Кіріспе
Кедейлік пен әлеуметтік мүшеден шығарудың өлшемдері
Қатынассыз кемсіну – бұл жеке адамның немесе топтың әдеттегі тамақтану, өмір салты, қызметтері мен мүмкіндіктерін қамтамасыз етуге қажетті ресурстардың жетіспеуі, немесе олар тиісті қоғамда кеңінен қолдауға немесе мақұлдауға ие. Қатынассыз кемсінуді өлшеу жеке адамның немесе топтың жағдайын қоғамның қалған бөлігімен салыстыруға объективті мүмкіндік береді. Қатынассыз кемсіну сондай-ақ, адам өзіне лайық деп санайтын нәрседен айырылған кезде туындайтын наразылық сезімін күшейтуі мүмкін, бірақ жеке тұлғаның көзқарасын баса назарлау объективті өлшеуді қиындатады. Бұл термин әлеуметтік ғылымдарда абсолютті емес, салыстырмалы экономикалық, саяси немесе әлеуметтік кемсіну сезімін немесе өлшемдерін сипаттау үшін қолданылады. Бұл термин кедейлік және әлеуметтік мүшеден шығару сияқты ұқсас ұғымдармен тығыз байланысты. Қатынассыз кемсіну ұғымы мінез-құлық пен көзқарасқа, соның ішінде стресс сезіміне, саяси көзқарасқа және ұжымдық әрекеттерге қатысуға маңызды әсер етеді. Ол әлеуметтік ғылымдардың көптеген салаларын зерттейтін зерттеушілер үшін маңызды. Әлеуметтік ғалымдар, әсіресе саясаттанушылар мен әлеуметтанушылар, қатынассыз кемсінуді, әсіресе уақытша қатынассыз кемсінуді әлеуметтік қозғалыстар мен ауытқулардың ықтимал себебі ретінде атап көрсетті, бұл төтенше жағдайларда тәртіпсіздік, терроризм, азаматтық соғыс және басқа да әлеуметтік ауытқулар, мысалы қылмысқа әкелуі мүмкін. Мысалы, әлеуметтік қозғалыстарды зерттейтін кейбір ғалымдар олардың өркендеуін өздеріне тиесілі деп санайтын құндылықтардан айырылған адамдардың наразылықтарымен түсіндіреді. Сол сияқты, адамдар өздерінің мүмкіндіктері мақсаттарына жетпеген кезде ауытқушылық мінез-құлыққа барады. 2015 жылғы маусымдағы Халықаралық валюта қорының баяндамасына сәйкес, біздің заманымыздың ең маңызды мәселесі – табыстың теңсіздігінің күшеюі. Дамыған экономикаларда байлар мен кедейлер арасындағы айырма соңғы онжылдықтардағы ең жоғары деңгейге жетті. Дамушы нарықтар мен дамушы елдерде (ДНДЕ) теңсіздік тенденциялары әртүрлі болды, кейбір елдерде теңсіздік төмендеді, бірақ білім беруге, денсаулық сақтауға және қаржыға қол жеткізудегі теңсіздіктер әлі де кең таралған.
Relative deprivation is the lack of resources to sustain the diet, lifestyle, activities and amenities that an individual or group are accustomed to or that are widely encouraged or approved in the society to which they belong. Measuring relative deprivation allows an objective comparison between the situation of the individual or group compared to the rest of society. Relative deprivation may also emphasise the individual experience of discontent when being deprived of something to which one believes oneself to be entitled, however emphasizing the perspective of the individual makes objective measurement problematic. It is a term used in social sciences to describe feelings or measures of economic, political, or social deprivation that are relative rather than absolute. The term is inextricably linked to the similar terms poverty and social exclusion. The concept of relative deprivation has important consequences for both behaviour and attitudes, including feelings of stress, political attitudes, and participation in collective action. It is relevant to researchers studying multiple fields in social sciences. Social scientists, particularly political scientists and sociologists, have cited relative deprivation, especially temporal relative deprivation, as a potential cause of social movements and deviance, leading in extreme situations to political violence such as rioting, terrorism, civil wars and other instances of social deviance such as crime. For example, some scholars of social movements explain their rise by citing grievances of people who feel deprived of what they perceive as values to which they are entitled. Similarly, individuals engage in deviant behaviours when their means do not match their goals. According to a June 2015 report by the IMF, the defining challenge of our time is widening income inequality. In advanced economies, the gap between the rich and poor is at its highest level in decades. Inequality trends have been more mixed in emerging markets and developing countries (EMDCs), with some countries experiencing declining inequality, but pervasive inequities in access to education, health care, and finance remain.
