Француз революциясы және христиан дініне қарсы саясат

Кіріспе

Француз революциясы кезіндегі христианға қарсы саясат

Француз революциясы кезінде Францияның әртүрлі үкіметтері жүргізген бірқатар жеке саясаттың мақсаты католик шіркеуіне тиесілі үлкен жер иеліктерін және ақшалай қаражатты мемлекеттік меншікке көшіру, сондай-ақ христиан діни практикасын және діннің өзін тоқтату болды. Бұл қозғалыс халықтың ықпалымен немесе революциялық радикалдардың шағын тобының ықпалымен болды ма деген мәселеде көптеген ғылыми пікірталастар туды. 1801 жылғы Конкордатпен аяқталған бұл саясат, кейінірек, азырақ радикалды секуляризм саясатының негізін қалады. Француз революциясы бастапқыда шіркеудегі жемқорлыққа және жоғары лауазымды дін қызметкерлерінің байлығына шабуыл жасаудан басталды, мұндай әрекет көптеген христиандарға жақын болды, себебі Галликан шіркеуі революцияға дейінгі Францияда үстем рөл атқарды. "Террор билігі" деп аталатын екі жылдық кезеңде антиклерикалық эпизодтар қазіргі Еуропа тарихындағы ең зорлықты оқиғалардың біріне айналды. Жаңа революциялық билік шіркеуді басып, католик монархиясын жойды, шіркеудің мүлкін мемлекеттік меншікке айналдырды, 30 000 дін қызметкерін елден қуды және тағы да жүздеген адамды өлтірді. 1793 жылдың қазан айында христиан күнтізбесі революция күнінен бастап есептелетін жаңа күнтізбемен алмастырылды, сондай-ақ Бостандық, Ақыл-ойы және Жоғарғы Күш мерекелері жоспарланды. Жаңа моральдық діни формалар пайда болды, оның ішінде Жоғарғы Күш культі (деизм) және Ақыл-ойы культі (атеизм) болды, революциялық үкімет 1794 жылдың сәуір айында біріншісін қысқа мерзімге сақтауды міндеттеді.

1789 жылға дейін

XVIII ғасырдағы Францияда халықтың басым көпшілігі католик шіркеуіне мойынсұнды, ол 1685 жылы Нант жарлығының күшін жойғанынан бері корольдікте ресми түрде рұқсат етілген жалғыз дін болды. Дегенмен, француз протестанттарының (көбінесе Эльзастағы гугеноттар мен неміс лютерандары) және яһудилердің шағын топтары Францияда әлі де өмір сүрді. Версаль эдикты, көбінесе «Төзімділік эдикты» деп аталатын, Людовик XVI 1787 жылдың 7 қарашасында қол қойды. Ол Франциядағы католик емес азаматтарға өз діндерін ашық түрде өкілдік ету құқығын бермеді, тек заңдық және азаматтық мәртебеге ие болу құқығын берді, соның ішінде католик дініне өтуді қажет етпей некеге тұру құқығы да бар еді. Сонымен қатар, бостандық ойшылдары атеизм мен дінге қарсылықты кеңінен таратуға ықпал етті. Ескі тәртіп дін қызметкерлерінің билігін мемлекеттің бірінші қабаты ретінде бекітті. Елдегі ең ірі жер иесі ретінде католик шіркеуі кең аумақты бақылап, жалға алушылардан мол кіріс алды; шіркеу туу, өлім және неке тіркелімін жүргізгендіктен және елдің көп бөлігінде ауруханалар мен білім беруді ұсынатын жалғыз институт болғандықтан, ол барлық азаматтарға әсер етті.

