opening up laws to be viewed by the common people would subsequently become the trend in pre imperial Chinese statecraft. Deng Xi of Zheng (545 501 BC), for good or ill, acquired a reputation for provoking social conflict and civic instability. A child when Zichan published the laws, Deng Xi was a controversial official of Zheng with Mingjia philosophical views. Despite being warned of the corrosive activities of the Mingjia, Zichan in 536 had an historic bronze ding cast inscribed with Zheng laws, probably penal laws. As Deng Xi came of age, he challenged the state and its ministers, including Zichan. Some thought he studied trickery. The state of Zheng in 501 put him to death. Ancient documents are divided as to who ordered his execution. Most probably it was not Zichan. A long 'letter' faulting Zichan for making the law public, was written by Shuxiang a minister of Jin and personal friend of Zichan. It marshaled strong traditional arguments against his publishing the penal laws of Zheng. Harshly accusing Zichan of grave error, it predicted future calamity. Responding Zichan claimed he was "untalented" and so unable to properly manage the laws with a view toward the future generations. To benefit people of Zheng alive today was his aim. Issues at stake here were long debated, e. g., by philosophers of the Warring States era that soon followed, and which discussions continue today.

Мемлекетаралық қатынастар

Зичан мемлекеттер аралық саясатта өте білікті реалист ретінде әрекет етті. Цзинь мемлекеті Чжэн министрінің қайтысынан кейін Чжэннің ішкі істеріне араласуға тырысқанда, Зичан қауіптілігін сезді. Егер Чжэн Цзиньге министрдің ізбасарын анықтауға рұқсат берсе, Чжэн өз егемендігінен айырылады деп ол талас жүргізді. Нәтижесінде ол Цзиньді Чжэн істеріне араласпауға көндірді. "Цзо Чжуань" 517 жылғы жазғы жиын туралы да айтады, ол Зичан қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай өтті. Цзинь министрі Чжэннің бір шенеунігінен рәсімдер мен ли (әдет-ғұрыптар) туралы сұрады, ол "біздің бұрынғы жоғары лауазымды адамымыз" Зичанның сөзін баяндады. "Цзо Чжуань" оны кеңінен келтіреді. Қазіргі заманғы аудармашылардың пікірінше, бұл кітап "әдебиеттегі рәсімдердің ең көрнекті мысалы және оның адам өмірін ғарыштық принциптерге сәйкес ұйымдастырудағы рөлі". Фэн Зичан туралы былай деп түсіндіреді: "Мұндағы идея – рәсімдер мен музыканың, жазалар мен санкциялардың нақты құндылығы халықтың тәртіпсіздікке түсуіне кедерілгі келтіруде, және олардың бастауы адамның Аспан мен Жерді үлгі алу қабілетінен туындайды".