Салыстырмалылық
Жағдайдың жетіспеушілігінің сезімі салыстырмалы, себебі ол абсолютті емес және әдетте уақыт пен орынға байланысты әртүрлі әлеуметтік нормалармен салыстырудан туындайды. Бұл салыстырмалы жетіспеушілікті объективті жетіспеушіліктен (абсолютті кедейлік немесе абсолютті жетіспеушілік деп те аталады) ажыратады – бұл барлық мүңкілген адамдарға қатысты жағдай. Бұл маңызды қорытындыға әкеледі: әлемдегі объективті жетіспеушілік (кедейлік) уақыт өте келе өзгеруі мүмкін, бірақ салыстырмалы жетіспеушілік өзгермейді, әлеуметтік теңсіздік сақталған және кейбір адамдар басқалардан жақсырақ тұрғанда. Мысалы, 1905 жылы автомобильдер көшпенділік танысы болғандықтан, оны алуға шамасы келмейтін адам өзін кемсіткендей сезінбеген. 2010 жылы, көптеген қоғамдарда автомобильдер кең таралған кезде, оны алуға шамасы келмейтін адам өзін жетіспейтіндей сезінуі ықтимал. Тағы бір мысал: қазіргі кезде ұялы телефондар кең таралған, сондықтан көптеген адамдар оны иеленуге лайық деп санайды. Елу жыл бұрын ұялы телефондар болмаған кезде мұндай сезім болмас еді. Салыстырмалы жетіспеушілік уақытша болуы мүмкін; яғни, құқықтардың немесе байлықтың кеңеюін, содан кейін осы жетістіктердің тоқтауы немесе кері қайтуын бастан өткерген адамдар оны сезіне алады. Мұндай құбылыстар орындалмаған үміттердің артуы деп те аталады. Мысал ретінде, дауыс беру құқығының болмауы бұрын дауыс берген адамдарға, ешқашан дауыс беру мүмкіндігі болмағандарға қарағанда, көбірек жетіспеушілік сезімін тудырады.
Салыстырмалы және абсолютті кедейлік
Кейбір ғалымдар, мысалы Джон Кеннет Галбрейт, экономикалық байлықтағы салыстырмалы айырмашылықтар абсолютті кемсінуден маңыздырақ екенін, және оның адам өмірінің сапасын анықтауда үлкен рөл атқаратынын айтты. Бұл пікір алмасу әлеуметтік саясатқа маңызды салдарлары бар, әсіресе кедейлікті жалпы байлықты арттыру арқылы жоюға бола ма, әлде теңдік шаралары да қажет пе деген мәселеге қатысты. Салыстырмалы кемсінудің бір түрі – салыстырмалы кедейлік. Салыстырмалы кедейлікті өлшеу кедейлікті белгілі бір салыстырмалы кедейлік шегінен төмен деп анықтайды, мысалы, орташа табыстан 20% аз табыс алатын үй шаруашылықтары.
Сын-пікір
Бұл теорияға қатысты сын-ескертпелер, бұл теорияның кейбір адамдардың наразылығына қарамастан, іс-қимылға көшпеуі мен әлеуметтік қозғалыстарға қосылмауының себебін түсіндіре алмайтынын көрсетеді. Қарсы пікірлерге, кейбір адамдар қақтығыстардан қашуға бейім, көбінесе қазіргі уақытқа назар аударады, сондай-ақ әлеуметтік әрекеттер өмірді жақсартады деген кепілдік болмағандықтан, күрделі өмірлік қиындықтар туындауы мүмкін.