Кіріспе

Императорлық еоманри – Ұлыбритания армиясының ерікті атты әскері, ол негізінен Екінші Бур соғысында көзге түсті. 1900 жылдың 2 қаңтарында құрылған бұл күш бастапқыда орта таптан және дәстүрлі еоманриден салынған, бірақ кейінгі жасақтардың құрамында жұмысшы табының үлесі басым болды. Қолда бар еоманри полктері Императорлық еоманридің жалпы штатына аз ғана үлес қосты. Ирландияда 1900 жылдың ақпан айында 120 адам қабылданып алынды. Ол 1908 жылы ресми түрде таратылды, ал жеке еоманри полктері жаңа Аумақтық күшке енгізілді.

Өмірбаян

Голландиялық Кейп колониясы қазіргі Оңтүстік Африкада 17 ғасырдың екінші жартысында құрылды. Кейін колония Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясына өтті, ол 1815 жылы оны британдықтарға сатты, осылайша бәсекелес британдықтар басқаратын Кейп колониясын нығайтты. Британдық үкіметке наразы болған голландтық қоныс аударушылар, қазір бурлар деп танылған, Оранж еркін мемлекеті мен Трансвал деген өз аумақтарын құрды. Екі мемлекетті британдықтар 1881 жылы, бурлардың Бірінші бур соғысындағы жеңісінен кейін мойындады. 1886 жылы Трансвалда алтынның табылуы алтын асығуға әкелді, ал бурлардың алтын іздеушілерге қатысы британ үкіметінің көбірек араласуына, британдықтар мен бурлар арасындағы шиеленістің күшеюіне және 1899 жылдың қазанында Екінші бур соғысының басталуына себеп болды. Бурлар негізінен фермерлер болғандықтан және британ армиясының тұрақты күштерінен салмақты түрде кем болғандықтан, олар өте мобильді атты жасақтарға, яғни коммандостарға бірікті және дәл мергендікпен алыстан шайқасты. Олардың тактикасы британ күштеріне қарсы өте тиімді болды, және 1899 жылдың желтоқсан айындағы «Қара апта» деп аталған бір апта ішінде британдықтарға үш маңызды жеңіліс сыйлады. Көп ұзамай, британдықтардың атты күштерін – жаяу әскердің шағын тобын, атқа мінгізіп, жеткіліксіз жабдықталған және атты әскерге лайық емес – күшейту қажеттігі анық болды. Мұндай күшейтудің негізі 1794 жылдан бері еріктілер жасағының атты әскері түрінде бар еді. 1899 жылдың қазан және қараша айларында Соғыс министрлігіндегі еріктілер жасағының өкілі және Саффолк гусарларының мүшесі подполковник А.Г. Лукас осы күшті күшейту көзі ретінде ұсынды. Оның ұсыныстары бастапқыда қабылданбады, бірақ 15 желтоқсан 1899 жылы Коленсо шайқасында жеңілгеннен кейін Оңтүстік Африкадағы британ күштерінің бас қолбасшысы генерал Редверс Буллердің атты жаяу әскерді сұрауы қайта қарауға итермеледі. Алайда, отандық еріктілер жасағы – шамамен 10 000 адамнан тұратын, кавалерия дәстүріне толы және тек Ұлыбритания аумағында ғана қызмет етуге заңмен шектелген шағын қорғаныс күші болды, сондықтан ол Оңтүстік Африкада қызмет етуге жарамсыз еді.

