Кіріспе

Кошутняк () – Сербияның астанасы Белградтың паркі-орманы және қалалық ауданы. Ол Чукарица (жоғарғы және орталық бөліктері) және Раковица (төменгі бөлігі) муниципалитеттерінің арасында орналасқан. Жанындағы Топчидермен бірге ол "Белградтың оттегі фабрикасы" деп аталады. 1923 жылғы Белградтың бас жоспарында жасыл аймақтарға қатысты басты жобалардың бірі Топчидер мен қала арасындағы аумақты орманмен жабу болды. Бұл жоспар бойынша 1930 жылдары Сеняк – Топчидерско Брдо – Хайд Парк – Топчидер – Кошутняк үздіксіз жасыл аймағы құрылды. Бұл үзіліссіз орманды аймақ Белградтың қалалық құрылысына ең жақын орналасқан ең ірі "жасыл массивті" құрайды.

География

Кошутняк төбесі биік, ал ормандық кешеннің жалпы ауданы Кошутняк төбесін қамтиды. Кошутнякта бірнеше геологиялық табиғи ескерткіштер бар. Оларға "Бурдельж", "Тасин Майдан" және "Баремски" атты бірнеше бор кезеңінің теңіз қыртыстары кіреді, олар ханзада Михаил өлтірілген жерде орналасқан, сондай-ақ қазіргі монетахана орналасқан геологиялық қима да осылардың ішінде.

Орналасқан жері

Кошутняк Белград қаласының оңтүстік-батысында 6 км қашықтықта орналасқан. Ол солтүстік және батыс жағынан Топчидер, солтүстік-батыс жағынан Канарево Брдо, оңтүстік жағынан Раковица және Скоевское Населе, ал шығыс жағынан Жарково (Cerak, Cerak II, Repište үлес аудандарымен) және Баново Брдо (Сунчана Падина үлес ауданымен) аудандарымен шектеседі. Фильмски Град (оңтүстік-батысқа қарай) және Гольф Населле (солтүстік-батысқа қарай) Кошутняк құрамындағы шағын аудандар болып табылады.

Тарих

19 ғасырда Кошутняк – Обренович әулетінің мүшелері үшін қоршалған аң аулау алаңы және патшалық саяхаттарға арналған орын болды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін аймақта ең сапалы емен орманы болды. 1849 жылғы құжатта Кошутнякта 48 бұғы, 13 бұқа және 35 қасқыр болғаны айтылады. 1884 жылы Сербиядағы алғашқы темір жол – Белград пен Ништі байланыстыратын темір жол орманынан өтті. 1908 жылы бельгиялық сәулетші Альбан Шамбон Кошутнякты қоғамдық саябаққа айналдыратын жаңа жалпы қала құрылысы жоспарын (ЖҚҚЖ) жасады. Кейіннен Кошутнякқа ескерткіш орнатылды, ол 1912 және 2020 жылдары жаңартылды. 1903 жылы бұрынғы патшалық аң аулау алаңы көпшілікке ашылды, соның арқасында Кошутняк Белградтың демалыс орнына айналды. Сербиядағы қала балалары үшін алғашқы жазғы санаторий Кошутнякта ашылды. 1911 жылы Құрылыс министрлігі Топчидер темір жол станциясынан Кошутняк жазықтарының біріндегі кең шалғынға дейін созылатын арба және жаяу жүргіншілер жолдарының желісін жоспарлады. Қазіргі уақытта осы жерде Пионерский қаласы орналасқан. 1923 жылғы Белградтың ЖҚҚЖ-сы Топчидерско Брдо және Сенжакты орманды айналдыруды, жаңа саябақ құруды және Топчидер мен Кошутнякпен бірге үздіксіз жасыл аймақ құруды көздеді. Жоба 1926 жылы басталды, ал Хайд-парк 1930 жылдары аяқталды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін фазандар да көп болды және осы кезеңде Кошутняк көптеген қалалық балалар үшін емделу орны болды. 1945 жылдан кейін қала құрылысшылары Топчидер-Кошутняк кешенін басқарудың дұрыс емес екенін, әсіресе темір жол станциясын маршалдық аулаға кеңейту және Филмски қаласын салу (екеуі де Кошутнякқа зиян келтірді) деп есептеді. Сондықтан Белградтың 1950 жылдарғы ЖҚҚЖ-сы Топчидер аңғарынан темір жол объектілерін толық алып тастауды жоспарлады, бірақ бұл жоспар орындалмады. Белград ұлттық шаңғы орталығы деп жарияланғаннан кейін Кошутняк шаңғы трассалары салынған орындардың бірі болды. Таңдалған жер неміс зиратынан басталып, серб зиратының төменгі жағына дейін созылды. Трасса ұзын және кең болды. 1936 жылы шаңғымен секіруге арналған төбе салынды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Белградтан алыс тауларда шаңғы нысандары салынғанға дейін, Кошутняк төбелері (сондай-ақ Калемегдан, Баново Брдо және Авала) белградтықтар шаңғы тебу үшін пайдаланды. Жазық әлі де төбе ландшафтында көрініп тұр, ал төбесінде "Ski staza" ("шаңғы трассасы") аталған кафе-ресторан орналасқан. 1980 жылдары Кошутняк Белградтың ең танымал дискотека клубтарының бірі – "Панорамаға" қонақ бөлді.