Революция мен шіркеу

1789 жылдың тамызында мемлекет шіркеудің салық салу құқығын жойды. Шіркеу мүліктері мәселесі жаңа революциялық үкімет саясатының басты бөлігіне айналды. Франциядағы шіркеудің барлық мүлігі ұлтқа тиесілі деп жарияланды, шіркеу мүліктері тәркіленіп, аукционға сатылды. 1790 жылдың шілдесінде Ұлттық құрылтай діни қызметкерлерді ерекше құқықтардан айырып, мемлекеттік қызметкерлерге айналдырып, оларды еншілес жерлері немесе епископтықтары бойынша сайлауға және епископтар санын азайтуға міндеттеді. Барлық діни қызметкерлер мен епископтардан жаңа тәртіпке адалдық ант беру талап етілді, әйтпесе жұмыстан босату, жер аудару немесе өлім жазасы күтіп тұрды. Француз діни қызметкерлері мұндай антқа қол қою үшін Папаның рұқсатын алуы керек еді, ал Пий VI бұл мәселені сегіз ай бойы қарастырды. 1791 жылдың 13 сәуірінде Папа Конституцияны жоққа шығарды, нәтижесінде француз католик шіркеуінде жарылыс болды. Елу пайыздан астам діни қызметкерлер ант бермейтін ("қазылар") болып, "конституциялық діндарлар" деп аталды, ал ант бермейтіндер "қарсыласушы діндарлар" аталды. 1792 жылдың қыркүйегінде Заң шығарушы жиналыс католик доктринасына қайшы келетін ажырасуды заңдастырды. Сонымен қатар, мемлекет шіркеудің туу, өлім және неке тіркеуін өз бақылауына алды. Шіркеудің контрреволюциялық күш екендігі туралы көзқарас күшейіп, Францияның қалалары мен ауылдарында әлеуметтік және экономикалық наразылықтар мен зорлық-зомбылықтар өршиді. Парижде 1792 жылдың 2 қыркүйегінен бастап 48 сағат ішінде, Заң шығарушы жиналыс (Ұлттық құрылтайдың мұрагері) хаосқа ұшырап, үш шіркеу епископы мен екі жүзден астам діни қызметкер ашулы халықтың қолынан қаза тапты; бұл қыркүйек қырғынының бір бөлігі болды. Жан Батист Карьердің басшылығымен сатқындық үшін жаппай жазалаулар (суға батыру) кезінде діни қызметкерлер де суға батырылды; Жозеф Фуше мен Колло д'Эрбуаның бұйрығымен Лиондағы сепаратизм үшін жаппай жазалаулар кезінде діни қызметкерлер мен монахтар қаза тапты. Тағы жүздеген діни қызметкерлер түрмеге қамалып, Рошфор портында адамгершілікке сыймас жағдайда азапталды. Шіркеуге қарсы заңдар Заң шығарушы жиналыс және оның мұрагері Ұлттық конвент, сондай-ақ елдегі департамент кеңестері тарапынан қабылданды. 1793 жылғы дехристианизация шараларының көптегені соғысқа қаржыландыру үшін шіркеудің алтын мен күмісін тартып алумен байланысты болды. 1793 жылдың қарашасында Индр-и-Луар департаменті кеңесі "жексенбі" сөзін жойды. 1582 жылы Папа Грегорий XIII-тің жарлығымен құрылған Грегориан күнтізбесі, демалыс күнін, қасиетті күндерді және шіркеуге қатысты барлық сілтемелерді жойған француз республикалық күнтізбесімен алмастырылды. Аптаның жеті күні орнына он күн болды. Бірақ тоғыз күн қатарынан жұмыс істеудің тым ауыр екендігі және Франциядан тыс жерлерде қолданылып жүрген Грегориан жүйесіне оралмастан халықаралық қатынастарды жүзеге асыру мүмкін емес екендігі тез анықталды. Сондықтан 1795 жылы Грегориан күнтізбесі қайтадан енгізілді. Шіркеуге қарсы шерулер ұйымдастырылды, ал Париж архиепископы Жан Батист Жозеф Гобель лауазымынан кетіп, митрасын қызыл "Азаттық бас киімімен" алмастыруға мәжбүр болды. Сент-Тропе қалашығы сияқты діни мағынасы бар көшелер мен жерлердің атаулары өзгертілді. Діни мерекелерге тыйым салынды және олардың орнына егін жинау және басқа да діни емес символизмді тойлау үшін мерекелер енгізілді. Көптеген шіркеулер "ақыл-ой ғибадатханаларына" айналдырылып, онда деистік қызметтер өткізілді. Тұтқындалуына алты апта қалғанда, 1794 жылдың 8 маусымында әлі де күшті Робеспьер жаңа дінді қабылдау рәсімінде Париж арқылы Тюильри бағына үлкен шеру ұйымдастырды. Ол 1794 жылдың 28 шілдесінде жазаланды. 1795 жылдың басында дінге негізделген сенімнің бір түріне оралу басталып, 1795 жылдың 21 ақпанында қабылданған заң қатаң шектеулермен болғанымен, қоғамдық ғибадатты заңдастырды. Шіркеу қоңырауларын соғуға, діни шерулерге және христиандық айқыштарды көрсетуге әлі де тыйым салынды. 1799 жылға дейін діни қызметкерлер түрмеге қамалып немесе жазалау колонияларына айдала берді. Азаптау генерал Луи Александер Бертье басқарған француз әскері Римді басып алғаннан кейін, 1798 жылдың басында жаңа Рим республикасын жариялағаннан және Папа Пий VI-ны тұтқындағаннан кейін күшейді, ол 1799 жылдың тамызында Франциядағы Валанста қамауда қайтыс болды. Алайда, Наполеон 1799 жылдың соңында үкіметті басып алғаннан кейін Франция жаңа Папа Пий VII-мен бір жылдық келіссөздер жүргізіп, 1801 жылғы Конкордатқа келді. Бұл дехристианизация кезеңін ресми түрде аяқтады және католик шіркеуі мен француз мемлекеті арасындағы қарым-қатынас ережелерін белгіледі. Үркіт заманының құрбандарының саны 20 000 мен 40 000 арасында болды. Бір бағалау бойынша, революциялық соттармен сотталғандардың арасында 8 пайызы аристократтар, 6 пайызы діни қызметкерлер, 14 пайызы орта тап, ал 70 пайызы жұмысшылар немесе шаруалар, олардың барлығы азық-түлік сақтау, әскерден қашу, дезертирлік, бүлік және басқа да күдікті қылмыстарға айыпталды. Осы әлеуметтік топтардың ішінде Католик шіркеуінің діни қызметкерлері пропорционалды түрде ең көп шығынға ұшырады. Шіркеуге қарсы заңдар Заң шығарушы жиналыс және оның мұрагері Ұлттық конвент, сондай-ақ елдегі департамент кеңестері тарапынан қабылданды. 1801 жылғы Конкордат бір ғасырдан астам уақыт бойы сақталды, бірақ 1905 жылдың 11 желтоқсанында Үшінші Республика үкіметі оны жойды және лаицизм саясатын орнатты.

