Кіріспе
Taxus baccata) – Такс тұқымдасына жататын мәңгі жасыл ағаш түрі. Батыс Еуропа, Орталық Еуропа және Оңтүстік Еуропа, сондай-ақ Солтүстік-Батыс Африка, Солтүстік Иран және Оңтүстік-Батыс Азияда табиғатта өседі. Бұл ағаш бастапқыда қабыс деп аталған, бірақ оған жақын басқа ағаштар да белгілі болғандықтан, оны жалпы қабыс деп те атайды. Табиғи ареалында бұл ағаш орманды жерлерде өседі, сонымен қатар сәндік ағаш, қоршау немесе топиар ретінде де өсіріледі. Өсімдіктің көп бөлігі уытты, оның құрамында ингаляция, жұту және тері арқылы сіңірілетін токсиндер бар.
Taxus baccata is a species of evergreen tree in the family Taxaceae, native to Western Europe, Central Europe and Southern Europe, as well as Northwest Africa, northern Iran, and Southwest Asia. It is the tree originally known as yew, though with other related trees becoming known, it may be referred to as common yew, It is a woodland tree in its native range, and it's also grown as an ornamental tree, hedge or topiary. Most parts of the plant are poisonous, with toxins that can be absorbed through inhalation, ingestion and through the skin;
Таксономия және атау беру
Иу сөзінің түпнұсқасы көне ағылшын тілінен – īw, ēow, ал одан бұрынғысы – Proto Indo European *h₁eyHw. Бұл сөз кельт тілі арқылы герман тілдеріне енген болуы мүмкін (талқылау: Eihwaz). Мысалы, гаул тілінде *ivos, бретон тілінде ivin, ирланд тілінде ēo, валлий тілінде yw (ywen) және француз тілінде if. Немец тілінде бұл ағаш Эйбе деп аталады. Baccata латын тілінде "жеміс беретін" деген мағынаны білдіреді. Иу сөзі алғаш қолданылғанда қоңыр түспен байланысты болған сияқты. Теофраст бұл ағашты таудың салқын, көлеңкелі жерлерінде өсетін, мәңгі жасыл және баяу өсетін ағаш ретінде сипаттаған. Француз тілінен басқа көптеген роман тілдері taxus латын сөзінің түрін сақтап қалды (итальян тілінде tasso, корсикан тілінде tassu, окситан тілінде teis, каталон тілінде teix, гаскон тілінде tech, испан тілінде tejo, астурия тілінде texu, португал тілінде teixo, галисия тілінде teixo және румын тілінде tisă) – бәрі бір түбірден, яғни "токсикалықтан" шыққан. Славян тілдерінде де осы түбір сақталған: поляк тілінде cis, украин, словак және орыс тілдерінде тис (тис), серб, хорват, босния, черногория тілдерінде tisa/тиса, tis, словен тілінде tisa. Албан тілі оны tis деп қабылдаған. Иранда бұл ағаш sorkhdār (سرخدار, сөзбе-сөз "қызыл ағаш") деп аталады. Жалпы иу – Линей алғаш сипаттаған көптеген түрлердің бірі. Бұл Taxaceae тұқымдасының жеті туысына жататын 30-ға жуық конус тәрізді түрлерінің бірі, және Pinales қатарына жатады.
