Кіріспе

Тералит (грекше "қудалау") – петрологияда кальцитті фоидалды габброға берілген атау. Ол агит, оливин, кальцитті плагиоклаз (лабрадорит) және нефелиннен тұратын плутондық гилокристаллдық тау жынысы, сондай-ақ биотит, магнетит, ильменит және анальцим сияқты қосымша минералдарды қамтиды. Тералит – нефелин базанитінің интрузивті баламасы, ол негізгі кальцитті плагиоклаз және негізгі оливин бар фоидалды базальт. Тефрит – негізгі кальцитті плагиоклазы бар, бірақ оливинсіз фоидалды базальт. Ол эссекситтің вулканикалық баламасы болып табылады. Тералиттің табылуы үлкен қызығушылық тудырды, себебі ол сирек кездесетін және нефелиннен тұратын негізгі тау жыныстар қатарын толықтырды. Кремнийдің (SiO2) мөлшері артып, нефелин мөлшері төмендегенде, тералит габброға айналады. Кремний мөлшері төмендеп, оливин мөлшері азайғанда тералит тесхенитке, ал содалы фельдшпар қосылғанда эссекситке өтеді. Кремний мөлшері одан да төмендесе, бұл тау жыныстары мельтигиттерге айналады. Кальцитті плагиоклаздың орнына сілтілі фельдшпар қосылса немесе одан басым болса, тералит фоидалды сиенитке, оның ішінде шонкинитке айналады. Бұл тау жыныстарындағы пироксен жасыл немесе күлгін түсті болуы мүмкін және титанға бай. Тералит – тек белгілі бір типтегі кальцитті фоидалды габброға, яғни нефелинге ие, бірақ анальцим немесе содалы фельдшпарға ие емес тау жынысына ғана жатады.

Тешендіктер

Тешендіктер бұрын тералит тобына жатқызылған. Олар нефелиннің орнына негізгі пироксен, оливин және анальцим минералдарын қамтиды. Қазіргі заманғы петрология тешендіктерді анальцим қосылған габбро деп жіктейді. Анальцимнің пайда болу генетикалық процестері нефелин габбросының пайда болуынан өзгеше болғандықтан, олар петрогенетикалық жағынан байланыссыз.

Эсекситтер

Эссексит – кремнийдің жетіспеушілігіне байланысты пироксен габбросының бір түрі, құрамында нефелин мен ортоклаз міндетті түрде болады, бірақ көбінесе шағын мөлшерде кездеседі. Эссексит сілтілі базальттың ішкі текті баламасы ретінде қарастырылуы мүмкін. Эссекситтер әдетте басқа сілтілі, кремнийдің жетіспеушілігіне байланысты монозониттік интрузивті тау жыныстарымен және осымен бірдей уақытта пайда болған жоғары алюминийлі базальттармен байланысты болады. Эссекситтер енді тералит тобына жатпайды және олар нефелин монзогаббросы немесе нефелин монзодиориті деп аталады. Ортоклаздың болуы нефелин габбросынан петрогенетикалық айырмашылықты көрсетеді.