Кіріспе
1824 жылы Джеймс Хогтың «Жеке естеліктер және ақталған күнәкардың мойындауы: өзі жазған, редактор қостырған қызықты дәстүрлі фактілер мен басқа да дәлелдемелер» романы – шотланд жазушысы Джеймс Хогтың 1824 жылы анонимді түрде жарияланған туындысы. Романның сюжеті Роберт Врингхим деген қатал кальвинисттің тағдырына арналған. Ол құпия Гил Мартиннің ықпалымен құтқарылуға кепілдік берілгендігіне және Құдайдың бұрыннан жазғандары бойынша күнәлі деп санайтын адамдарды өлтіруге құқылы екендігіне сенеді. Роман көптеген жанрларға жатқызылады, оның ішінде готикалық роман, психологиялық детектив, метафикшн, сатира және тоталитарлық ойды зерттеу. Сонымен қатар, бұл туындыны қылмыстық анти-геройдің көзқарасынан баяндалатын қазіргі заманғы қылмыстық әдебиеттің алғашқы үлгісі деп қарастыруға болады. Романның оқиғасы тарихи тұрғыдан нақты Шотландияда, мұқият бейнеленген ортада өрбітеді, сонымен қатар періштелер, шайтандар және джин-перілердің квази-христиандық әлемін қамтиды. Оқиға Хогг заманында Шотландия шекарасында гүлдеген антиномиялық қоғамдық құрылым аясында өрбуде. Романның алғашқы басылымы өте нашар сатылды және ұзақ жылдар бойы, әсіресе 19 ғасырда сыншылардың назарынан тыс қалды. Алайда, 20 ғасырдың соңынан бері ол үлкен қызығушылық пен назар аударуда. Андре Жид 1947 жылғы қайта басылымға жазған кіріспесінде оны жоғары бағалады, ал сыншы Уолтер Аллен оны «әдебиеттегі зұлымдықтың күшін ең сенімді бейнелеген туынды» деп сипаттады. Бұл роман діни фанатизмді, кальвинизмнің тағдыр туралы ұғымын қатаң сынау арқылы зерттейді. Ол ағылшын тілінде жазылған, кейбір шотланд диалектісі диалогтарда қолданылған. Демондық кейіпкер Гил Мартиннің аты гель тіліндегі gille Màrtainn ("түлкі") сөзімен байланысты болуы мүмкін.
The Private Memoirs and Confessions of a Justified Sinner: Written by Himself: With a detail of curious traditionary facts and other evidence by the editor is a novel by the Scottish author James Hogg, published anonymously in 1824. The plot concerns Robert Wringhim, a staunch Calvinist who, under the influence of the mysterious Gil Martin, believes he is guaranteed Salvation and justified in killing those he believes are already damned by God. The novel has been classified among many genres, including gothic novel, psychological mystery, metafiction, satire and the study of totalitarian thought; it can also be thought of as an early example of modern crime fiction in which the story is told, for the most part, from the point of view of its criminal anti hero. The action of the novel is located in a historically definable Scotland with accurately observed settings, and simultaneously implies a quasi Christian world of angels, devils, and demonic possession. The narrative is set against the antinomian societal structure flourishing in the borders of Scotland in Hogg's day. The first edition sold very poorly and the novel suffered from a period of critical neglect, especially in the nineteenth century. However, since the latter part of the twentieth century it has won greater critical interest and attention. It was praised by André Gide in an introduction to the 1947 reissue and described by the critic Walter Allen as 'the most convincing representation of the power of evil in our literature'. It has also been seen as a study of religious fanaticism through its deeply critical portrait of the Calvinist concept of predestination. It is written in English, with some sections of Scots that appear in dialogue. The demonic character Gil Martin may be a reference to the Gaelic word gille Màrtainn ("fox").
Өмірбаян
"Куәліктердің" жоспарлануы, құрамы және басылуы туралы егжей-тегжейлі мәлімет жоқ. Бұл, мүмкін, 1823 жылдың тамызында Блэквудтың Эдинбург журналы Хоггтың "Шотландиялық мумиясы" туралы мақаласын жариялаған кезде ойластырылған, оның көп бөлігі романға енгізілуі тиіс еді. 25 қазанда Лонгманс компаниясының Оуэн Рис мырза былай деп жазды: "Біз сіздің басқа туындыларыңызды басып шығарғандай, "Өзін-өзі өлтірген адамның естеліктері" басылымын қуана қабылдаймыз": Лонгманс жақында "Адамның үш қатері" және "Әйелдің үш қатері" кітаптарын шығарды. Лонгманс компаниясынан келген тағы бір хат қолжазба 12 желтоқсанда дайын болған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Нақты атау туралы келіссөздер 1824 жылдың басына дейін жалғасты, ал басылым маусымның басында аяқталды.