Жасау

18 желтоқсанда лорд Лонсдейл мен Чешем, екеуі де емендік полктеріне қолбасшылық еткен, Оңтүстік Африкаға қызмет ету үшін отандық емендіктен 2300 ерікті шақыруды ұсынды. Қарулы күштердің бас қолбасшысы лорд Вулсли бұған қарсы болса да, соғыс жөніндегі мемлекеттік хатшының орынбасары және өзі еоман болған Джордж Уиндхам, Чешем мен тағы екі емендік қолбасшысымен бірге императорлық еоман комитетін құрды. 24 желтоқсанда жарияланған нәтиже – Императорлық еоманри, ол 1900 жылғы 2 қаңтарда ресми құрылды. Соғыс аяқталғанда үш бөлек контингенттен шамамен 35 000 адам жиналды. Оның құрылымы – компаниялар мен батальондар, отандық емендіктің эскадрильялары мен полктері емес, атты жаяу әскер ретіндегі рөлін көрсетеді. Бар болған емендік полктерден жаңа күш үшін еріктілер шақырылды, осылайша салыстырмалы түрде дайын ядро құрылды. Дегенмен, бұл жеке құрылым болды, отандық күштерден бөлек, ал отандық емендік алғашқы 10 000-нан астам адамдық контингенттің шамамен 18 пайызын ғана қамтамасыз етті. Еріктілердің арасында емендік күштердің жаяу әскер бөлімшесі – еріктілер күшінен келгендер де болды, бірақ көпшілігі орта тап пен шаруалар қауымынан жаңадан шақырылғандар еді, алайда олардың шамамен 30 пайызы жұмысшы табынан шыққан. Бірінші контингенттің қатысушылары Оңтүстік Африкаға жіберілмес бұрын отандық емендік полктерінде екі-үш айлық жаттығудан өтіп, атпен жүру және атыс қаруын қолдану тәжірибесін жинады. Олардың алғашқы әрекеті 5 сәуірде Босхоф шайқасында болды, онда 3-ші және 10-шы батальондары еуропалық еріктілер мен бурлардың шағын күшін қоршап, жеңді. Бұл жетістік келесі айда Императорлық еоманридің беделін түсірген оқиғамен көлеңкеленді: 27 мамырда Линдлиде 13-шы батальон 2500 бурмен қоршалып, тұтқынға алынды. Емендер төрт күн бойы қоршауда тұрды, содан кейін капитуляциялады, 80 адам қаза тауып, 530-ы тұтқынға алынды. Тұтқындардың арасында Солтүстік Ирландияның болашақ премьер-министрі Джеймс Крейг және Лордтар палатасының төрт мүшесі болды. Линдлидегі жеңіліс емендік полктердің беделіне нұқсан келтірсе де, олар кез келген реттік әскердей жақсы соғысты, ал кінәның көп бөлігі батальонға басшылық еткен реттік офицер подполковник Базил Спрадждің нашар басшылығына және генерал-майор Генри Колвилдің өзінің гвардиялық бригадасымен емендерге көмекке келмеуіне байланысты болды. Сұрақ тудыратын басшылық тағы бір рет 13 желтоқсанда Нойтгедхахт шайқасында емендік полктер мен бурлардың кездесуінде байқалды. Ежелгі әскердің үш ротасы генерал-майор Р. А. П. Клементс басқарған тұрақты бригаданың құрамында болды, олар лагерьде тұрғанда басым бур күштерінің шабуылына ұшырады. Клементс лагерь орнын дұрыс таңдамағаны үшін қатты сынға ұшырады, бірақ оның шапшаң әрекеттері бригадасын шығаруға мүмкіндік берді, бірақ зардап шегумен, осы кезде емендер күрделі біріктірілген операцияда тұрақты армиямен бірге жұмыс істеуге қабілетті екенін көрсетті. 1901 жылдың басында лорд Метхеннің Клерксдорпқа жасаған жорығы кезінде емендік полктер жақсы өнер көрсетті. Емендер Хартбисфонтейнде бурларды жеңді. 1901 жылдың наурыз айының соңына қарай, алғашқы 10 000-нан астам Императорлық еоманридің шамамен 30 пайызы қаза тапты, жарақат алды немесе тұтқынға алынды, бірақ шығындардың көп бөлігі аурудың салдарынан болды. Бір жылдан кейін үйлеріне оралуға рұқсат алған аман қалғандардың баяу демобилизациясы және 16 000-нан астам жаңадан қабылданған екінші контингенттің келуі Императорлық еоманридің санын мамыр айына дейін 23 000-нан астамға дейін арттырды, бірақ 1902 жылдың қаңтарына қарай бұл көрсеткіш 13 650-ге дейін төмендеді.