Философ ретінде

Зичанның саяси ой-пікірлері оның мемлекеттік министр ретінде айтқан сөздері мен іс-әрекеттерінен белгілі. Оның ой-пікірлерінің түйіні тарихи жазбаларда, көбінесе оның үлгілі мінез-құлқы туралы айтылғанда кездеседі. Оның дер кезіндегі әріптесі Конфуций оны еске алған. Ол қайтыс болғаннан кейін бірнеше ғасыр бойы Соғыс жасайтын мемлекеттердің философтары оның жайлы жазды, кейде оның көзқарастарын түсіндіретін жағдайлар жасады. Зичанның қоғамдық өмірі оған өмір бойы даңқ әкелді және ежелгі қытай саяси ойында мәңгілік беделге ие болды. Көктем мен күз кезеңінде Зичан министр болған кезде «ескі тәртіп күйреп, жаңасы орнамады». Халық «дауларды шешу және қарым-қатынастарды дұрыс орнату үшін нақты талаптардың болмауынан адасып, шатасты». Ескі рулық мұрагерлік үйлер үстемдік билігін жоғалтып, әлеуметтік мәртебесі төмендеді, бірақ жаңа мемлекеттік режимдер әлі де бөлініп, қақтығыстарға толы болды, және олардың билікке таласуы дәстүрлі құқықпен бекітілмеген еді. Осы кезеңнің тұрақсыздығы инновациялық әлеуметтік құрылымдарды іздеуге алып келді. «Зуо Чжуань» Зичанды өз заманының ең дана адамдарының бірі және қуатты көршілерінен құрып кету қаупі төніп тұрған шағын ежелгі [Чжэн] мемлекетінің көрнекті мемлекет қайраткері ретінде бейнелейді. Зичан өзінің іс-әрекеттерінде ыдырап бара жатқан Чжоу әулетінің дәстүрлі рәсімдері мен элиталық қасиеттерін (Конфуций қолдаған) сақтады. Бірақ, Хан дәуірінің тарихшылары оның саяси шеберлігі арқасында Соғыс жасайтын мемлекеттер кезеңінің кейінгі заңгерлік философиясын болжай алғанын, яғни жаңа заңдарды жариялау және оларды міндетті түрде орындау арқылы мемлекеттік басқаруды күшейте білгенін көрді. Мұндай мемлекеттік стандарттарға бағыну министрлердің оқиғаларды саяси бақылауын нығайта түседі. «Зуо Чжуань» Зичанның айтқан сөздерін кеңінен келтіреді. Оның ойлары көктегі алыс әлем мен жақын адамзат әлемін ажыратып қарады. Ол сенімсіздікке қарсы болды және болжамгерлердің билігін шектеуге тырысты. Ол халыққа ақыл-ойы мен тәжірибесіне сүйенуге кеңес берді. Көк жолы алыс және түсіну қиын, ал адам жолы қол жетімді.

Zichan's political thinking is known from his words and actions as a minister of state. The kernels of his thought are thus found in the historical record, often in accounts of his exemplary conduct. His near contemporary Confucius mentioned him. In the next few centuries File:Birth Places of Chinese Philosophers. png his death, several Warring States philosophers wrote of him, on occasion creating suggestive contexts for his points of view. Zichan's public life earned him renown in his lifetime and a lasting reputation in ancient Chinese political thought. During the course of the Spring and Autumn period when Zichan was minister "the old order broke down". The people "were bewildered by the lack of standards for settling disputes and maintaining harmonious relationships." The old clan based hereditary houses were losing their social status as the dominant authorities, but the rising new state regimes were still fragmented, divided and conflicted, and their emerging role as the controlling power lacked traditional sanction. The era's instability led to an increasingly militant search for innovative social structures. Zichan is "depicted in the [Zuo Zhuan] as one of the wisest men of his time, and also as a leading statesman in the small ancient state of [Zheng], which was under constant threat of extinction by its powerful neighbors". In his person evidently Zichan practiced the traditional li ceremonies and elite virtues of the fading Zhou dynasty (endorsed by Confucius). In his political craft, however, Han era historians could see him as able to anticipate the later Legalist philosophy of the Warring States period, i. e., skillfull in the promulgation and enforcement of newly articulated laws. Such enforced obedience to state wide standards would better secure the political control of events by the ministers. The Zuo Zhuan quotes at length from the words spoken by Zichan. His thoughts tended to separate the distant domains of Heaven and the near domain of the human world. He argued against superstition and acted to curb the authority of the Master of Divination. He counseled the people to follow their reason and experience. Heaven's way is distant and difficult to grasp; while the human way is near at hand.