Басылымдар
Хоггтың өмірінде "Конфессиялар" кітабының бір ғана басылымы жарық көрді. Оны Лонгман, Херст, Рис, Орме, Браун және Грин 1824 жылғы 12 шілдеде Лондонда, ал үш күннен кейін Эдинбургте жариялады. Басылымның тиражы 1000 дана, ал бағасы 10с 6д (52½п) болды. Жарияланым анонимді түрінде шықты. Сатылым нашар болды: Эдинбургтегі баспаханадан Лондонға жіберілген 900-ге жуық дананың үштен бірінен асып түспеді, 1825 жылдың маусымына дейін. Мэри Энн Хьюз ханымның туындысына деген ыстық ықыласын білдіргеннен кейін Хогг 1828 жылдың жазында қайта басылымға ұсыныс жасаған болуы мүмкін, ал алғашқы басылымның қалған парақтары Эдинбургте "Өзін-өзі өлтірушінің қабірі" немесе "Күнәкардың естеліктері мен мойындаулары" деген атпен қайта шығарылды. Ж. Хогг редакциялаған. Хоггтың өлімінен кейін 1837 жылы Эттрик Шепардтың "Әңгімелер мен эскиздер" кітабының 5-томында жарық көрген "Конфессиялар" басылымының мәтініне де үлес қосып, әсер еткен болуы мүмкін, бірақ кең ауқымды цензура және әсіресе теологиялық түзетулер баспагердің тартыншақтығын көрсетеді. Түпнұсқа нұсқасы 1895 жылға дейін толыққанды қалпына келтірілген жоқ. Стандартты сындық мәтін – 2001 жылы П.Д. Гарсайдтің Джеймс Хоггтың жинақталған еңбектерінің The Stirling/South Carolina Research Edition 9-томы ретінде редакциялаған нұсқасы. Түпнұсқа басылымды жан-жақты зерттеген кейбір ғалымдар, мысалы, доктор Дж.С. Шейк, кейінгі басылымдар ұсынатын құнды ақпарат пен контексті мойындайды, бірақ Хоггтың түпнұсқа туындысының ерекше композициялық маңызы мен мәнін түсіну үшін кітапты әлі де түпнұсқа түрінде оқу қажет деп талап етеді.
Сюжет
Романның көптеген оқиғалары екі рет баяндалады: біріншіден, «редактор» фактілерді өзі түсінгендей баяндайды, содан кейін «күнәкардың» өзінің сөздерімен. Оқиға 1687 жылы Рабина Ордтың Далькастл иелігіндегі Джордж Колванға үйленуімен басталады. Рабина жаңа күйеуін жек көреді, себебі ол оның экстремалды діни сенімдеріне, биге құштарлығына және ішімдікке бейімділігіне сай келмейді. Ол бастапқыда одан қашып кетеді, бірақ әкесі оны кері қайтаруға мәжбүрлейді, сосын олар бір үйде бөлек тұрады. Рабина екі ұл тудырады. Біріншісі, Джордж, Лэрдтің шын ұлы, ал екіншісі, Роберт, Рабинаның рухани кеңесшісі және жақын досы Реверенд Врингхимнің баласы деп күдіктелгенімен, бұл ешқашан расталмаған. Джордж Лэрд тәрбиесінде өсіп, спортты жақсы көретін және достарының арасында танымал жігіт болады. Робертті анасы мен асырап алған әкесі Врингхим тәрбиелейді, оны Врингхимнің радикалды антиномиялық кальвинистік сектасына баулиды, ол тек таңдалған адамдар ғана құтқарылуға алдын ала тағайындалған деп санайды. Осы таңдалғандар өмір сүргеніне қарамастан, жұмақтың