Кіріспе

Христиандық қолжазба. "Поликарптың шейіт болуы" – бұл 2-ші ғасырда Смирна епискобы (қазіргі Түркияның Измир қаласы) және апостол Жоханның шәкірті Поликарптың діни шейіт болуын баяндайтын хат түрінде жазылған қолжазба. Жаңа өсиеттен тыс христиандық шейіт болу туралы ең ертегі мәліметтердің бірі осы еңбекте келтірілген. "Поликарптың шейіт болуы" атты еңбектің авторы белгісіз, бірақ оны алғашқы христиан теологтары, Киелі кітап аталары деп білетін топтың жазғаны делінеді. Смирна шіркеуінен Кіші Азиядағы Филомелиум шіркеуіне жіберілген бұл хаттың бір бөлігі куәгердің көзқарасымен жазылған, онда қарт Поликарптың тұтқындалуы, римдіктердің оны отпен өртеу әрекеті және одан кейін болған керемет оқиғалар баяндалады. Хат Ескі өсиеттегі және Жақсы жаңалықтағы еврей шейіттері туралы мәтіндердің ықпалында жазылған. Бұдан өзге, "Поликарптың шейіт болуы" шейіт болу идеологиясын қалыптастырады, шейіттің дұрыс мінез-құлқының үлгісін көрсетеді.

Мазмұны

Автор шейіт болуды мақтап, өз өмірін сақтап қалу үшін римдік құдайларға құрбандық шалған, шейіт болуға талпынған адамды айыптап жазады. 86 жасқа келген Поликарп елсіз жерге шегініп, болашақты көрсететін арман көреді, оянғанда тірідей өртелуі керектігін сезінеді. Исаға ұқсас, оны билікке сатқандықтан, Поликарп екі досын босату үшін және сатқын Иуданың жазасын тарту үшін өздігінен шығады. Поликарп Смирнадағы стадионға жеткізіліп, Цезар атынан ант беруге және императорды құдай деп мойындауға шақырылады. Поликарп бас тартады, сондықтан оны тірідей өртеуге тырысады. Бірақ, от керемет түрде оны айналып өтеді, тек оған көк сәуле сыйлайды. Оның орнына Поликарп пышақталды; оның қаны барлық жерге шашырап, Исаның құрбандығы сияқты отты сөндіреді. Яһудилер әкімге оның денесін өртеп, барлық іздерді жоюға және оның денесі қасиетті орынға айналмауына көмектеседі. Автор Поликарпты және жалпы шейіттерді мақтаумен аяқтайды.

Қолжазба дәстүрі

Поликарптың шейіт болуына (MartPol) қатысты қазіргі сын басылымдар үш түрлі қолжазба санатынан құрастырылған: жеті грек қолжазбасы, Кесариялық Евсевийдің IV ғасырдағы Шіркеу тарихы және бір латын қолжазбасы. Грек қолжазбаларының бәрі X-XIII ғасырларға жатады. Жеті қолжазбаның алтауы Поликарптың шейіт болуы туралы ұқсас баяндама ұсынады, сондықтан олар бір түбірлі топқа жатады деп саналады. Дегенмен, XIII ғасырға жататын және «Мәскеу кодексі» деп аталатын жетінші қолжазбада соңғы тарау (22.2–3) көбірек толықтырылған. Грек қолжазбаларымен қатар, Евсевийдің шамамен 324–325 жылдары жазылған «Шіркеу тарихында» айтылған жазбалары да бар. Евсевий шейіт болуды қысқаша түйіндеп, баяндамасын 19.1-де аяқтайды, мәтіннің таралуын баяндайтын қорытынды бөлімдерді, сондай-ақ құмарлық туралы айтылған параллельдерді жіберді. Х ғасырдан бастап сақталған Мартирдінің латын нұсқасы шейіт болудың тағы бір баяндамасы болып табылады, бірақ мәтінде ешқандай өзгеріс жоқ. Сонымен қатар, Ескі шіркеу славян тіліне аудармасы да бар.