Екінші контингент

Екінші топқа қарсы бірқатар мәселелер туды. Бірінші контингент жиналғаннан кейін тоқтатылған жұмысқа алу қайта басталуы керек болды. Бастапқы ниет, бірінші контингент сияқты, жаңа рекруттарды Оңтүстік Африкаға жіберуден бұрын екі-үш ай бойы оқыту еді, бірақ жаңа Бас қолбасшы лорд Китченер оларды тікелей соғыс алаңында оқытуға шешім қабылдады және дереу жіберуді бұйырды. Алайда ол, жалақының көтерілуінің арқасында, бұрын атпен немесе атыс қаруымен тәжірибесі жоқ жұмысшы табынан келген көптеген жаңа рекруттарды тартқанын ескермеді. 1901 жылы Императорлық еоманридің бас инспекторы болған Лорд Чешем кейіннен екінші топ туралы: «Егер атыс және атқа міну сынағы барлық жағдайларда шынымен қолданылған болса, ол өте формалды сипатқа ие болуы керек» деді. Бұл қиындықтар, жаңа, оқытылмаған рекруттардың кенеттен көптеп келуіне байланысты болды, себебі бастапқы контингенттің барлығы 655 адамы ғана қалды, бұл тәжірибелі кадрлардың айтарлықтай жоғалуына әкелді. Сонымен қатар, жетекшілік қызметін атқаратын отандық еоманри офицерлерінің екінші тобы, алғашқы контингенттің азаматтары сияқты, отандық еоманри командирлерімен тексерілмеді және далада нашар сапалы болып шықты. Екінші контингент алғашқы шайқасына 1901 жылдың 29 мамырында Влакфонтейнде қатысты, онда Императорлық еоманридің төрт ротасы, тұрақты жаяу әскердің ротасы және Корольдік артиллерияның екі зеңбірегімен бірге, бригадир-генерал Х.Г. Диксон басқаратын тыл күзетінің бір бөлігі болды. 1500 буардың шабуылынан кейін еоманридің көп бөлігі ыдырап, жаяу әскерге қайта шегінді, бұл шатасу мен шығынға әкелді, ал жаяу әскер мен еоманридің бір ротасының қарсы шабуылы буарларды зейнетке шығуға мәжбүр етті. Қарсы шабуылға 200 сарбаздан тұратын бір ғана рота қатысты және тоғыз адам қаза тапса да, еоманри жалпы санының 30 пайызын құрады, ал тұрақты жаяу әскер 100 адамнан 87 адамды жоғалтып, ауыр шығынға ұшырады. Еоманридің қорғаныс және конвойды күзетудегі тәжірибесіздігі буарлардың шабуылдарында бірнеше рет байқалды. 30 қыркүйекте Модвилде (Рустенбург деп те аталады) буарлар еоманриге қарағанда екі есе көп шығын келтірді және еоманридің барлық жылқыларын өлтірді немесе жарақаттады. 25 желтоқсанда Гренкоп шайқасында (Твифонтейн деп те аталады) 1000 буар 400-ден астам 11-ші батальонды толықтай жойды, ұйықтап жатқан жауынгерлерге шабуыл жасап, 289 адамды өлтіріп, жарақаттап, тұтқынға алды, буарлар 14 адамды өлтіріп, 30 адамды жарақаттады. 25 ақпанда Йзерспруитте 5-ші батальонның 230 сарбазы мен Корольдік Нортумберленд фюзелиерлерінің 225 тұрақты жаяу әскерінен құралған конвойға 1500 буар шабуыл жасады. Британдықтар төрт шабуылды тойтарды, содан кейін 187 адам қаза тапты немесе жарақат алды, оның ішінде 62 еоманри, 170 жылқы, бірнеше жүз мылтық және жарты миллион оқ-дәрі, ал буарлар 51 адамды өлтіріп немесе жарақаттады. 7 наурыздағы Твибош шайқасында генерал-лейтенант Пол Метхен басқарған 1300 сарбаздан тұратын британдық колоннаның, оның ішінде 300 императорлық еоманри, 189 адам қаза тапты немесе жарақат алды және 600 адам тұтқынға алынды, олардың арасында Метхен де болды. Бұл соғыстағы ең ұятты жеңілістердің бірі деп есептелді, және кінә еоманриге таңылды; Оңтүстік Африкаға жақында ғана жіберілген 86-шы (Rough Riders) ротасы, Метхеннің сөзіне сүйенсек, басшылықтан мүлдем құр қалған, «оқ ату тәртібінен және қалай әрекет ету керектігінен хабарсыз» болды, ал 5-ші батальон буарлардың шабуылына қарсы тұсауылдарды тоқтатып, артиллерияны басып алып, колоннаның берілуіне әкелді.