сыйлығына ие болады. Екі бауыр Эдинбургте жас шағында кездеседі, онда Роберт Джоржды қала бойынша қуалай бастайды, оны мазақтап, қастықтап, өмірін бұзады. Ол Джордж қайда болса да, сол жерде пайда бола алады. Бір күні төбеде Джордж ағасының аспандағы бейнесін көреді, артына бұрылып, оның өзін тік жардан лақтыруға дайындалып тұрғанын көреді. Роберт ағасының достыққа шақыруларын немесе татуласу әрекеттерін қабылдамайды. Ақырында Джордж, ішкілікке құмар танысының бірімен болған жекпе-жек кезінде, артынан пышақталған күйде өлтіріледі. Қылмыстың жалғыз куәгерлері – бір әйел және оның жаман клиенті, олар қылмыскердің Роберт екенін және Джорджтың досының екіұстамасы оған көмектескенін мәлімдейді. Робертті тұтқындамас бұрын, ол жоғалып кетеді. Романның екінші бөлігі Роберттің өмірбаянынан тұрады. Бұл құжат оның өлімінен кейін табылған, жартылай қолмен жазылған, жартылай басылған. Онда оның балалық шағы, Рев Врингхимнің ықпалы және оның есімі Гил Мартин деп аталатын жұмбақ серіктің құлына айналуы туралы айтылады. Бұл бейтаныс, мүмкін, Ібіліс болуы мүмкін, Врингхим Робертті «таңдалғандардың» қатарына жатқызғаннан кейін пайда болады, осылайша мәңгілік құтқарылуға лайық деп есептеледі. Өзін қалағандай өзгерте алатын Гил Мартин Роберттің барлық қалыптасқан бейімділіктері мен сенімдерін зұлымдыққа бағыттап, оған «күнәкарларды қылышпен кесу» оның міндеті екенін және кісі өлтіру дұрыс әрекет болуы мүмкін екенін ұқтырады. Гил Мартин өзінің көптеген ізбасарлары мен биліктері туралы мақтан тұтып, Роберттің өзі Ресейдің Ұлы Петрі екеніне сендіреді, ол сол кезде Англияға келген. Бұл мойындау Роберттің бірте-бірте үмітсіздікке және ақылсыздыққа ұшуын көрсетеді, өйткені оның ісінің дұрыстығына күмәндануы Гил Мартиннің оның өміріне үстемдік етуімен күшін жоғалтады. Ақырында Роберт өзінің жеке басын бақылаудан шығарып алады және тіпті уақыттың өтуін де есінен шығарады. Осы жоғалған апталар мен айлар ішінде Гил Мартин Роберттің кейпін қабылдап, тағы да қылмыстар жасады деп болжанады. Алайда, мәтінде «Гил Мартин» Роберттің қиялынан туған және оның жеке тұлғасының бір бөлігі ғана екендігі туралы да ұсыныстар бар: мысалы, «күнәкар» «Мен өзімді сол адамдай сезінемін» деп жазғанда (Гил Мартин сияқты). Роберт қашып кетеді, бірақ оны жын-шайтандар қуып жетеді және азаптайды, ол тек қойшы болып жұмыс істеу арқылы ғана тынығу таба алады. Ақырында ол өзін-өзі ағаш арқанмен асып қояды, оған жын-шайтандар көмектеседі деп күдіктелген. Роман «Редактордың баяндауына» оралумен аяқталады, онда күнәкардың естеліктері оның қабірінен қалай табылғаны түсіндіріледі. Хогг осы бөлімде өзі ретінде көрінеді, ол қабірді ашу жобасына наразылық білдіреді.