Конфуций

Конфуций (б.з.д. 551 – 479) Зичан қайтыс болғанда шамамен 30 жаста болды. Тек Зичаннан кейінгі буында ғана Конфуций, кеңсеге орналасуға тырысқан, бірақ сәтті болмаған адам, Қытайда тәуелсіз, жеке мұғалімнің білімді дәстүрін қалыптастырды. Зичанмен бірдей дәуірде өмір сүрген Конфуций, осы сияқты, «саяси және әлеуметтік үлкен өзгерістердің кезеңінде дүниеге келді», ол ғасырлар бойы «өз бақылауынан тыс күштердің әсерінен туған және қазірдің өзінде жүріп жатқан» революциялық «қозғалыс» болды. Профессор Крил Конфуцийдің оқытуында қолданған бастапқы көздер туралы ғалымдардың болжамдарын айтады; ол «Зуо Чжуань» еңбегінде «Конфуцийден бұрын өмір сүрген бірнеше мемлекет қайраткерлерінің» ойлары оныкіне едәуір ұқсас екенін атап көрсетеді. Олар «зор ой-өрісімен ерекшеленді». Хан тарихшысы Сыма Цянь Зичанды Конфуцийдің алты ұстазының бірі деп санайды. Әрине, Зичан мен Конфуций келіспейтін мәселелер де болды. Конфуций, онда 15 жаста болған, 536 жылы Зичан Чжэн мемлекетінің заңдарын жариялағанда ешқандай пікір білдірмеді. Бірақ 513 жылы көршілес Цзинь мемлекеті өз заңдарын жариялағанда, Конфуций оған қарсы күшті наразылық білдірді. Мұндай әрекеттер Чжоу әулеті патшаларының дәстүрлі билігін және олардың атынан билік жүргізген қала-мемлекеттердің ақсүйектерін әлсіретті, ал Конфуций осы басқару жүйесін үнемі идеалдастырды. Тағы бір даулы мәселе адамның қоғамды бақылау арқылы түсінік алу қабілетіне қатысты болды. Конфуций бүгінгі азаматтық оқиғалардың қайталануынан болашақты болжауға болатынын үйретті. Күтілетін әдет-ғұрыптарды мұқият бақылау арқылы әулеттің әлеуметтік тарихының бағытын көптеген буынға дейін анықтауға болады. Алайда, саяси қақтығыстың шешуші сәтінде Зичан өзінің болашақты болжауға жеткілікті қабілеті жоқ екенін мойындады. Сондықтан ол өз шешімін тек сол кезде Чжэнде өмір сүрген халық үшін ғана қабылдады. «Лунь Юй» бойынша, Конфуций Зичанды жақсы бағалаған. Өзінің жеке мінез-құлқы мен көзқарасында Зичан Конфуций ұстанып өткен дәстүрлі қасиеттерді бейнеледі. Ұстаз Цзэ Чань туралы былай деді: «Ол жоғары адамның төрт қасиетіне ие: өзін ұстағанда қарапайым, жоғары тұрғандарға қызмет еткенде құрметті, халықты баптағанда мейірімді, халыққа бұйрық бергенде әділ». «Люши» Конфуций мен Зичанды (осы аудармада «Принц Чань» деп аталады) жұптастырды. Екеуі де өз елдерін маңызды жетістіктерге жеткізген талантты мемлекеттік қайраткерлер ретінде мақталады. Екеуі де басқаларға әкімшілік жұмыстарды орындауды тапсырған, табысты басшылар ретінде кеңінен танылды.