Сипаттама
Есе - шағын және орташа мөлшердегі мәңгі жасыл ағаштар, биіктігі (көбінесе) 10-20 метрге дейін (сирек жағдайларда одан да биік), ал діңінің диаметрі (көбінесе) 1 метрге дейін (сирек жағдайларда одан да кең) жетеді. Қабығы жұқа, қабыршақты, қоңыр түсті және сабақ бойындағы ұсақ қабыршақтар түрінде жапырылады. Жапырақтары жалпақ, қою жасыл, 5-12 см ұзын, 2-3 см енді және сабақта спиральді орналасқан, бірақ жапырақ табандары бұрылып, жапырақтарды сабақтың екі жағында екі қатарға түзуге мүмкіндік береді, тек тік өсетін жас бұтақтарда ғана спиральді орналасу жақсы көрінеді. Жапырақтары улы. Тұқымдық конустар өзгерген, әр конуста бір тұқым болады, ол 8-10 мм ұзын, және жұмсақ, қызыл түсті жидек тәрізді құрылымға – арилға айналатын ет тәрізді қабықпен жартылай қоршалған. Арил 1-1.5 см ұзын, 0.8-1 см енді және ұшы ашық. Арилдар тозаңданудан кейін 6-9 айда піседі және тұқымымен бірге, торғайлар, мұнаралар және басқа да құстар жейді, олар тұқымдарды өз нәжістері арқылы зақымдалмаған күйінде таратуға көмектеседі. Арилдың пісіп жетілуі 2-3 айға созылады, бұл тұқымның сәтті таралу мүмкіндігін арттырады. Тұқымның өзі улы және ащы, бірақ оны кейбір құстар, мысалы, қазқаз, жасыл қазқаз және үлкен сиськи ашады. Арил улы емес, желатин тәрізді және өте тәтті. Аталық конустар шар тәрізді, диаметрі 5-10 мм және көктемнің басында тозаңды бөліп шығарады. Еселер көбінесе екі жынысты, бірақ кейде біржақты болып келеді немесе уақыт өте жынысын өзгерте алады.
Таралуы және мекендейтін ортасы
T. baccata Еуропаның барлық елдеріне (Исландияны қоспағанда), Кавказға және Түркиядан шығысқа қарай Иранның солтүстік бөлігіне дейін таралған. Оның ареалы Солтүстік Африканың Марокко және Алжир елдеріне дейін созылады, сондай-ақ Мадейраға да жетеді. Оның солтүстік Скандинавиядағы таралу шегі – қырауға төзімсіздігі, ал жаһандық жылыну оның құрлық ішіне кеңіреюіне жағдай жасауы мүмкін деп күтілуде. Ол басқа да аймақтарға, соның ішінде АҚШ-қа енгізілген. Табиғи ортасынан басқа, ағылшын еуін бау-бақшаларда жиі кездестіруге болады, себебі ол кесуге өте төзімді, ал зираттарда – өлімнің символы ретінде өседі. T. baccata-ның ең бай Орталық Еуропалық популяциялары Швейцариядағы емен-бұқтық ормандарда, Юра және Альпі тауларының етегіндегі салқын, тік марль беткейлерінде орналасқан. Англияда ол бор тауларының тік беткейлерінде жақсы өседі, емен ормандарынан тыс жазықтарда кең тараған топтарды құрайды. Еуропаның континенттік климатында ол қылқан жапырақты және аралас жапырақты-қылқан жапырақты ормандарда жақсы өседі. Оның мәңгі жасыл көлеңкесінде басқа өсімдіктер өсе алмайды. Ұлыбританиядағы он еудің 10 ғасырға дейін сонау салмағы бар деп саналады. Еудің нақты жасын анықтау мүмкін емес, және осы мәселеде көп дау бар. Көбінесе ағаш өзінің толық жасынан кем жасарған болады, ал бұтақтары қартайған сайын іштен бос болып, жылдық сақиналарды санауды қиындатады. Өсу қарқыны және айналасындағы құрылыстардың археологиялық зерттеулеріне негізделген мәліметтер ең ескі еулердің, мысалы, Шотландияның Пертширдегі Фортинголл еуінің шамамен 2000 жылға жететінін көрсетеді, бұл оларды Еуропаның ең ескі өсімдіктерінің қатарына қояды. Еудің ұзақ өмір сүруіне себеп болатын бір ерекшелік – олар көптеген басқа ағаштар сияқты, өсу кезінде ауруға шалдықпай жарылуға қабілетті. Тағы бір себебі – олардың тіпті қартайғанда да, кесілген беткейлерден және сабақтарының төменгі бөлігінен жаңа эпикормдық және тамырлық бүршіктер шығару қабілеті.