Күні

Поликарптың шейіт болуының мерзімін анықтауға көмектесетін аз ғана нақты дерек бар, бірақ Мосс бұл оқиғаның 200 жылға немесе одан кейінге қарай созылғанын ұсынады. Сондай-ақ тарихшылар Поликарптың нақты қайтыс болған күнін анықтауға тырысты. Поликарптың өліміне қатысты әртүрлі мерзімдер ұсынылды:
Азияның белгілі проконсулдары, мысалы Квадрат және MartPol 21-дегі хронологиялық мәлімдемелерге сүйене отырып, 155 немесе 156 жыл (бірақ 160 жылдан кешіктірмей) деп есептеледі. (Уоддингтон, Тернер, Шварц, Барнс, Дехандшуттер және т.б.) Евсевийдің еңбектерінде Марк Аврелийдің билігінің жетінші жылына сәйкес келетін 167 жыл. (Telfer, Marrou, Campenhausen, Brind’Amour және т.б.) Грегуар мен Оргельс Евсевийдің жазбасындағы «жетінші жыл» деген тіркестің қате жазылғанын және Марк Аврелийдің «он жетінші жылы» дегенді білдіретінін дәлелдеді.

Тарихилығы

Поликарптың «Шейіт болу туралы» еңбегі және Апостол Әкелерінің басқа да құжаттары Жаңа Өсиет пен екінші ғасырдың соңғы жартысындағы христиан жазушылары, мысалы, Юстин Мартир мен Ириней арасындағы байланысты қамтамасыз етуде орталық рөл атқарады. Оның жастық шағында апостолдарды, ал кейінірек Иринейді де білгені айтылады. Даталарға қатысты күмәндар құжаттың нақтылығына күдік тудыруы мүмкін. «Мартпол» мәтініне қатысты күмәндардың бір бөлігі, Ізгі Хабарлардағы азапты оқиғалармен салыстыруда көрінеді, оның ішінде Поликарптың тұтқындалуы мен өлімі туралы болжамы (5.2), Ирод атымен аталған еренарх (6.2), Поликарптың «қылмыскердей қамалуы» (7.1), Поликарптың есекке мінгізіліп Смирнаға қайтарылуы (8.1) және «көкіден келген дауыс» сияқты керемет оқиғалар, Поликарпты «батыл бол, еркек бол!» деп үндеткені (9.1). Екінші жағынан, интерпретацияның қабаттасуының өзі тарихилықты жоққа шығара бермейді. Сонымен қатар, керемет емес элементтердің ешқайсысы толығымен сенімсіз емес; мысалы, Ирод есімі аристократ яһуди үшін кең таралған есім, ал христиандардың есектермен байланысы жақсы құжатталған. Бұл оқиғаның шынайылығына сену үшін ең қиын аспект – римдік сот процесінің бейнеленуі. Поликарптың соты Империяның жетекші билігінің бірі алдында, мемлекеттік мереке күні, спорт стадионының ортасында, трибуналды пайдаланбастан, ресми айыптаусыз және үкімсіз өткендей көрсетілген. Христиандардың және барлық азаматтардың соттары губернатордың cognitio extra ordinem процедурасына бағынғанмен, бұл ресми айыптау мен үкімнің болмауын түсіндірмейді. Бұл ақпараттың жетіспеуі, еңбектің тарихи тұрғыдан сенімді екендігіне күмән тудырады, өйткені сол кездегі халық римдік сот жүйесін жақсы білген болуы керек. Поликарптың шейіт болуы – христиандық Ізгі Хабарға қатысты шейіт болудың нақты түсінігін қолдауға бағытталған теологиялық шығарма; мәселе, егер болса, оқиғаның қанша бөлігі тарихи негізде, ал қаншасы теологиялық мақсаттар үшін өзгертілген немесе толығымен ойлап табылды.

Әдеби формасы

Поликарптың "Шейіт болуы" екі әдеби түрде жазылған. Ол бір уақытта хат ретінде де, шейіттердің өмірінен алынған құжат ретінде де қарастырылады.

Хат

Мәтіннің құрылымы хаттық форматта салынған. Атап айтқанда, бұл Смирна шіркеуінің Филомелиум шіркеуіне жіберген, бірақ аймақтағы барлық қауымдарға таратуға арналған хат. Хат келесі құрылымды ұстанады: бастапқы сәлемдесу мен құт-береке (1.1-2), одан кейін Поликарптың өлімі туралы мазмұн (5.1-18.3), соңында қорытынды (19.1-20.2). Екінші ғасырға қарай апостол Пауылдың және оның қауымдарға жазған хаттарының беделі орнаған еді. Осылайша, хаттық форма ерте христиан әдебиетінде жақсы танылып, қолданысқа енген.