Confucius (551 479 BC) was almost 30 when Zichan died. Only in the generation after Zichan did Confucius, an unsuccessful office seeker, establish the literate tradition of an independent, private teacher in China. As a near contemporary, like Zichan, Confucius was "born in [this] period of great political and social change", a centuries long revolutionary "upheaval caused by forces beyond his control and already under way." Prof. Creel notes scholarly speculation about the original sources Confucius used in his teaching; he comments that the Zuo Zhuan quotes at length "several statesmen who, living shortly before Confucius expressed ideas remarkably like his." They were "advanced in their thinking". The Han historian Sima Qian lists Zichan as one of the six teachers of Confucius. There were, of course, issues on which Zichan and Confucius did not agree. Confucius, then only 15, did not comment when Zichan caused the laws of Zheng to be published in 536. Yet when later in 513 the neighboring city state of Jin published its laws, Confucius clearly made known his strong opposition. Such actions undercut the traditional authority of the Zhou dynasty kings and the city state nobles who ruled in their name, which scheme of governance Confucius consistently idealized. Another area of disagreement touched on the human capacity to draw insights from observing society. Confucius taught about an ability to discern, from today's repetition of civic events, the distant future. By careful observation, change in the customary rites of a dynasty can indicate the course of its social history many generations hence. Zichan, however, at a decisive moment of political conflict, was known to confess thet he was not talented enough to make such future predictions. So he tailored his decision only for the people of Zheng then living. According to the Lunyu, Confucius nonetheless spoke well of Zichan. In his personal conduct and attitudes, Zichan seemed to represent the traditional virtues Confucius advocated. The Master said of Tsze ch'an that he had four of the characteristics of a superior man: in his conduct of himself, he was humble; in serving his superiors, he was respectful; in nourishing the people, he was kind; in ordering the people, he was just." The Lüshi paired Confucius and Zichan (who in this translation is called 'Prince Chan'). Both are praised as talented state ministers who led their countries to significant achievements. Both became widely regarded as successful governors who directed others to accomplish the tasks of administration.

Менций

Менцийдің «Мэнциі» Зичанды айтады. Бір күңгірт ойлы шәкірті Менцийден аңызға айналған дана патшалардың бірі – Шудың мінез-құлқы туралы сұрақ қояды. Шудың ата-анасы мен туыстары оған жалған айтты. Шу оларға жаңылысты, бірақ оның мінезі бұзылмады. Шу ата-анасына деген құрметінің арқасында олардың жалған сөздеріне сенді. Содан кейін ізгілік туралы әңгіме қозғалады. Менций мұнда дана патша Шуды адал емес қызметшіге сенген Зичанның оқиғасымен салыстырды. Зичан бақшашыға тірі балықты көлге қоюға берген еді, ал ол оны пісіріп жеп қойды. Кейін ол Зичанға балық тірі екенін және көлде жүзіп жүргенін айтты. Зичан балықтың «өзіне лайық орын тапқанына» қуанды. Бұл жайтты естіген қызметші Зичанның даналығын әжуалады. Бірақ Менций олай ойламады, ол былай деді: «Сонымен, кісілік арты бар адам тура жолмен алдануы мүмкін, бірақ одан бұрылып кетпейді». Дегенмен, Менций басқа бір оқиғада Зичанның «шағын игілігін» сынады.