Елеулі ағаштар
Шотландияның Пертшир аймағында орналасқан Фортинголл егістігінің сабағының көлденеңі Ұлыбританиядағы ең ірілерінің бірі болып саналады, 18 ғасырда 16–17 метрге жетеді деп хабарланады, ал сарапшылар оның жасын 5000 жылға бағалайды. Уэльстің Клвид аймағындағы Ллангерню егістігі тағы бір ерте қасиетті орында табылған және Дэвид Беллами басқарған зерттеуге сәйкес, шамамен 4000–5000 жылға жетеді. Ол сондай-ақ Тисберидегі егіс ағашының жасын көміртектік талдау арқылы 4000 жылға жуық деп анықтаған. Ағаштың жасын растайтын сертификат және ескерткіш тақта орнатылған. Басқа да белгілі егістерге Анкервикке егістігі, Балдершванг егістігі, Цезарсбум, Флоренция сарайының егістігі және ақын Уильям Вордсворт жазған «Бороудейлдің төрт бауыры» жатады. Батыс Сассекстегі Кингли Вэйл ұлттық табиғат қорығында Еуропадағы ең ірі егіс ормандарының бірі орналасқан. Испаниядағы ең көне нұсқасы Астурияның Бермиего қаласында орналасқан. Ол астурия тілінде Teixu l'Iglesia деп аталады. Оның биіктігі 5 метр, сабағының диаметрі 5 метр. 1995 жылдың 27 сәуірінде Астурия үкіметі оны Табиғи ескерткіш деп жариялап, Табиғи ресурстар жоспарымен қорғауға алды. Батыс Кавказдағы Сочи қаласының ішінде Taxus baccata және еуропалық жиде (Buxus sempervirens) түрлерінен құралған ерекше орман жатыр. Флоренция сарайының егістігі, ең көне ирландтық егістігі (Taxus baccata 'Fastigiata') әлі де Солтүстік Ирландияның Ферманаг графтығындағы Флоренция сарайының аумағында тұр. Ирландиялық егіс әлемдегі зираттарда кеңінен таралған, және барлық белгілі мысалдар осы ағаштан алынған кесінділерден өсірілген деп саналады.
Уыттылық
Арилдан басқа, бүкіл шаған бұтасы улы (тұқымын жауып тұрған қызыл еті). Шағанда көптеген уытты қосылыстар бар, соның ішінде "кем дегенде он алкалоид, нитрилдер (цианогенді гликозид эфирлері), эфедрин" және олардың эфир майы, бірақ ең маңызды уыттар – таксин алкалоидтары, кальций және натрий каналдарына қарсы әрекет ететін кардиотоксикалық химиялық қосылыстар. Егер өсімдіктің жапырақтары немесе тұқымдары жұтылса, дереу медициналық көмекке жүгіну және жұтылғаннан кейін кем дегенде 6 сағат бойы бақылауда болу қажет. Еуропалық шаған, жапон шағанымен бірге (T. cuspidata) – осы туыстың ең улы түрлерінің бірі, нәтижесінде "малдың көптеген өлімдеріне" себеп болды. Таксиндер тері арқылы да тиімді сіңіріледі. Сондықтан Taxus түрлерін сақтықпен және мүмкіндігінше қолғаппен ұстаған жөн. Қазіргі уақытта шаған улануына қарсы белгілі бір дәрі жоқ, бірақ симптомдарды басу үшін атропин сияқты препараттар қолданылады. Таксин өсімдікте жыл бойы сақталады, ең жоғары концентрациясы қыс айларында байқалады. Кептірілген шаған өсімдігі бірнеше ай бойы уыттылығын сақтайды, тіпті судың булануымен уыттылығы артады. Сондықтан, түскен жапырақтар да улы саналады. Улану көбінесе шаған ағашының жапырақтарын жеуден болады, бірақ кем дегенде бір жағдайда құрбан шаған ағашының аралау кезінде пайда болған қыстың күлтесін жұтып алған.
