Кіріспе

Кариб бассейніндегі британдық және француздық иеліктердегі құлдық

Кариб бассейніндегі британдық және француздық құлдық – Франция немесе Британ империясы басымдық танытқан Кариб аймағындағы құлдыққа қатысты.

Тарих

Кариб теңізінде Англия 1623 жылы Сент-Китс және Барбадос аралдарын, ал 1627 жылы Ямайканы отарлады. Осы аралдарда және Англияның Кариб теңізіндегі басқа отарларында ақ колонизаторлар ақшалай дақылдар өндірісіне негізделген жаңа экономиканы дамыту үшін құлдық еңбек жүйесін біртіндеп енгізді.

Француз құлдық институты

XVI ғасырдың ортасында еуропалықтар Африкадан Кариб теңізіне құлдарды сауда арқылы тасыды. Бастапқыда ақ еуропалық мерзімі белгілі жұмысшылар Америкада африкалық құлдармен бірге жұмыс істеді. Франсуа Бернье, раса тұжырымдамасын алғаш рет ұсынған адам саналады, 1684 жылы "Жерді әртүрлі түрлер немесе оны мекендейтін адамдардың расалары бойынша жаңа бөлу" атты еңбегін жариялады. Бұл құлдар "Жаңа әлемге" (Америка) әкелінгеннен кейін 100 жылдан астам уақыт өткен соң болды. 1778 жылы француз құл саудасы жыл сайын шамамен 13 000 африкалықты құл ретінде Француз Батыс Үнділеріне тасымалдады. Француз колонияларында құлдық 16 ғасырдың басынан бері белсенді болды; оны алғаш рет 1794 жылы француз үкіметі жойды, бірақ 1802 жылы Наполеон оны қайта орнатқанға дейін мәжбүрлі еңбекпен алмастырды. Бұл үшбұрышты жүйе қасақана жасалды, себебі Франция африкалық жұмысшыларды Жаңа әлемге әкелуді көздеді, онда жердің табиғи және арзан ресурстарынан өндірілген өнімдердің арқасында олардың еңбегі жоғары бағаланды, содан кейін өнімді Францияға әкелді. Францияда құлдыққа байланысты мүдделер 1763 жылдан 1792 жылға дейін Нант, Ла-Рошель, Бордо және Ле-Хавр қалаларында шоғырланды. Бұл іске қатысушылар өздерінің бизнесін 1789 жылғы жою қозғалысына қарсы қорғады. Олар Кариб теңізі колонияларына ұрланған қара нәсілді тұтқындарды қаржыландырып, жеткізіп берумен айналысқан саудагерлер еді, мұндай колонияларда өлім-жұлым жоғары болды. Кариб теңізіндегі плантациялар құлдардың үнемі жаңадан тасымалдануына тәуелді болды. Құл шаруашылығымен айналысатын плантация иелері Адам және азамат құқықтары туралы Декларацияның қара нәсілділерге қолданылуына қарсы болды. Олар құлдарды "ласы" және "жабайы" деп қысым көрсеткенмен, көбінесе қара әйелдерді (құлдыққа түскен әйелдерді) сексуалдық қызмет көрсетуге мәжбүр етті. Француз үкіметі колонияларға сатылатын әрбір тұтқын үшін сыйақы төледі, бұл бизнеске пайда әкеліп, патриоттық сезімді күшейтті.