Өсімдіктер

Кошутняк – көптеген өсімдік және жануар түрлерінің мекені, олардың кейбіреулері қатаң қорғауға алынған. 521 өсімдік түрі бар, оның ішінде липа, жалпақ емен, едірей, түркиялық емен, венгр емені, еуропалық сергіл, тәтті каштан, вишня лавры, хакберри және түрік фундугы. Орманның шамамен 5% қылқан жапырақты ағаштармен жабылған, олардың көпшілігі – кедр, қара қарағай және ақ қарағай. 2015 жылы ағаштардың орташа жасы 60-70 жылға бағаланды. Сондай-ақ 2015 жылы Кошутняк аумағында 4400 дана жалпы емен және платан көшеттері отырғызылды.

Маңыздылық

Кошутняк – Белградтағы ең танымал демалыс орындарының бірі. Спорт орталығы Кошутняк қаладағы ең ірі және әртүрлі спорт орталықтарының бірі (стадиондар, бассейндер және т.б.), сонымен қатар саябақта автотұрақ, Фильмски Град және Пионирски Градтың заманауи елді мекендері, Сербия ұлттық телерадиокомпаниясының ірі студиялары, көптеген танымал мейрамханалар мен орманды кесіп өтетін жақсы жолдар бар. Сондай-ақ, жүгіру жолдары мен шаңғы трассасы да бар. Кошутняк пен Топчидер ормандары төменгі бөліктерінде бірігіп өссе, жоғарғы бөліктерінде Топчидерская река өзені мен оның аңғарынан өтетін теміржол оларды бөліп тұрады (Кошутняк пен Топчидердің әрқайсысының жеке теміржол станциялары бар). Нобель сыйлығының лауреаты Иво Андрич: «Топчидер мен Кошутняк – менің сүйікті жерім, онда мен нан жеп, шарап ішуді ең тәтті және тыныш күйде ұнататынмын», – деп жазған. Андричтің көп жылғы досы, суретші Лепосава Павлович 1943 жылы Кошутняк суретінің екі нұсқасын жасады. «Кошутняк, 1943» деген атаумен сақталған бір сурет табиғатты бейнелейді және қазір Иво Андричтің естелік мұражайында қойылған. Ал екінші суретінде «Оккупация кезінде Кошутнякта» Андрич, Милица Бабич Йованович (Андричтің болашақ әйелі) және Ненад Йованович бейнеленген. Бұл сурет Сербия Ұлттық мұражайында сақталуда.