In August 1789, the state cancelled the taxing power of the Church. The issue of Church property became central to the policies of the new revolutionary government. Declaring that all Church property in France belonged to the nation, confiscations were ordered and Church properties were sold at public auction. In July 1790, the National Constituent Assembly published the Civil Constitution of the Clergy that stripped clerics of their special rights—the clergy were to be made employees of the state, elected by their parish or bishopric, and the number of bishoprics was to be reduced—and required all priests and bishops to swear an oath of fidelity to the new order or face dismissal, deportation or death. French priests had to receive Papal approval to sign such an oath, and Pius VI spent almost eight months deliberating on the issue. On 13 April 1791, the Pope denounced the Constitution, resulting in a split in the French Catholic Church. Over fifty percent became abjuring priests ("jurors"), also known as "constitutional clergy", and nonjuring priests as "refractory clergy". In September 1792, the Legislative Assembly legalized divorce, contrary to Catholic doctrine. At the same time, the state took control of the birth, death, and marriage registers away from the Church. An ever increasing view that the Church was a counter revolutionary force exacerbated the social and economic grievances and violence erupted in towns and cities across France. In Paris, over a forty eight hour period beginning on 2 September 1792, as the Legislative Assembly (successor to the National Constituent Assembly) dissolved into chaos, three Church bishops and more than two hundred priests were massacred by angry mobs; this constituted part of what would become known as the September Massacres. Priests were among those drowned in mass executions (noyades) for treason under the direction of Jean Baptiste Carrier; priests and nuns were among the mass executions at Lyons, for separatism, on the orders of Joseph Fouché and Collot d'Herbois. Hundreds more priests were imprisoned and made to suffer in abominable conditions in the port of Rochefort. Anti Church laws were passed by the Legislative Assembly and its successor, the National Convention, as well as by département councils throughout the country. Many of the acts of dechristianization in 1793 were motivated by the seizure of Church gold and silver to finance the war effort. In November 1793, the département council of Indre et Loire abolished the word dimanche The Gregorian calendar, an instrument decreed by Pope Gregory XIII in 1582, was replaced by the French Republican Calendar which abolished the sabbath, saints' days and any references to the Church. The seven day week became ten days instead. It soon became clear, however, that nine consecutive days of work were too much, and that international relations could not be carried out without reverting to the Gregorian system, which was still in use everywhere outside of France. Consequently, the Gregorian Calendar was reimplemented in 1795. Anti clerical parades were held, and the Archbishop of Paris, Jean Baptiste Joseph Gobel, was forced to resign his duties and made to replace his mitre with the red "Cap of Liberty". Street and place names with any sort of religious connotation were changed, such as the town of St. Tropez, which became Héraclée. Religious holidays were banned and replaced with holidays to celebrate the harvest and other non religious symbols. Many churches were converted into "temples of reason", in which Deistic services were held. Just six weeks before his arrest, on 8 June 1794, the still powerful Robespierre personally led a vast procession through Paris to the Tuileries garden in a ceremony to inaugurate the new faith. His execution occurred shortly afterward, on 28 July 1794. By early 1795, a return to some form of religion based faith was beginning to take shape and a law passed on 21 February 1795 legalized public worship, albeit with strict limitations. The ringing of church bells, religious processions and displays of the Christian cross were still forbidden. As late as 1799, priests were still being imprisoned or deported to penal colonies. Persecution only worsened after the French army led by General Louis Alexandre Berthier captured Rome in early 1798, declared a new Roman Republic, and also imprisoned Pope Pius VI, who would die in captivity in Valence, France in August 1799. However, after Napoleon seized control of the government in late 1799, France entered into year long negotiations with new Pope Pius VII, resulting in the Concordat of 1801. This formally ended the dechristianization period and established the rules for a relationship between the Catholic Church and the French state. Victims of the Reign of Terror totaled somewhere between 20,000 and 40,000. According to one estimate, among those condemned by the revolutionary tribunals about 8 percent were aristocrats, 6 percent clergy, 14 percent middle class, and 70 percent were workers or peasants accused of hoarding, evading the draft, desertion, rebellion, and other purported crimes. Of these social groupings, the clergy of the Catholic Church suffered proportionately the greatest loss. Anti Church laws were passed by the Legislative Assembly and its successor, the National Convention, as well as by département councils throughout the country. The Concordat of 1801 endured for more than a century until it was abrogated by the government of the Third Republic, which established a policy of laïcité on 11 December 1905.