Аллергиялық әсер ету мүмкіндігі
Еркек талшықтар өте аллергиялық, көктемде гүлдеп, көп мөлшерде тозаң шығарады, ал OPALS аллергиялық шкаласы бойынша 10 балға бағаланады. Толығымен әйел талшықтардың OPALS рейтингісі 1-ге тең, бұл ең төменгі көрсеткіш, олар тозаңды өндірмей, тұтқындап ұстайды. Көптеген түрлердің тозаңы сияқты, талшық тозаңы да терезелердің торларынан оңай өтеді. Талшық тозаңында уландыратын алкалоидтар жеткілікті мөлшерде болмаса да, оның аллергендік қасиеттері паклитаксельмен емдеу кезінде туындайтын жағымсыз әсерлерге себеп болуы мүмкін.
Жер атаулары
"Сергілді" деген сөз және морфемалар бірнеше жер аттарының пайда болуына себеп болды. Оларға протокельт тіліндегі eburos; көне ирланд тіліндегі ibar; ирланд тіліндегі iobhar, iubhar және iúr; және шотланд гаэль тіліндегі iubhar жатады.
Ньюри
Ньюри, Солтүстік Ирландия – An Iúraigh сөзінің ағылшыншасы, An Iúrach сөзінің көлбеу түрі, яғни "икс ағаштарының тобы" дегенді білдіреді. Қазіргі заманғы ирланд тілінде Ньюридің атауы – An tIúr ([ənʲ ˈtʲuːɾˠ] деп айтылады), яғни "икс ағашы". An tIúr – бұл Ньюридің бұрынғы ең көп таралған ирландша атауы болған Iúr Cinn Trá, "жағалаудың басындағы икс ағашы" деген сөздің қысқартылған түрі. Бұл 5 ғасырда Әулие Патрик сол жерге икс ағашын отырғызған деген аңызбен байланысты. Ирланд тіліндегі Cathair an Iúir (Ньюри қаласы) атауы қала маңындағы кейбір екі тілдегі табельдерде кездеседі. Оңтүстік Швецияның таулы аймағындағы Ydre аймағы "икс ағаштарының орны" деген мағынаны білдіреді. Әсіресе Idhult және Idebo деген екі жер икс ағаштарымен байланысты. Eboracum атауы 7 ғасырда ағылшын тілінде Eoforwic болып өзгерді: бұл ескі атаудан алынған Eofor және wic ("ауыл") сөздерінің қосындысы, мүмкін Ebor сөзін герман тіліндегі eburaz ("қабан") түбірімен біріктіру арқылы; 7 ғасырда ескі ағылшын тілінде "қабан" сөзі eofor болып өзгерді. 866 жылы даниялық әскер қаланы басып алғаннан кейін, оның аты Jórvík болып өзгерді. Нормандық жаулап алудан кейін Йорк атауы көне француз және норман тілінде Everwic (қазіргі норман тілінде Évèroui) деп жазылды. Ал Jórvík, жаулап алудан кейінгі ғасырларда біртіндеп Йоркке дейін қысқарды, 14 ғасырда Middle English тілінде Yerk, 16 ғасырда Yourke, ал 17 ғасырда Yarke болып өзгерді. "York" сөзі алғаш рет 13 ғасырда жазылған. Көптеген компаниялар мен жерлердің атаулары, мысалы, Ebor жарысы, латыншаланған бритт және римдік атауға сілтеме жасайды. Йорк архиепископы өзінің қолтаңбасында Ebor тегін қолданады.