Үшінші контингент

1901 жылдың соңында 7000-нан астам императорлық еоманридің үшінші контингенті шақырылды. Алдыңғы әрекеттерден алынған сабақтарды ескере отырып, бұл сарбаздар Ұлыбританияда үш ай бойына жан-жақты оқудан өтті, осы кезеңде талапқа сай келмейтін офицерлер мен қатардағы әскерлер іріктеліп алынды, содан кейін Оңтүстік Африкаға жіберілді. Оларды басқару үшін бірқатар тұрақты армия офицерлері бекітілді. Императорлық еоманридің ең жақсы дайындалған контингенті ретінде, ол соғыс аяқталар кезде келді және тек шектеулі ғана қатысты.

Өнер көрсету

Генерал Эдмунд Алленби, Бірінші дүниежүзілік соғыстың Синай және Палестина жорығында Египет экспедициялық күштеріне қолбасшылық еткен кезде, емендік полктарға сүйенетін болды, бірақ императорлық емендікті пайдасыз деп есептеді. Оның сөзіне қарағанда, олар қолдануға жеткілікті білім алған кезде, "бірнеше рет тұтқындалып, әр жолы бурларға ат, мылтық және әр адамға 150 оқтан тұратын оқ-дәрі жиынтығын сыйлаған". Оңтүстік Африкадағы отарлық күштер екінші контингентті бур генералы Кристиан де Веттің есімімен атап, "De Wet's Own" деп атады, себебі ол бурлар үшін мылтық пен жылқының таптырмас көзі болды. Ұлыбритания парламентінде екінші контингент туралы сұрақтар қойылды, баспасөзde оны қынжырлап сөйледі, ал 1901 жылдың шілдесінде Китченер оны қайтаруды қарастырды. Бір айдан кейін Китченер сәлтен жеңілдеп, әлі де сенімсіздік тудыратын адамдар бар екенін, бірақ нашар емендіктердің көпшілігі алынып тасталғанын және қалғандарының ең жақсыларынан көбірек пайда көріп жатқанын айтты. Метхен емендіктердің нашар өнімділігіне дайындық пен оқытудың жетіспеушілігін жабалады және кейіннен наурыз кезінде тәжірибе алғаннан кейін, "қысқа уақыттан кейін оларға толық сенім артатынын" мәлімдеді. Жеті ай бойы императорлық емендікке қолбасшылық еткен генерал-майор Реджинальд Брабазон да тәжірибе алудың маңыздылығын атап өтті, ол "патшаның формасын кигендей, жауынгерлердің құнды корпусы" деп жазды. Императорлық емендік кейде жақсы өнім көрсеткенін Рустенбургтегі оқиға көрсетті, онда олар ұйықтап қалғандықтан және сол кездегі аймақтағы жалғыз колоннаны жоғалтқандықтан, емендіктер тұрақты жаяу әскермен бірдей күшпен шайқасты, ал 74-ші (Дублин) ротасы 24 тамызда Руикопжесте конвойға жасалған шабуылды тойтаруы үшін жоғары мақтауға ие болды. Отандық емендіктерден алынған императорлық емендіктер өз полктеріне оралып, оларға "Оңтүстік Африка 1900–01" деген алғашқы шайқас құрметін сыйлады.