Қорғау

2014 жылы қала әкімдігі "Кошутняк орманын" қорғалатын аумақ немесе табиғат ескерткіші деп жариялады. Қорғалатын аумақтың көлемі 1960 жылдан бері күтіліп келе жатқан орманның үлкен бөлігінде орналасқан "Кошутняк" спорт орталығының жаңа құрылыс алабын қамтиды. Кеңейту жобасына биік жартылай жекпе-жек залы, "Трим" қонақ үйінің кеңейтілуі, коттедждер, қосымша 4 теннис корты, оқ ату полигоны, жабық жүзу бассейні, 207 тұрақ орыны және кіреберіс жолдары кіреді. Әкімдік жобаның құны 12 миллион еуроны құрайтынын мәлімдеді, оның 1,2 миллионы жасанды альпинизм қабырғасы үшін қарастырылған, оның жоғары бағасы БАҚ-та кеңінен талқыланды. Билік өкілдері бар болғаны 20 ағаш кесілетінін, ал орнына 100 жаңа ағаш отырғызылатынын хабарлады. Сонымен қатар, шаңғы жолы мен Топчидер зираты арасындағы қарсы беткейде ағаштар кесілді. Тұрғындар аумақты басып алғаннан кейін қала әкімдігі кесілген ағаштардың орнына жаңа, сау ағаштар отырғызылатынын мәлімдеді. Сондай-ақ, кесілген ағаштардың сол партияның жергілікті өкілінің үйіне тасымалданғаны белгілі болды, ол олар үшін "ақы төлегенін" мәлімдеді. Stojčić бастапқыда 2017 жылғы құжатты жоққа шығарды, бірақ кейін оның бар екенін мойындады, бірақ ол 2014 жылы осы жұмысқа тағайындалғанын айтып, ешқандай құжат ұсынбады. Ол сол кезде қала немесе партияда ешқандай лауазымда болмағанын мәлімдеді, бірақ 2014 жылы ол қаланың жоспарлау комиссиясы мен қалалық кеңесінің мүшесі болған, демек, ол өзіне жұмыс тапсырды. Stojčić мұнда ешқандай мәселе жоқ деп санайды. 2020 жылдың ақпан айында азаматтар тағы да наразылық білдірді, себебі орманды кең көлемде кесу жалғасып жатқанын байқады. Орманды басқаратын "Србиашуме" мемлекеттік компаниясы бұл 70 жылдан астам ғасырлық ағаштар өсетін аумақтарда жоспарлы және бақыланатын кесу екенін мәлімдеді. Олардың орнына 5400 жаңа көшет отырғызылатыны хабарланды. 2020 жылдың маусым айында орманды одан әрі кең көлемде қысқарту жоспарлары жарияланды. Қаланың Фильмски Град ауданына арналған егжей-тегжейлі жоспары, Кошутняк орманның оңтүстік-батыс бөлігінің барлық аумағын қамтиды, 8000 адамға арналған жаңа тұрғын үй кешенін салуды көздейді, онда көптеген сәнді пәтерлер мен қымбат қонақ үйлер болады. Сондай-ақ, орманның ауданы екі жеке орман алқабына дейін қысқартылады. Жоспарланған нысандар қазіргі аумақтан 10 есе үлкен аумақты алып жатыр. Жоспардың жалпы ауданы , оның ішінде орман орналасқан жері , жеке "Avala Studios" компаниясына тиесілі. Инвестор орманның тек бөлігін қалдыратынын мәлімдеді, себебі қалған бөлігі "құнды емес" және ол орман жоқ. Қалалық шенеуніктер жағдайды бағалауға әлі ерте екенін айтты (бас қала құрылысшысы Stojčić) немесе барлық дәлелдерге қарамастан, бәрі жалған екенін және орман кесілмейді деп мәлімдеді (мэрдің орынбасары Горан Весич). Жобаға "Фильмовский Град" киностудиясын жаңғырту кіретіндіктен, қала жоспарында осы аймақта кино индустриясын дамыту үкіметтің басымдықтарының бірі екені де айтылды, бірақ үкімет мұндай шешім қабылдаған жоқ. Орманның бұл бөлігі қорғауға алынбаған. Қаланың барлық ауманында ағаштарды кесу саясатына наразы болған және түрлі топтарға біріккен азаматтар наразылық акцияларын және петицияларды ұйымдастырып, қала шенеуніктерін COVID-19 пандемиясының артында жасырынып, жаман және сыбайлас жобаларды іске асыруда деп айыптады. Еуропаның мәдени және табиғи мұрасын қорғау жөніндегі жалпы еуропалық ұйымы Europa Nostra Сербия бөлімшесі жоспарды қарастырып, киностудиялар тек қана сәнді құрылыс үшін сылтау ретінде пайдаланылатынын және жобалар қоғамдық мүддеге қарсы екенін мәлімдеді. Сондай-ақ, инвестор тек қолданыстағы нысандарды қайта жаңартуға міндетті болуы керек екенін ұсынды. 30 мыңнан астам азамат петицияға қол қойды, ал Белград университетінің төрт деканы мен факультеттер мен институттардың басшылары бар сарапшылар тобы қалаға 7 мыңнан астам шағым жолдады. Олар жақсы сапасы жоқ жасыл алқаптарды да сақтау қажеттігін атап өтті. Қала әкімдігі жоба өзгертілмейтінін ресми түрде растап, петиция берілгеннен кейін бір күн өткен соң COVID-19 пандемиясына сілтеме жасап, осы және басқа барлық жоспарларды қоғамдық тексеруге тыйым салды.