Құл саудасы

Құлдар, байлық және тауарлар Еуропаның ғана мүддесі үшін, жабық және бір бағытты түрде тасымалданды. Шындығында, француздықтар "Эксклюзив" деп аталатын саясатты қабылдады (ағылшын тілінде "exclusive"), ол француз колонияларының экспортты тек Францияға сатуын және импортталған тауарларды Франциядан ғана сатып алуын талап етті. Бұл "орталыққа қарайтын сауда" тұжырымын дамытты, онда Америка колониялары арасында тараған барлық пайда мен капитал ақырында Еуропа елдерінің қолына қайта оралды. Бұл шартты түрде берілген сан болғанымен, экономикалық тұрғыдан алғанда, бұл "ұқсас" құнды тауарлардың айырбасталуының мысалы болып табылады. Алайда, еуропалықтар Африкадан тікелей құл сатып алғанда, оларды "Жаңа әлемдегі" құлдардың бағасынан шамамен екі есе арзанға алды, себебі Африкадағы құлдардың тиімді жұмыс істеуі үшін қажетті жағдайлар мен технологиялар жоқ деп есептеді. Африкадағы құл бағаларының мысалдары: 172 каури, жылқының 1/25 бөлігі және 9000 фунт қант. Құл бағасының салыстырмалылығы үшбұрышты сауданың орталыққа тарту күшіне үлкен үлес қосты. Бұл саудагерлерге пайда әкелді, олар африкалықтардан құлдарды төмен бағамен сатып алып, кейін Америка колонияларындағы еуропалықтарға олардың бағасын көтерді. Бұл айырбас сауда болып есептелгенімен, еуропалықтардың құл саудасын монополиялау және нарықты бақылау қабілеті жағдайды күрделендіреді, Африкадан Атлантика арқылы құл тасымалының да сауда экономикасы екенін көрсетеді. Мысалы, Вольтер "Кандид" романында мүгедек құл туралы жазып: "C'est à ce prix que vous mangez du sucre en Europe" ("Еуропада қант жеу үшін осы құн төлейсіздер") деген сөздер келтіреді. Қанттан басқа, Франция "пакотиль" деп аталатын арзан тауарлардан да пайда тапты, оларға ром, темекі, кофе және индиго кірді. Бұл арзан өнімдер Еуропадан әкелініп, Африка элитасына құлдармен айырбасталды. "Пакотилден" пайда табу – меркантилизм экономикалық моделін жалғастырудың тағы бір жолы болды.