Тарихи өзін-өзі өлтірулер
Ежелгі кельт әлемінде қадімгі шаған (*eburos) ерекше маңызға ие болды; Цезарьдың жазбаларында эбурон тайпасының басшысы Кативольк Римге бағынудың орнына шағанмен уланғаны айтылады (Галлия соғыстары 6: 31). Сол сияқты, Флорус кантабриялықтардың б.з.б. 22 жылы легат Гай Фурнийдің қоршауында қалғанда, көпшілігі қанжар, от немесе *ex arboribus taxeis*, яғни шаған ағашынан алынған у арқылы өз өмірін қиғанын жазады (2: 33, 50–51). Орозийдің мәлімдемесіне сәйкес, Монс Медуллиус тауында қоршауға түскен астур тайпасы жеңіліп берудің орнына өз қанжарларымен немесе шаған уымен өлгенді жөн көрді (6, 21, 1).
Дін
Бұл ағаш Англия, Уэльс, Шотландия, Ирландия және Солтүстік Францияда (әсіресе Нормандия) шіркеулердің зираттарында дәстүрлі түрде және үнемі кездеседі. Кейбір мысалдарды La Haye de Routot немесе La Lande Patry-де табуға болады. Ла-Хей де Рутодағы тис ағаштарының ішінде 40 адамға дейін сыйып тұра алады, ал Ле-Мениль Сибуль тисінің кесімі 13 метрге жетеді. Тис ағаштары өте үлкен (5 метрден аса диаметрі) өсуі мүмкін және 2000 жылдан астам өмір сүруі мүмкін. Кейде монахтар өз монастырьларының ортасына, мысалы, Мюкросс аббаттығында (Ирландия) немесе Жюмиеж аббаттығында (Нормандия) тис ағаштарын отырғызған. Уэльстегі Дидегі Овертондағы Сент-Мэри де Виргин шіркеуінде кейбір ежелгі тис ағаштары орналасқан. Нахум кітабының "Септуагинта" аудармасында 1:10-да Ниневи және Киелі кітаптағы Құдайдың басқа да жаулары "оның негізіне дейін ашылып, бұрылып өскен тис сияқты жойылды" деп болжанады. Астурия дәстүрінде және мәдениетінде тис ағашы жермен, халықпен, ата-бабалармен және ежелгі дінмен байланысты деп есептелген. Барлық қасиеттілер күнінде жақында қайтыс болғандардың қабірлеріне тис ағашының бір тармағын әкелу дәстүрі болған, осылайша олар Көлеңкелер еліне оралуда бағыт алатын. Тис ағаштары көбінесе ауылдардың орталық алаңдарында кездеседі, онда адамдар ауылдық істерді басқару үшін жалпы жиналыс ретінде қызмет еткен ашық кеңестерді өткізген. Уппсаладағы ғибадатханадағы қасиетті ағаш ежелгі тис ағашы болған деген болжам бар. Христиан шіркеуі бұрыннан бар қасиетті орындарды шіркеулер үшін иеленуді тиімді деп тапқан. Сондай-ақ, діни орындарға тис ағаштарын отырғызу себебі олардың ұзақ өмірі мәңгілік өмірді білдіретіндігі немесе олар жегенде уытты болғандықтан, өлім ағаштары ретінде қарастырылған. Тағы бір түсіндірме бойынша, егіншілер мен малшылар малдың зираттарға кездейсоқ кірмеуі үшін тис ағаштарын отырғызған, себебі олардың жапырақтары улы. Сонымен қатар, Палм жексенбісінде пальмалардың орнына тис бұтақтары мен тармақтары жиі қолданылған. Англия королі Эдуард I шіркеулерді қорғау үшін зираттарға тис ағаштарын отырғызуға бұйрық берген. Кейбір тис ағаштары өз шіркеулерінен бұрын пайда болған, себебі шіркеулер болмаған кезде уағыздаушылар олардың астында қызмет өткізген. Олардың тармақтары жерге тигеннен кейін тамырланып, қайтадан өсіп шығуына байланысты, тис ағаштары өлімді, жаңаруды және осылайша өлместіктің символына айналған. Crann Ogham—ежелгі ирландтық Ogham әліпбиінің нұсқасы, ағаштар тізімінен тұрады—тис ағашы 20 ағаштың негізгі тізімінде соңғы орында тұрады, ол негізінен өлімді бейнелейді. Өздерін-өздері өлтірген және жапырақтарын жеген адамдар туралы әңгімелер бар. Ежелгі келттер де жанның көшіп-қонуына сенгендіктен, кейбір жағдайларда мәңгілік жанның екінші мағынасы бар, ол жаңа формада қайта туу үшін өлімнен аман қалады.