Шейіт әрекеттері

Поликарптың шейіт болуы – ежелгі христиан дәстүріндегі шейіт актілері жанрының ең ерте үлгісі. Бұл шейіт болу тақырыбы христиан әдебиетіне Ескі Жазбадағы 2 Маққабилер кітабының 6-7 тарауларындағы ерте яһуди шейіттері туралы әдебиет арқылы және Жаңа Жазбадағы Елшілердің істері кітабының 7 тарауындағы Степанның өлімі туралы айтылу арқылы кірді. Бұл актілердегі ерікті толықтай бағыну және қиындықтарға қарсы тұрақтылық мотивтері, қудалауға ұшыраған христиандардың санасында кең таралған оқиғаларға айналды.

Шейітлік идеологиясы

МартПоль өз аудиториясын тәрбиелеуге тырысумен қатар, Поликарптың өлімі оның ең қымбат үлгісі ретінде, шейіт болуды ерекше түсіну үшін аргумент келтіреді. Хат екі шейіт мысалының қарама-қарсы қоюынан басталады, олардың біреуі жақсы, ал екіншісі жаман деп белгіленеді. Бұл мысалдар хаттың 2-4-бөлімдерінде келтірілген, онда Смирналық асыл Герман өзінің тұрақтылығы үшін мақталады, сондай-ақ шейіт болуға құштарлық танытқан және оны іздеген Квинттің мысалы да келтіріледі. Осылайша Поликарп, шейіт болғанда Иемізге лайықты шәкірттік пен еліктеудің куәсі болып табылады. «Сондықтан, Құдайдың еркімен болған барлық шейіттіктер қадірлі және абыройлы. Біз құрметпен қарауымыз керек және ең жоғары билікті Құдайға жатқызуымыз керек.» (2.1)

Иса Мәсіхтің азаптау оқиғасымен салыстыру Поликарптың өліміне маңыздылық пен құндылық береді. Бұл imitatio Christi шейіт болу идеологиясының орталық тұсы болады. Осы еліктеуді Мәсіхтей өлім арқылы толықтыру ғана куәгерді шейіт етеді.

Жазбалармен байланысы

"Шейіт болу" кітабының авторы Киелі Жазуларды жақсы білуін көрсетеді. Бұл білім Ескі Келісімдегі яһуди шейіттерінің тарихымен байланысты. Жаңа Келісімде одан да көп сілтемелер кездеседі. Олардың ішіндегі ең айқын нәрселер: кіріспе соңындағы құлшылық (Жүдейге 2-ге сәйкес), 1.2-де басқалар туралы ойлауға шақыру (Филиппіліктерге 2:4-ке сәйкес), 2.3-де шейіттердің мистикалық көріністерін еске алу (1 Коринфтіктерге 2:9-ға сәйкес), 4.1-де шейіттік іздеуге қарсы ескерту (Маттайға 10:23-ке сәйкес), 7.1-де Поликарптың билікке бағынуы туралы баяндама (Елшілердің істері 21:14-ке сәйкес) және, соңында, биліктің 10.2-де (Римдіктерге 13:1 және 1 Петірге 2:13-14-ке сәйкес) Құдайдан күш алатыны туралы айтылуы. Бұл хат Ілхабарлармен маңызды және терең байланыстарды көрсетеді. Мысалдар: (7.2-3) Поликарп соңғы тамаққа қонақ ретінде келіп, тұтқындалу алдында дұға ету арқылы күйзелді (Маттай 26:36-46), (8.1) Смирнаға есек үстінде қайта оралу (Маттай 21:1-11), (9.2-10.1) Жоғары римдік билік тарапынан тексеру (Жохан 18:28), (6.1-2) Яһуда сияқты доспен сатқындалу (Маттай 26:47-49), (8.2-3) Иродтың тексеруі (Лука 23:6-12), (7.2) соңғы тамақта қонақ болу (Маттай 26:17-29), (12.2-13.1) Яһудилердің Поликарптың өлімін қоздыруы (Жохан 19:12-16), (5.1) шіркеулер үшін дұға ету (Жохан 17:1-26). Осы оқиғалар мен канондық құмарлық туралы баяндар арасындағы осы сәйкестік бұрынғының тарихи шындығына күмән тудыруы мүмкін. Басқа ғалымдар Жаңа Келісім мәтіндеріне тәуелділікті анықтау қиын екенін айтып, грек философиясының және ерте христиандық Киелі кітапты түсіндірудің оқиғаға тигізген әсерін көрсетті.