Чиркөженің өлімі

Өлім, түрме, әскерге шақыру және табыстан айырылу қаупімен жиырма мыңға жуық конституциялық дін қызметкері қызметтен кетуге және өздерінің дін қызметкерлігіне берілген куәліктерін тапсыруға мәжбүр болды, ал алты мыңнан тоғыз мыңға дейін олардың арасы үйленуге келісім берді немесе оған мәжбүр болды. Көптеген дін қызметкерлері пасторлық міндеттерін мүлдем тастап кетті. Дегенмен, қызметтен кеткендердің кейбіреуі халыққа жасырын түрде қызмет етуді жалғастырды. Он жылдықтың соңына қарай шамамен отыз мың дін қызметкері Францияны тастап кетуге мәжбүр болды, ал кетпеген бірнеше жүз адам өлім жазасына кесілді. Көптеген француздық приходтар дін қызметкерсіз қалды және қасиетті дұғалардан айырылды. Қасамға келмеген дін қызметкерлері гильотинаға тартылу немесе Француз Гвианасына жер аударумен қанағаттандырылмады. 1794 жылғы Пасхаға дейін Франциядағы қырық мың шіркеудің небары бірі ғана ашық қалды; көпшілігі жабылды, сатылды, қиратылды немесе басқа мақсаттарға пайдаланылды. Революциялық зорлық-зомбылықтың құрбандары, діни болсын, болмасын, халық арасында христиандық шейіттер ретінде қарастырылды, ал олар өлтірілген жерлер қасиетті сапар орындарына айналды. Үйде дін оқыту, халықтық дін, синкретизм және әртүрлі діни ағымдар кеңінен таралды. Франциядағы діни тәжірибеге ұзақ мерзімді әсері зор болды. Дәстүрлі діни амалдарынан бас тартқан көптеген адамдар оларды қайтадан бастаған жоқ.

Ағылшын тілінде

Астон, Найджел. Францияда дін және революция, 1780–1804 (Америка Католиктік Университеті баспасы, 2000), 259–76 б.
Бернс, Джозеф Ф. Француз революциясының дін қызметкерлері: Жаңа саяси дәуірдегі қасиеттілер мен ренегаттар (2014)

Фюре, Франсуа және Мона Озуф, ред. Француз революциясының сындық сөздігі (1989), 21–32 б.
Глиоззо, Чарльз А. «Философтар және дін: Француз революциясындағы дехристиандану қозғалысының интеллектуалдық бастаулары». Шіркеу тарихы (1971) 40(3)

Клей, Дейл К. Ван. Француз революциясының діни бастаулары: Кальвиндік конституциядан азаматтық конституцияға дейін, 1560–1791 (1996)
Льюис, Гвинн. Революциялық Франциядағы өмір. Лондон : Нью-Йорк : Батсфорд; Путнам, 1972.
Макманнерс, Джон. Француз революциясы және шіркеу (Гринвуд Пресс, 1969)

Такетт, Тимоти. Дін, революция және Францияның XVIII ғасырындағы аймақтық мәдениеті: 1791 жылғы шіркеу анты (1986)

Француз тілінде

Ла Горче, Пьер де, Француз төңкерісінің діни тарихы. 10-басылым. Париж: Плон-Нурит, 1912–5 том.
Ланглои, Клод, Тимоти Такетт, Мишель Вовель және С. Бонин. Француз төңкерісі атласы. Дін, 1770–1820, 9-том (1996)