Құрылымы
"Жеке естеліктер мен жасырын сырлар" өткен ғасырдан табылған құжат ретінде жарияланды, оны белгісіз редактордың кеңейтілген кіріспесімен көпшілік назарына ұсынды. Осылайша, бұл бір тұтас, жеке басылым болып табылады, ол тарихи контекстте ұсынылған оқианы қамтиды, бірақ оның әсері алаңдатады. Әртүрлі элементтердің үйлесімі құрылымында екіұштылық пен үйлесімсіздік сезімін тудырады, олар оқырманға жұмбақ ұсыну мақсатымен жасалғандай. Хоггтың романы ішкі дәйектілік, тарихи шындық немесе біртұтас рационалды көзқарас тұжырымдамаларын сынап көргендей, заманауи сыншылар оны кейде постмодернизммен байланысты идеялардың алғашқы көрінісі деп санайды. "Жарқын сыр" (романның орталық бөлігін құрайды) – Роберт Врингхимнің өміріне арналған автобиографиялық есеп және оның атымен байланысты қылмыстар туралы айғақтары. Құжаттың бір бөлігі жариялануға арналған басылған материал, ал екінші бөлігі – қолмен жазылған қолжазба екені анықталды. Бірінші бөлім оқиғаларды кері баяндайды. Одан кейін, оның жер бетіндегі соңғы күндері болған оқиғаларды "нақты уақытта" сипаттайтын оқиғалар келеді. Евангелист Леди Колкхун мен оның күйеуі Джеймс, Рабина мен Джордж Колван кейіпкерлерінің прототипі болды деген болжам бар. Редактордың баяндамасы осы естеліктерді "жергілікті дәстүрден" алынған "нақты" сипаттамалармен таныстырады. Бұл редактордың баяндамасы романның соңында мәтінге түсініктеме беретін қосымша мәліметтермен толықтырылатын постскриптум ретінде жалғасады. Онда Джеймс Хоггтың "1823 жылғы тамыз" айында "Блэквуд журналында" жариялаған "шынайы хаттың" көшірмесі де бар. Соңында роман қазіргі заманға оралып, өзін-өзі өлтірген адамның қабірінің құпиясы, оның дене қалдықтарын қазу және (тек соңғы беттерде) қолжазбаның "қайта табылуы" туралы айтады. Шын мәнінде, бұл постскриптумда нақты "редактор" бастапқыда қоюға тиіс нәрсе бар, оны "қорытынды" ретінде ұсынады. Трансценденталды тұжырымдарды ескермесек, романда екі уақыт кезеңі бар. Естеліктердегі оқиғалар 17 ғасырдың соңы мен 18 ғасырдың басындағы Шотландия тарихының нақты анықталған кезеңінде орын алады. (Ақпараттың алғашқы бетіндегі бірінші жазба – 1687 жыл.) Редактордың баяндамасы одан да нақтырақ даталанған және Хоггтың ойдан шығарылған редакторы қосымша берген хат арқылы (әрине, Blackwood's Magazine-де жарияланған) романнан тыс, қазіргі уақытта орналасқан. Романның соңғы беттеріндегі Хоггтың шағын эпизодтық рөлі, іс жүзінде, оның анонимді түпнұсқа басылымға қосылған "қолына" ұқсайды.
Қабылдау
"Куәліктер" он сыншыдан ара-жіс жауап алды, олардың көпшілігі Хоггтың анонимді туындының авторы екенін білген. "Әдебиеттік газет" орташа жауаптың мысалы болуы мүмкін: "Мистикалық және әдемі, бірақ бәрібір қызықты және тартымды; Мистер Хоггтан, Эттрик шопанынан күткендей, ерекше таланттың туындысы". Басқа сыншылар осы спектрдің оң немесе теріс басына қарай бейімделді. Олар қос повество құрылымы мен дінтануға шатасып, бірақ "The Examiner" соңғысын түсініп, жалпы алғанда, құлшыныспен қарсы алды: "таңғажайып болжамның жоқтығы, тіпті мүмкін еместігі, әдеттегідей, күшті ой-қиялымен және шеберлікпен бейнеленген бір бөлігімен бірге келеді, бұл шебердің ойы мен қолы екенін көрсетеді".
Ықпал
Роман Роберт Луис Стивенсонның 1886 жылғы «Доктор Джекилл және мистер Хайдтың екі жақты өмірі» повесіне, әсіресе оның 1889 жылғы «Баллантрайдың иесі» романына шабыт көзі ретінде сілтеме жасалған, онда жақсылық пен жамандықтың екіжақтылығы зерттеледі. Стивенсонның сөзіне сүйенсек: text=Мен сол кітапты қараңғы, жаңбырлы күні Твидсайдта оқығаннан бері ол мені әрқашан мазалап, ойға қыстырып келеді. Бұл, сөзсіз, шынайы қиял өнімі, ойланып, дамытылған туынды. Морис Лейчтің 1994 жылғы «Гилхрист» романы – қазіргі Солтүстік Ирландиядағы оқиғалар негізінде «Құпия жазбалар» романының қайта жазылуы, ал басты кейіпкері шамалы дәрежеде Иан Пейслиге ұқсас. Джеймс Хайнстың «Лектордың әңгімесі» атты готикалық қорқыныш романында Хоггты зерттеуші ғалым бар, ол «Ақталушы күнәкар» тақырыбында кінә мен алдын ала белгілеу туралы диссертация жазуды жоспарлаған, бірақ оның назары Конрадқа