Аэрокөтергіш

1922 жылы Загребтегі "Чавлина және Сладольев" компаниясы Сава өзенінің екі жағалауын канат жолымен байланыстыратын жобаны әзірледі. 1928 жылы "Шумадижа" құрылыс компаниясы "әуе трамвайы" деп атаған канат жолының құрылысын ұсынды, бірақ бұл жоба Ұлы соғыс аралы арқылы Белград бекінісіндегі Земунды Калемегданмен байланыстыруды көздеген. Кабиналар арасындағы интервал 2 минутқа белгіленіп, барлық маршрутты жүріп өтуге 5 минут жұмсалуы тиіс болды. Жоба ешқашан іске аспады. 1990 жылдары Югославияның қала құрылысы және тұрғын үй институты "Югинус" директоры және бас инженері Мирко Радованач бұл идеяны қайта жаңғыртты. "Югинус" 1993 жылы кең ауқымды зерттеулер (көлік талдауы, жолаушылармен сұхбаттасу, климаттық, геологиялық, қалалық және басқа да зерттеулер) жүргізгеннен кейін жобаны ұсынды. Олар терминалдарды Сава өзенінен өтетін Жаңа Белградтағы Савский Блокови ауданындағы 44-блок және Кошутняк спорт орталығында орналастыруды ұсынды. Аралық аялдамаларға Баново Брдо, Макиш және Ада Циганлиядағы ірі қоғамдық көлік түйісі кіретін, барлығы бес аялдама болды. Олар бұл маршрутты "идеалды маршрут" деп атады. Жобаға сонымен қатар терминалдардың маңында коммерциялық аймақтар салу да кірді, бұл жобаның пайдалылығын арттыруға көмектесер еді. Бұл экологиялық таза және тартымды болармен қатар, сапарды 45 минутқа қысқартады деп есептелді. Қала әкімдігі жобаны қаланың GUP-ына енгізді, ол құрылысты кезең-кезеңмен жүргізуді көздеді, алғашқы кезең 44-блоктан Ада Циганлияға дейінгі учаске болды. Жол 8 металл тіреуге орнатылып, жерден жоғары созылатын болды және сапар 3 минутқа созылар еді. Кабиналар жолаушыларды ғана емес, велосипедтерді, скейтбордтарды, саналарды және шаңғыларды да қабылдауға арналған, өйткені канат жолы жыл бойы жұмыс істеуге жоспарланған. Толық құрылыстың 27 тірегі болады, жалпы ұзындығы шамамен 15 минутта сағатына 2000 жолаушыны тасымалдайтын болады. 2023 жылдың ақпанында Белград зообағын Ада Циганлияға көшіру туралы хабарланғаннан кейін, қала әкімі Александр Шапич жобаға жасыл жарық берілгенін мәлімдеді, бұрын жарияланбаған 2009 жылғы қалалық жоба қайта жандандырылатынын атап өтті.