Қолданылуы
Еу ағашы тарихи маңызға ие болды, орта ғасырларда музыкалық аспаптар, жиһаз және ұзын садақтар сияқты заттарда қолданылды. Бұл түр Еуропаның көп бөлігінде жоғалуға жақын келді. Қазіргі кезде өте баяу өсуіне байланысты коммерциялық егіс деп есептелмейді, бірақ қоршау және топиарий жасау үшін бағалы. Бұл, Тынық мұхиты еуінің (Taxus brevifolia) қабығына қарағанда, қайта жаңартылатын көз болып табылады. Бұл 1990-шы жылдардың басындағы даудың аяқталуына себеп болды; көптеген экологиялық белсенділер, соның ішінде Аль Гор, Тынық мұхиты еуін паклитакселмен ракқа емдеу үшін жоюға қарсы болды. Доцетаксел алдындағы заттардан жартылай синтетикалық түрлендіру арқылы алынуы мүмкін.
Ағаш өңдеу
Тис ағашы кедр мен қарағай сияқты жабық тесікті жұмсақ ағашқа жатады. Оны өңдеу оңай, бірақ тис жұмсақ ағаштардың ішінде ең қаттыларының бірі, сонымен қатар керемет серпімділікке ие, сондықтан ол серпімділік қажетті өнімдерге, мысалы, садақтарға өте қолайлы. Ағашы жиһаз жасауға және құрал саптарына бағалы. Ағаш ұнтағымен (тіс ұнтағымен) байланысқа түскенде маска кию қажет. Әлемдегі ең көне сақталған ағаш артефактілерінің бірі – 1911 жылы Ұлыбританияның Эссекс графтығындағы Клэктон-он-Сиде табылған Клэктон найзасының басы. Клэктон найзасы деп аталатын бұл зат 400 мың жылдан астам ескілікті құрайды деп есептеледі.
Ұзын садақ
Еу Уэльс пен Англиямен байланысты, себебі ол солтүстік Еуропада дамыған ежелгі соғыс қаруы – садақтың негізгі материалы болды және ағылшын садағы ортағасырлық тактикалық жүйенің құрамына кірді. Ең көне сақталған садақ Шотландияның Дамфрис және Галлоуэй аймағындағы Роттен Боттомнан табылған. Оның радиокөміртектік жасы б.з.б. 4040-3640 жылдар аралығында анықталды және қазір Шотландия Ұлттық мұражайында қойылған. Садақ жасау үшін еу ағашы ең қолайлы материал саналады; садақтың ішкі бөлігіне жүрек ағашы, ал сыртқы бөлігіне қабық ағашы қолданылады. Бұл олардың қасиеттерін тиімді пайдалануға мүмкіндік береді, себебі жүрек ағашы қысымға төтеп беруде жақсы, ал қабық ағашы кернеуге төтеп беруде артықшылыққа ие. Дегенмен, көптеген еу ағаштары түйінді және қисайған болып келеді, сондықтан садақ жасауға жарамсыз. Көптеген ағаштардан сапалы таяқтар жасауға келмейді, тіпті жақсы ағаштардың көп бөлігі де пайдаланбай тасталады. Ұлыбритания мен Ирландиядағы шіркеулердің маңында еу ағаштарын отырғызу дәстүрі болған, олардың бірі – садақтар жасау үшін материалдық ресурс ретінде пайдалану. Мысалы, "Ардчатан аббаттығындағы еу ағаштары Роберт Брюс тексеріп, Бэннокберн шайқасында қолданылған бірнеше садақтар жасау үшін кесілген" деген мәлімет бар. Англияға еу ағашын сату өте кең таралғандықтан, үлкен аумақта сапалы, пісіп-жетілген еу ағаштарының қоры таусылып кетті. Англияға еу ағаштарын алғаш рет 1294 жылы импорттағандығы туралы құжатталған мәлімет бар. 1423 жылы Польша королі экспортты шектеу үшін еу ағаштарын қорғауды бұйырды, бұл жергілікті еу ағаштарының толық жойылуына әкелді. 