Англия-Америка құлдық институты

Кіші Антиль аралдарында пайда болған африкалық құлдық жүйесі қант пен басқа да дақылдарға деген сұраныстың нәтижесінде пайда болды. Оливер Кромвельдің Батыс жобасының бір бөлігі ретінде ағылшындар Батыс Үндістандағы бірнеше испан отарларын басып алды, ең бастысы 1655 жылы басып алынған және басып алынған Ямайка. Көп ұзамай колонияшылар Ямайканы Атлантикадағы құл саудасының орталығы етіп өзгертті. 1640 жылы ағылшындар голландиялықтардың көмегімен қант өндіруді бастады. Бұл кейіннен Ямайка толық дамығаннан кейін басталатын англо-американдық плантациялық қоғамдарды бастады. 1740 және 1807 жылдар аралығында өндіріс шыңына жеткен кезде Ямайка өндірісін жалғастыру үшін саудаға түскен құлдардың жалпы санының 33% -ын алды. Шараптан басқа да дақылдар егілетін. Темекі, кофе, мал өсіруде құл еңбекті қолданды. Алайда, қант сол кездегі өте танымалдығы және көптеген құлдардың өмірін алып кеткен өндіріс қауіптерімен ерекшеленеді. Англияның Кариб теңізінде, әсіресе Ямайка, Барбадос, Невис және Антигуада қант колониялары болды, олар Еуропа мен Солтүстік Америкаға қантты тұрақты түрде жеткізді; қантты келісімшартпен және құл еңбегі өндірді. 1713 жылы қол қойылған Утрехт келісімінің нәтижесінде ағылшындардың құлдыққа араласуы күшейді. Келісім келіссөздері кезінде, Франциямен 30 жыл бойы Испания империясында африкалық құлдарды сату монополиясын алу үшін, Asiento de Negros деп аталатын, сәтті құпия келіссөздер ерекше маңызды болды. Ұлыбританияның Анн патшайымы Вирджиния сияқты Солтүстік Америкадағы колонияларына құлдық институтын қолдауға бағытталған заңдар қабылдауға рұқсат берді. Анн француз үкіметінің келісімін алу үшін француз үкіметінің келісімін алу үшін жасырын келіссөздер жүргізді, өйткені ол бұрын француз саудагерлерінің пайдасына Францияға берілген болатын. Британ үкіметі жаңа құрылған Оңтүстік теңіз компаниясына asiento берді. Оңтүстік теңіз компаниясының құлдарды саудалауының көпшілігі Кариб теңізіндегі испан колонияларына және Мексикаға, сондай-ақ Кариб теңізіндегі және Солтүстік Америкадағы британ колонияларына сатуды қамтиды. Тарихшы Винита Рикс келісімде Анна патшаға "артық табыстың 22,5%-ы (Испанияның королі Филипп V 28%) берілді [азиентодан] оның жеке байлығы үшін жиналды". Рикс патшайымның "құл саудасынан түскен табысқа байланысы оның енді бейтарап бақылаушы болмағанын білдірді. Ол құл кемелерінде болған оқиғаларға қызығушылық танытты". Англия мен Американың колонияларына құлдар әкелінгенде, олардың психикалық және физикалық жағдайына үлкен қауіп төндірілді. Ортаңғы жолдағы адам саудасы Африкадағы адамдардың 10% өлімін құрады. Кейбір сарапшылар әрбір үш құлдың бірі Африкадағы кемежайға жетуден бұрын қайтыс болады деп есептейді. Англиядағы және кейіннен британдық колониялардағы құлдардың басым көпшілігі Батыс Орталық Африкадан шыққан. Бұл сапарлар құлдардың өмір сүруіне ерекше қиындық туғызды. Құлдар тығыз бөлмеде тұрып, өмір сүру үшін жеткілікті азық-түлікпен қамтамасыз етіліп, көбінесе саяхатқа дейін жұқтырған аурулардың құрбаны болды. Осы уақыт аралығында құлдар күн сәулесін көрмейді. Олар салмақ жоғалтуға және скорбутқа бейім болды. Кіші Антиль аралдарында жұмыс істеу және өмір сүру шарттары қант плантацияларында жұмыс істеуге әкелінген құлдар үшін өте ауыр болды. Ямайканың климаты мен қоршаған ортаға "оңған" құлдың орташа өмір сүру ұзақтығы 20 жылдан кем болмақ еді. Бұл олардың Ямайкадағы аурулар мен ауруларға қарсы иммундық қорғанысының шектеулі таныстығы мен қорғанысына байланысты болды. Аурулар құлдардың санын азайта бастады. Бұл мәселені қысқартуға тырысулар жасалды, бірақ ақыр соңында нәтижесіз болды. Өздерінің инвестицияларын қорғау үшін құл иелерінің көпшілігі жаңа құлдарға ең қиын жұмыстарды бірден бермейді. Құл иелері аурудың таралуын болдырмау үшін, құлдың ескіргенінен бөлек аймақ орнататын. Бұл аймақтарда кез келген уақытта 100 - 200 құл болуы мүмкін. Кейіннен жаңа құлдар сатып алынғанда, оларды аман қалу мүмкіндігін арттыру үшін плантациялармен таныс болған жасы үлкен және тәжірибелі құлдардың қарауына тапсыратын. Жаңа құлдарға берілген тапсырмалардың мысалдары: егін егу және ғимараттар салу. Кіші Антиль аралдарында қант өндіру өте қорқынышты іс болды. Ямайкадағы 1829-1832 жылдар аралығында қант плантацияларындағы құлдардың орташа өлім-жітімі 1000 құлға шаққанда 35,1 адам болды. Ал ең қауіпті жер - қант плантациясы. Бұл дәуірде қамыс отырғызу жерді тазарту, өсімді�...

