Шейх Анта Диоп: Африка тарихы мен мәдениетін зерттеуші ғалым

Кіріспе

Сенегалдық саясаткер, тарихшы және ғалым (1923–1986)

Шейх Анта Диоп (29 желтоқсан 1923 – 7 ақпан 1986) – сенегалдық тарихшы, антрополог, физик және саясаткер, адамзат тегінің пайда болуын және колонияға дейінгі Африка мәдениетін зерттеген. Диоптың еңбектері афроцентризм теориясының негізін құрайды, бірақ ол өзін афроцентрист деп атаған емес. Оның ғылыми зерттеулердегі мәдени көзқарас туралы қойған сұрақтары африкалық өркениеттерді зерттеудегі постколониалдық бұрылысқа зор үлес қосты. Диоп африкалықтардың ортақ мәдени байланысы бар екенін, ол уақыт өте келе тілдер мен мәдениеттер арасындағы айырмашылықтар арқылы көрінетін түрлі этностардың дамуынан гөрі маңызды екенін айтты. Оның кейбір идеялары көне дереккөздерге және нәсіл туралы ескірген ұғымдарға негізделгені үшін сынға ұшырады. Сенегалдың Дакар қаласындағы Шейх Анта Диоп университеті (бұрын Дакар университеті деп аталған) оның құрметіне аталған.

Ерте өмір

Диоп Сенегалдың Диурбель аймағындағы Тиеиту қаласында дүниеге келген. Ол Сенегалдағы әулетті мұсылман уолаф отбасының мүшесі болды және дәстүрлі ислам мектебінде білім алды. Диоптың отбасы Мориде тарикатының мүшесі болған, Диоптың сөзіне қарағанда, бұл Африкадағы жалғыз тәуелсіз мұсылман бауырластығы. Ол Сенегалда метрополиялық француз бакалавриатына тең келетін колониялық білім алғаннан кейін, диплом алу үшін Парижге көшті.

Париждегі оқу

1946 жылы 23 жасында Диоп Парижге оқуға кетті. Алғашқыда ол жоғары математиканы оқыды, бірақ кейін Париж университетінің әдебиет факультетінде философияны оқыды. 1948 жылы философиядан бірінші дәрежесін (лицензия) алды, содан кейін Ғылым факультетіне түсіп, 1950 жылы химиядан екі диплом алды. 1948 жылы Диоп өнер тарихы профессоры Мадлен Руссомен бірге Музейлер достарының халықтық қауымдастығы (APAM) шығарған «Musée vivant» журналының арнайы санын редакциялады. АПАМ 1936 жылы саяси солшыл адамдар тарапынан мәдениетті кеңінен тарату үшін құрылған болатын. Журналдың арнайы саны француз колонияларында құлдықты жоюдың жүз жылдығына арналды және қазіргі африкалық мәдениет пен қоғамдағы мәселелерге шолу жасауды мақсат етті. Диоп журналға «Quand pourra t on parler d'une renaissance africaine?» («Африканың қайта жандануы туралы қашан сөйлей аламыз?») атты мақаласын жазды. Ол көркемдік шығармашылықтың әртүрлі салаларын қарастырды, африкалық тілдерді талқылады, олар африкалық мәдениеттің қайта жаңғыруының көзі болады деді. Ол Африка мәдениетінің ежелгі Египет негізінде қайта құрылуы керек екенін, дәл сияқты еуропалық мәдениет ежелгі Грекия мен Римнің мұраларына негізделгендей, ұсынды. 1949 жылы Диоп профессор Гастон Бачелардтың жетекшілігімен «Африка ой-санатының мәдени болашағы» атты докторлық диссертация тақырыбын тіркеді. 1951 жылы профессор Марсель Гриаулдың жетекшілігімен «Династияға дейінгі египеттіктер кім болды?» атты екінші диссертация тақырыбын тіркеді. 1953 жылы ол алғаш рет Мари Кюридің күйеу баласы Фредерик Жолио Кюримен кездесті. 1957 жылы Диоп Фредерик Жолио Кюри 1958 жылы қайтыс болғанға дейін басқарған Франция Колледжінің Ядролық химия зертханасында және Париждегі Пьер мен Мари Кюри институтында ядролық физика саласында маманданған. Соңында ол Эйнштейннің Салыстырмалылық теориясының бір бөлігін ана тіліне – волоф тіліне аударды. Диоптың өзінің айтуынша, Париждегі білімі тарих, египтология, физика, тіл білімі, антропология, экономика және социологияны қамтыды. Парижде Диоп Париж университетінің тарих профессоры, кейін әдебиет факультетінің деканы Андре Аймардың оқушысы болды және ол Гастон Бачелард, Фредерик Жолио Кюри, Андре Лерой Гурхан және басқалардың студенті ретінде грек-латын әлемін түсінгенін айтты. 1954 жылғы диссертациясында Диоп ежелгі Египеттің қара нәсілді адамдармен қоныстанғандығын дәлелдеді. Ол «негр», «қара», «ақ» және «раса» терминдерін Бергсондық мағынада «тез берілген» деп қолданғанын және осы терминдердің операциялық анықтамаларын ұсынғанын нақтылады. Оның сөзіне қарағанда, египет тілі мен мәдениеті кейін Батыс Африкаға тараған. Ол көптеген идеяларын «Nations nègres et culture» («Негр ұлттары мен мәдениеті») кітабында жариялағанда, ол заманының ең даулы тарихшыларының біріне айналды. 1956 жылы «Ежелгі замандағы матриархат пен патриархат аймақтары» атты докторлық диссертация тақырыбын қайта тіркеді. 1956 жылдан бастап ол Париждің екі лицейінде физика және химиядан көмекші оқытушы болып сабақ берді, содан кейін Франция Колледжіне көшті. 1957 жылы ол «Еуропа мен Африканың саяси және әлеуметтік жүйелерін салыстырмалы түрде зерттеу, ежелгі заманнан қазіргі мемлекеттердің қалыптасуына дейін» деген жаңа диссертация тақырыбын тіркеді. Жаңа тақырыптар ежелгі Египетке қатысты емес, Африка мен Еуропа қоғамдарының ұйымдасқан формалары мен олардың қалай дамығаны туралы болды. Ол 1960 жылы докторлық диссертациясын қорғады. Бұл тарауда ол ежелгі египеттіктердің Сахара асты Африканың этникалық топтарымен тығыз генетикалық байланысы бар екендігі туралы гипотезасын растайтын антропологиялық және тарихи дәлелдерді ұсынды, соның ішінде қазіргі египеттіктер мен Батыс африкалықтар арасындағы ортақ В қан тобы, «негроид».