1470 жылы міндетті садақ ату жаттығулары қайта жаңартылды, және жаттығу садақтары үшін әтеш, күл және лабурн ағаштары қолдануға рұқсат берілді. Бірақ, көлем жеткіліксіз болды, содан кейін 1472 жылы Вестминстер заңымен Англия портына келетін әрбір кеме әр тонна тауары үшін төрт садақ таяғын әкелуге міндеттелді. Англияның Ричард III-і бұл көрсеткішті әр тонна үшін онға дейін көбейтті. Бұл оңтүстік Германия мен Австриядағы патшалық монополиялардың бір бөлігін құрайтын өндіріс және жеткізудің кең желісін ынталандырды. 1483 жылы садақ таяқтарының бағасы жүз данасы үшін екі фунттан сегіз фунтқа дейін өсті, ал 1510 жылы венециялықтар жүз данасын он алты фунтқа ғана сататын болды. 1507 жылы Киелі Рим императоры Бавария герцогынан еу ағаштарын кесуді тоқтатуды өтінді, бірақ сауда табысты болды, ал 1532 жылы патшаға әдеттегі көлемде "егер жеткілікті болса" монополия берілді. 1562 жылы Бавария үкіметі Киелі Рим императорына еу ағаштарын кесуді тоқтатуды сұрап, ормандарға келтірілген зиянды атап, селективті кесудің салдарынан ағаштардың қанаты бұзылып, желдің көршілес ағаштарды құлатуына мүмкіндік бергенін баяндады. 1568 жылы Саксонияның өтінішіне қарамастан, патша монополиясы берілмеді, себебі кесуге еу ағашы жоқ еді, ал келесі жылы Бавария мен Австрия да патша монополиясын ақтауға жеткілікті еу ағашын өндіре алмады. Осы аймақтағы 17-ғасырға қатысты орман шаруашылығы туралы жазбаларда еу ағашы туралы ешқандай мәлімет жоқ, және пісіп-жетілген ағаштардың да болмаған сияқты. Англиялықтар Балтық теңізінен көмек алуға тырысты, бірақ сол кезде садақтардың орнына мылтықтар қолданыла бастады.
Музыкалық аспаптар
2002 жылы жарық көрген "Лют құрастыру тарихы" атты кітабында көрнекті лютье, Роберт Лундберг мырза, лют жасаудың тарихи әдістемелерін жан-жақты зерттегендігін айтады, және тарихи түрде ырыс ағашы лют құрастыру үшін аса бағалы ағаш болғандығын мәлімдейді. Еуропалық заңнама ырыс ағашын қолдану шектеулерін және талаптарын белгілегендіктен, лютьелерге қолжетімді көлемі шектелді, бірақ оның сапалы дыбысы мен әдемілігі үшін орта ғасырлық, Ренессанс және барокко лютьелері арасындағы құндылығы Бразилиялық палисандр ағашының қазіргі заманғы гитара жасаушылар арасындағы құндылығымен теңестіріледі.