Мақалалар

Крил, Х. Г., "Чжоу әулеті кезіндегі заң институттары мен рәсімдері", Коэн, Эдвардс, Чен (ред.), Қытайдың заң дәстүрі туралы мақалалар (1980). Дулл, Джек Л., "Қытайда заң кодекстері мен заңгерлерге қарсылықтың терең тамырлары", Тернер және басқалар (ред.), Қытайдағы заң үстемдігінің шектері (2000). Айхлер, Э. Р., "Цзе Чжанның өмірі", "China Review" журналы (1886), 15-том: 12–23 және 65–78 беттер. Фрейзер, Крис, "Аттар мектебі": Денг Си (2015), Стэнфорд философиялық энциклопедиясының архиві. Льюис, Марк Эдвард, "Көктем және күздегі Қытайдағы қала-мемлекет", Хансен (ред.), "Отыз қала-мемлекет мәдениетінің салыстырмалы зерттеуі" (Копенгаген, 2000). Мартин, Франсуа, "Zichan жағдайы", Gernet & Kalinowski (ред.), "Солтүстікке қарай жолмен" (1997). Пьюетт, Майкл, "Аруақтар, құдайлар және жақындап келе жатқан апат", Шейдель (ред.), Ежелгі Қытай мен Римдегі мемлекеттік билік (Оксфорд университеті, 2015). Пуллейбланк, Эдвин Г., "Джи және Цзян: Чжоу мемлекетінің ұйымдастырылуындағы экзогамиялық кландардың рөлі", "Ерте Қытай" журналы (2000), 25-том: 1–27 беттер. Рубин, В. А., "Цу Чжан және ежелгі Қытайдың қала-мемлекеті", "T'oung Pao" журналы, 52-том: 8–34 беттер (1965). Теобальд, Ульрих, "Zichan" (2010), ChinaKnowledge веб-сайтында, 2022 жылдың 27 шілдесінде қарастырылды. Теобальд, Ульрих, "Чжэннің аймақтық мемлекеті" (2000), ChinaKnowledge сайтында, 2023 жылдың 16 маусымында қарастырылды. Тернер, Карен, "Дана патшалар мен заңдар: қытай және грек дәстүрлері", Ропп (ред.), "Қытай мұрасы" (Калифорния университеті, 1990). Ван Хуэй, "Хань-Тан-Сун құрылымының араласуы және оның моральдық идеалы", Су Ли, "Ежелгі Қытайдың Конституциясы" (2018). Ян, К. К., Веберге "Кіріспе" (1964), "Қытай діні" ([1916]; Нью-Йорк: Macmillan, 1951, 1964). Кук және Мейджор (ред.), "Чуді анықтау: Ежелгі Қытайдағы бейне және шындық" (Гавайи университеті, 1999). Голдин, Пол Р. (ред.), "Рутледждің ерте қытай тарихы туралы анықтамалығы" (2020). Лоуэ және Шонесси (ред.), "Ежелгі Қытай тарихы. Кембридж тарихы" (1999). Лоуэ, Майкл (ред.), "Ерте қытай мәтіндері: кітапнамалық нұсқаулық" (SSEC & IEAS/U. Калифорния, 1993).

Creel, H. G., "Legal institutions & procedures during the Chou dynasty", in Cohen, Edwards, Chen (ed), Essays on China's Legal Tradition (1980). Dull, Jack L., "The deep roots of resistance to Law Codes and Lawyers in China", in Turner, et el. (eds. ), The limits of the rule of law in China (2000). Eichler, E. R., "The Life of Tsze ch'an," in China Review (1886), vol. XV: pp. 12–23 & 65 78. Fraser, Chris, "School of Names": Deng Xi (2015), in Stanford Encyclopedia of Philosophy Archive. Lewis, Mark Edward, "The City State in Spring and Autumn China", in Hansen (ed. ), A Comparative study of thirty City State cultures (Copenhagen 2000). Martin, François, "Le cas de Zichan", in Gernet & Kalinowski (eds. ), En Suivant la Voie Royale (1997). Puett, Michael, "Ghosts, Gods, & Coming Apocalypse," in Scheidel (ed. ), State Power in Ancient China & Rome (Oxford University 2015). Pulleyblank, Edwin G., "Ji and Jiang: The role of exogamic clans in the organization of Zhou polity", in Early China (2000), v.25: pp. 1 27. Rubin, V. A., "Tzu Ch'an and the city state of ancient China" in T'oung Pao, v.52: pp. 8 34 (1965). Theobald, Ulrich, "Zichan" (2010), at ChinaKnowledge website, accessed 2022 07 27. Theobald, Ulrich, "Regional State of Zheng" (2000), at ChinaKnowledge, accessed 2023 06 16. Turner, Karen, "Sage kings and laws in the Chinese and Greek traditions," in Ropp (ed. ), Heritage of China (University of California 1990). Wang Hui, "The mixed Han Tang Song structure and its moral ideal" in Su Li, The Constitution of ancient China (2018). Yang, C. K., "Introduction" (1964) to Weber, Religion of China ([1916]; NY: Macmillan 1951, 1964). Cook & Major, editors, Defining Chu. Image and reality in ancient China (University of Hawai'i 1999). Goldin, Paul R., editor, Routledge Handbook of early Chinese history (2020). Loewe & Shaughnessy, editors, The Cambridge History of Ancient China (1999). Loewe, Michael, editor, Early Chinese Texts. A bibliographical guide (SSEC & IEAS/U. Calif. 1993).