Арборетум

1956 жылы орман шаруашылығы факультетінің жаңа ғимараты Каррева Ćuprija-ның үстінде, Кошутняк орманының солтүстік-батыс бөлігі басталатын, 110-125 метр биіктікте салынды. 1957 жылы профессорлар мен студенттер дендрологиялық коллекцияны жинауды бастады, ол Орман шаруашылығы факультетінің Арборетумына айналды. Бұл арнайы ботаникалық бақ 2011 жылдың шілдесінде мемлекет тарапынан табиғи ескерткіш ретінде қорғауға алынды. Ол студенттердің практикалық сабақтары үшін және ғалымдардың жұмысы үшін ашық ауадағы оқу класы ретінде пайдаланылады. Арборетумда көшеттер бағы мен жылыжай бар. 6,7 гектар жерде 300 түрлі ағаш пен бұтадан 2000 жеке данасы өседі. Олардың ішінде 218 жапырақты және 24 қылқан жапырақты түр, соның ішінде 80 декоративті және 40 көп жылдық өсімдік түрі бар. 77 отандық және 146 шетелдік түрлер кездеседі, олардың арасында: тар жапырақты емен, Балқан шаған, Балқан форзициясы, лабурнум, алып секвойя, кедр, вишня лавры (арборетумда дамытылған жаңа сорт), Гималай шыршысы және Белградтағы ең көне метасекуоя.

А. А. Шерменді

Hajdučka česma (Hajduks' суару бұлағы) – табиғи бұлақ, пикникке шығушылардың ең танымал орындарының бірі, әсіресе Белградта 1 мамыр, Еңбек күні мерекесін атау үшін дәстүрлі Prvomajski uranak ("Еңбек күні ерте шығу") ең танымал орны. Бұл бұлақта Siluete (1969 ж.) және Pop Mašina (1972 және 1973 ж.) тобының концерттері өткізілді, олардың ашылу актісі ретінде Горан Бреговичтің Jutro тобы өнер көрсетті, ол Bijelo Dugme тобының алғы күші болды. 1977 жылдың 28 тамызында Bijelo Dugme рок-тобының керемет концерті өтті. 100 000-нан астам көрермен жиналған бұл концерт Югославия рок тарихындағы маңызды оқиғалардың бірі саналады. 1916 жылы Белградқа келген неміс императоры Вильгельм II үшін неміс әскерлері үлкен тас орындық салды. Бұл ескерткіш 1911 жылы Белград муниципалитеті сатып алған мәрмәрден жасалған, ол орталық қала алаңы Теразие және Теразие фонтанының реконструкциясына арналған еді. Орындық сол биіктікте орналастырылды, онда император төмендегі бүкіл Белградты көре алатын. XXI ғасырға қарай зират өте қирап кетті. Неміс әскерлеріне арналған бір ескерткіш жағдайы нашар, және серб әскерлерінің қабірлері Белградтың Жаңа зиратындағы Бірінші дүниежүзілік соғыс сарбаздарының ортақ сүйек сақтау орнына көшірілген деп есептеледі. Екінші неміс ескерткіші қазір жеке меншік мектеп ауласында орналасқан, ал Кошутняк орманның кеңеюінен бұл жерден Белградты көру мүмкін емес, ол аймақты толығымен жауып тастады. Зираттың қалған жалғыз белгісі – қоршаудың бір бөлігі, ол 1946 жылдың жазынан бастап сақталған. Елді мекен 1949 жылы жұртшылыққа ашылды. Кешеннің көп бөлігі 1960 жылдары қазіргі түріне келді. Орталық, көп функциялы ғимарат және оған іргелес трансформаторлық подстанция 1976 жылы аяқталды. Көптеген жер асты бомбалау орындары сақталған. 2014 жылы кезең-кезеңмен қайта құру процесі басталды. 2017 жылға қарай зал мен спорт алаңдары жөнделді, "Үлкен аға" үйі бұзылды және барлық ғимараттар 2018 жылғы реконструкцияны күтіп бос қалды. 2016 жылы кешенге келген балалардың саны 12 000-ға жетті. Алайда, қала әкімдері жыл сайын елді мекеннің "балаларға қайтару" туралы айтса да, жұмыс басталған жоқ. Рольдеркостер сияқты қосымша көрікті орындар енді талқыланбайды. 2022 жылдың ақпанында қала тағы да бас залды қайта құруды, бұрынғы "Үлкен аға" залын жабық бассейнге айналдыруды және жаңаларын салу үшін бунгалоларды бұзуды жариялады.