ауысады. Джеймс Робертсонның 2006 жылғы «Гидеон Мактың өсиеті» романында шотланд шіркеуінің пасторы Гидеон Мак әкесінің кабинетінде эльфтер, фавндар және перилер туралы кітапты табады. Гидеон кітапқа әкесі үшін «Г. М.» деген атпен қол қойылғанын біледі. Хогг романының антигеройы сияқты, Гидеон да шайтанмен кездескенін айтады және әкесі де онымен кездескен болуы мүмкін деп ойлай бастайды. Ол «Г. М.» деген әріптер «Гил Мартин» деген аттың қысқартылған түрі болуы мүмкін деп болжайды (355 бет). Ив Седжвик «Ерлер арасында: ағылшын әдебиеті және еркектердің гомосоциалдық құштарлығы» атты кітабында Роберт Врингхимнің кейіпкерін қоғамдағы еркектердің гомосоциалдық құштарлығының талаптарын толыққанды қанағаттандыра алмағаны үшін сынға алады, себебі ол басқа еркектерге деген құштарлығын тым еркін көрсетеді. Бухер мен Маккомас 1949 жылғы басылымды «ұмытылған классика» деп сипаттап, «өзіне-өзі дұрыс адамды шайтанның сырттай жеңіп алуының қорқынышты суретін» «табиғаттан тыс құбылыстардың шедеврі» деп бағалады. Эмма Теннанттың «Жаман қарындас» романы – Хоггтың романының қазіргі заманғы нұсқасы, онда басты кейіпкер әйел адам. Шон Биггерстаффтың басты рөлде ойнаған «Дауыстар» атты қысқаметражды фильмде басты кейіпкер Хоггтың романын оқыған өзінің аудио жазбаларын соңғы кешірім сұрау үшін пайдаланады.
text=The book since I read it in black, pouring weather on Tweedside, has always haunted and puzzled me. It is without doubt a real work of imagination, ponderated and achieved. The novel Gilchrist (1994) by Maurice Leitch is a reworking of Confessions in a contemporary Northern Ireland setting, with a central character loosely based on Ian Paisley. James Hynes' gothic horror novel, The Lecturer's Tale, features a Hogg scholar whose intention to write his dissertation on guilt and predestination in Justified Sinner, is deflected into writing on the more fashionable Conrad. In James Robertson's 2006 novel The Testament of Gideon Mack the protagonist Gideon Mack, a minister of the Scottish kirk, comes across a copy of a book on elves, fauns and fairies in his father's study. Gideon learns that the book was signed for his father by one "G. M.". Like the anti hero of Hogg's novel, Gideon claims to have had an encounter with the Devil and begins to think that his father has met him as well. He suggests that "G. M." might be short for "Gil Martin" (p. 355). Eve Sedgwick, in her book Between Men: English Literature and Male Homosocial Desire, views Robert Wringhim's character as failing to successfully negotiate the demands of the configuration of male homosocial desire existing in his society by being too manifest in his desire for other men. Boucher and McComas described the 1949 edition as a "forgotten classic," praising "this terrifying picture of the devil's subtle conquest of a self righteous man" as "a masterpiece of the supernatural." The Bad Sister by Emma Tennant is a modern day version of Hogg's novel with a female protagonist. In the short film Voices, starring Sean Biggerstaff, the central character uses audio extracts of himself reading Hogg's novel to create his final apology.
Театрлық қойылымдар
1971 жылы Джек Рондердің драматургиялық қойылымы, Ричард Эйрдің режиссерлігімен, Эдинбург халықаралық фестивалінің Лицей театрындағы қойылымы ретінде сахналанды. 2009 жылы Айен Робертсон мен Райан Флетчердің қатысуымен, Эдинбургтегі Лицей театрының өндірісінде романының драмалық бейімделуі. 2013 жылы "Пол Брайттың ақталған күнәкардың жасырын сыры" деген атаумен бейімделуі, "Аталанбаған жобалар" ұйымы Шотландияның Ұлттық театры, Саммерхолл және Трамваймен бірлесіп қайта құрастырды.
Радио
2023 жылдың наурыз айында BBC Radio 4 Роберт Форресттің нұсқасын эфирге шығарды, онда оқиға Роберттің өмірінің соңына жақын уақытта оны тұтқында ұстап отырған Белла мен Арабелла атты екі әйелге сол кездегі оқиғаны еске түсіріп айту арқылы баяндалады.
Музыка
Томас Уилсонның "Ақталған күнәкардың мойындауы" операсы (1972–75), Шотланд операсының тапсырысымен жазылған, романның негізінде құрастырылған.