Соғыстан кейін

Отандық және императорлық емендер арасындағы айырмашылық соғыстан кейін императорлық емендерге бар болғаны 390 жаңа сарбаз қабылдағанынан анық көрінеді. 1900 жылы отандық емендердің штаты 12 000-нан асып, нақты саны сол көрсеткіштен 2 000-ға жуық кем болды. Күш азаматтық тәртіпсіздіктерді басу үшін билікке көмек ретінде атты полиция ретінде сақталғанмен, бұл рөл 19 ғасырдың екінші жартысында дерлік жойылды. Емендер өзгеруге бейімделмеді, бастапқы әскери рөліне – жеңіл немесе қосымша атты әскерге берік қалды және 1870 және 1882 жылдары оларды атты жаяу әскерге айналдыруға қарсы тұрды. 19 ғасырдың соңына қарай отандық емендер әскери жағынан әлсіз болды, бір ғасыр бұрын құрылғаннан бері көп өзгермеді, оның пайдасы күмәнді және нақты мақсаты болмады. Оңтүстік Африкадағы тәжірибе күшті қайтадан маңызды етті, себебі оның қатары екі есеге өсті, императорлық еменде отандық емендердің салыстырмалы түрде шағын рөлі болды, бірақ ең бастысы – дәстүрлі атты әскерге қарағанда атты жаяу әскердің қажеттілігін көрсетті. Бұл Харрис комитеті анықтады – төрағасы императорлық еменнің бұрынғы генерал-адъютанты лорд Харрис болды, құрамында алты емен офицері және бір тұрақты атты әскер офицері болды, олар отандық еменнің болашақ ұйымдастырылуы, қару-жарағы және жабдықтары туралы кеңес беру үшін шақырылды және 1901 жылғы милиция және емен заңына бағыт берді. Жаңа заңнама отандық емендерді толығымен «Императорлық емендер» деп атады және оларды атты әскерден атты жаяу әскерге айналдырды, олардың негізгі қаруын – семсерді – мылтық пен штыкпен алмастырды. Олар хаки түсті форма киді, стандартты төрт эскадрильялық құрылымды бекітті және әр полкке пулемет бөлімін қосты. Емендердің штаты 35 000 адамды құрады, бірақ нақты саны шамамен 25 000 болды. Бұл сандарға жету үшін 18 жаңа полк құрылды, олардың 12-сі 19 ғасырда таратылған емендер корпусынан қайта құрылды. Харрис комитеті бірауыздан келіспеді, шын мәнінде, екі офицердің азшылық баяндамасы емендер аталымынан «атты әскер» сөзін алып тастауды (бұрын олар «Емен атты әскері» деп аталған) және семсерді зейнеткерлікке шығаруды ұсынды. Емендер бұл өзгерістерге қарсылық көрсетті. Үш полк патшадан парад кезінде семсерді сақтап қалуға рұқсат беруді сұрады, ал 35 командирдің барлығы, біреуін қоспағанда, 1902 жылы армиядан оны сақтап қалуға өтініш білдірді. Бур соғысымен қатар, отандық емендерге қатысты мәселелер де соғыс кезінде жеткілікті дайындықтан өткен адамдармен әскерді күшейтудің жалпы проблемасын көрсетті. Бұл 20 ғасырдың басындағы әскери реформалар туралы пікірталстардың көп бөлігін құрады және емендерге сандық жағынан нашар тұрақты атты әскерге резерв ретінде бейімделуге мүмкіндік берді, осылайша кавалерия рөлін сақтап қалды. Бұл 1902 және 1905 жылдары императорлық емендерге берілген оқу нұсқаулықтарындағы өзгерістерде көрінді. Біріншісі емендерді атты әскер рөліне ұмтылмауға ескертті және емендер мен атты жаяу әскер арасында ешқандай айырмашылық жасамады, бірақ екіншісі тек атты әскердің дәстүрлі шабуыл тактикасын тыйым салды, ал қалған жағдайларда емендерді атты әскермен сәйкестендірді, осылайша оларға аттан түскен атты әскер рөлін берді. Оқудағы назардың өзгеруіне себеп – алты емен полкін тұрақты әскерде дивизиялық атты әскер ретінде бөлу жоспарлары және императорлық емендер құрамында шетелде қызмет етуге шектеу жоқ жеке емендер класын құру болды. Алайда, бұл еріктілерге байланысты болды және тұрақты әскерге жеткілікті адамдардың келісетініне кепілдік берілмеді. Олардың жеткілікті саны келісетіні күмәнді болды, себебі олар осындай резервтік рөлде тиімді болу үшін қажет деп есептелетін алты айлық оқудан өту үшін өмір салтынан бас тарту керек болды. Нәтижесінде, бұл жоспарлар ерікті күштер мен емендерді біріктіретін соңғы заңнамадан алынып тасталды, қазір «Императорлық» префиксі жоқ, 1908 жылы бірыңғай, біріктірілген қосымша ұйым – Аумақтық күшке айналды.