Жою

Қара құлдық институтын алғаш рет 1794 жылы Франция Республикасы жойды, бірақ Наполеон бұл жарлықты 1802 жылы кері қайтарды. 1815 жылғы 29 наурызда Наполеон құл саудасын жойды, бірақ бұл жарлық 1826 жылға дейін күшіне енбеді. Франция 1848 жылы өз колонияларында құлдық институтын толық және шартсыз бостандықпен жойды. Уильям Уилберфорстың 1807 жылғы Құл саудасы заңы Ұлыбритания империясында құл саудасын тоқтатты. Бірақ құлдық институты 1833 жылғы Құлдықты жою заңымен ғана толығымен жойылды, әрі де кезең-кезеңімен. Әртүрлі колониялардағы құл иелері (тек Кариб теңізі ғана емес) еңбекақысыз жұмысшыларын жоғалтқандықтан, үкімет 20 миллион фунт стерлинг өтемақы төледі, бірақ бұрынғы құлдарға ешқандай өтемақы бермеді. Тринидад колониясы еңбек күшінің жетіспеушілігімен күресті. Бұл мәселе 1833 жылы құлдық институты жойылғаннан кейін одан да ушықты. Осы мәселені шешу үшін Тринидадтағы плантация иелері 1810 жылдан 1917 жылға дейін келісімшарт бойынша жұмысшыларды тасымалдады. Алғашқыда қытайлықтар, Батыс Африкалықтар және Мадейра аралынан португалдар әкелінді, бірақ 1845 жылдан бастап оларды үндістер ауыстырды. Келісімшарт бойынша жұмыс істейтін үндістер бұрын құл еңбегіне сүйенген плантациялар үшін лайықты балама болып табылды. Сонымен қатар, Кіші Антиль аралдарынан Тринидадқа көптеген бұрынғы құлдар жұмыс істеу үшін көшіп келді. 1811 жылы Британдық Виргин аралдарындағы Тортола аралында бай құл иесі, плантация иесі және Кеңес мүшесі Артур Уильям Ходж құл өлтіргені үшін асылған алғашқы адам болды. 1833 жылы британ Парламенті Құлдықты жою заңын қабылдап, Ұлыбританияның теңіз арқылы орналасқан колонияларында құлдық институтын мәңгілікке жойды. Заңда сондай-ақ, барлық бұрынғы құлдар белгілі бір мерзімге бұрынғы иелері үшін жұмыс істейтін шәкірттік жүйесінен өтеді делінген; бұл мерзімнің ұзақтығы әр британдық колониясының үкіметтік органдарының қарамағында болды. 1834 жылғы 1 тамызда Тринидадта губернатордың жаңа шәкірттік заңдар туралы Үкімет үйінде сөйлеген сөзіне қарусыз, көбінесе қарт қара нәсілді адамдар тобы наразылық білдіріп, "Pas de six ans. Point de six ans" ("Алты жыл емес. Алты жыл жоқ") деп ұрандады, губернатордың даусын басып тастады. Бейбіт наразылықтар "жаттығу" жойылғанға дейін жалғасты және де-факто бостандыққа қол жеткізілді. Бұл Тринидадты құлдық институтын толық жойған құл халқы бар алғашқы британдық колонияға айналдырды. Тринидадта шәкірттік жүйесін және құлдықты жоюдың алты жылдық мерзімін іске асыруға қарсы табысты күрес бұрынғы құлдар мен түстес адамдардың көшелерде мерекелік шерулер ұйымдастыруымен белгіленді, ол жыл сайынғы Канбулай мерекесі деп аталды. Тринидадтағы оқиға басқа британдық колонияларда толық бостандыққа ықпал етті, ол заңды түрде екі жыл бұрын, 1838 жылғы 1 тамызда берілді. Ұлыбритания құлдық институтын жойғаннан кейін, басқа елдерге де солай етуге қысым көрсетуді бастады. Франция 1848 жылы Гваделупа, Мартиника, Француз Гвианасы және Реюньон колонияларында құлдық институтын жойды.