Бау-бақша шаруашылығы
Бүгінде еуропалық қабықты (yew) көгалдандыру және сәндік бағбандалықта кеңінен қолданады. Оның тығыз, қою жасыл, піскен жапырақтары және тіпті өте күшті кесуге төзімділігінің арқасында, ол әсіресе ресми қоршаулар мен топиария үшін қолданылады. Оның салыстырмалы түрде баяу өсуіне байланысты, мұндай жағдайларда оны жылына бір рет ғана кесу қажет (жаздың соңында). Еуропалық қабық топырақтың және жағдайдың кең ауқымына төзімді, соның ішінде беткейлі әк топырақтары мен көлеңкеге де төзе алады, бірақ терең көлеңкеде оның жапырақтары тығыз болмауы мүмкін. Дегенмен, ол су басуға төзбейді және нашар дренаж жағдайында тамыр шіру қоздырғышы Phytophthora cinnamomi-ға ұшырауы мүмкін. T. baccata қалалық ластануға, суыққа және ыстыққа төзімді, бірақ топырақтың тығыздалуы, мысалы, жолдардың әсерінен зиян көруі мүмкін. Ол баяу өседі, биіктігіне жетуіне шамамен 20 жыл қажет, ал тік өсуі 100 жылдан кейін тоқтатылады. Жұмсақ қабығы бар ағаш, балалардың өрбуі сияқты әрекеттерден уақыт өте келе зардап шегуі мүмкін. T. baccata-ның 200-ден астам сұрыптары белгілі. Олардың ең танымалдары – ирландиялық қабық (T. baccata 'Fastigiata'), Ирландияда өсетін екі ағаштан таңдалған еуропалық қабықтың фастигиатты сұрпы, және "алтын қабық" деп аталатын сары жапырақты бірнеше сұрыптары. T. baccata 'Fastigiata' (ирландиялық қабық) T. baccata 'Fastigiata Aureomarginata' (алтын ирландиялық қабық) T. baccata 'Icicle' T. baccata 'Repandens' T. baccata 'Repens Aurea' T. baccata 'Semperaurea' T. baccata 'Standishii'
T. baccata 'Fastigiata' (Irish yew)
T. baccata 'Fastigiata Aureomarginata' (golden Irish yew)
T. baccata 'Icicle'
T. baccata 'Repandens'
T. baccata 'Repens Aurea'
T. baccata 'Semperaurea'
T. baccata 'Standishii'
Құпиялық
Англияда қасиетті ырыс (yew) өсімдігі тарихи түрде кейде сыртқы дәретханалармен (сырттағы әжетханалармен) байланысты болған, мүмкін өсімдіктің иісі жәндіктерді қуып шығаратындықтан.
Қорғау
Тарихи тұрғыдан алғанда, *T. baccata* популяциялары ұзын садақтар жасау үшін кесілуінен және малдың улануынан қорғау үшін қырылуынан қатты зардап шекті. Қазіргі кезде оның ареалының бір бөлігінде интенсивті жер пайдалану салдарынан жойылу қаупі төніп тұр. Бұл түр фармацевтикалық сұранысты қанағаттандыру үшін де жиналады. Ағаштар көбінесе жануарлардың жапырақтарын жеуінен және қабығын сыпырудан зардап көреді. Еудің жұқа қабығы оны өртке осал етеді. Оның улы болуы көптеген жәндіктерден қорғайды, бірақ еу кенесі бүршіктердің көптеп қурауына себеп болады, ал жас өсімдіктерді саңырауқұлақтар өлтіре алады. 2010 жылдардың басында Каталонияның Орман ғылымдары орталығы (CTFC) генетикалық түрге тән еу популяцияларын қорғау және оларды шамадан тыс мал жаюдан және орман өрттерінен сақтау мақсатында Каталонияда тағы бір қорғау бағдарламасын іске қосты. Осы бағдарлама аясында 2014 жылы Поблет монастырында 4-ші Халықаралық еу конференциясы өткізілді. Сонымен қатар, Португалияның солтүстігінде және Испанияның солтүстігінде (Кантабрия тауларында) да қорғау бағдарламасы жүргізілді.