In 1946, at the age of 23, Diop went to Paris to study. He initially enrolled to study higher mathematics, but then enrolled to study philosophy in the Faculty of Arts of the University of Paris. He gained his first degree (licence) in philosophy in 1948, then enrolled in the Faculty of Sciences, receiving two diplomas in chemistry in 1950. In 1948 Diop edited with Madeleine Rousseau, a professor of art history, a special edition of the journal Musée vivant, published by the Association populaire des amis des musées (APAM). APAM had been set up in 1936 by people on the political left wing to bring culture to wider audiences. The special edition of the journal was on the occasion of the centenary of the abolition of slavery in the French colonies and aimed to present an overview of issues in contemporary African culture and society. Diop contributed an article to the journal: "Quand pourra t on parler d'une renaissance africaine" (When we will be able to speak of an African Renaissance?). He examined various fields of artistic creation, with a discussion of African languages, which, he said, would be the sources of regeneration in African culture. He proposed that African culture should be rebuilt on the basis of ancient Egypt, in the same way that European culture was built upon the legacies of ancient Greece and Rome. In 1949, Diop registered a proposed title for a Doctor of Letters thesis, "The Cultural Future of African thought," under the direction of Professor Gaston Bachelard In 1951 he registered a second thesis title "Who were the pre dynastic Egyptians" under Professor Marcel Griaule. In 1953, he first met Frédéric Joliot Curie, Marie Curie's son in law , and in 1957 Diop began specializing in nuclear physics at the Laboratory of Nuclear Chemistry of the College de France which Frederic Joliot Curie ran until his death in 1958 , and the Institut Pierre et Marie Curie in Paris. He ultimately translated parts of Einstein's Theory of Relativity into his native Wolof. According to Diop's own account, his education in Paris included History, Egyptology, Physics, Linguistics, Anthropology, Economics, and Sociology. In Paris, Diop studied under André Aymard , professor of History and later Dean of the Faculty of Letters at the University of Paris and he said that he had "gained an understanding of the Greco Latin world as a student of Gaston Bachelard, Frédéric Joliot Curie, André Leroi Gourhan, and others". In his 1954 thesis, Diop argued that ancient Egypt had been populated by Black people. He specified that he used the terms "negro", "black", "white" and "race" as "immediate givens" in the Bergsonian sense, and went on to suggest operational definitions of these terms. He said that the Egyptian language and culture had later been spread to West Africa. When he published many of his ideas as the book Nations nègres et culture (Negro Nations and Culture), it made him one of the most controversial historians of his time. In 1956 he re registered a new proposed thesis for Doctor of Letters with the title "The areas of matriarchy and patriarchy in ancient times." From 1956, he taught physics and chemistry in two Paris lycees as an assistant master, before moving to the College de France. In 1957 he registered his new thesis title "Comparative study of political and social systems of Europe and Africa, from Antiquity to the formation of modern states." The new topics did not relate to ancient Egypt but were concerned with the forms of organisation of African and European societies and how they evolved. He obtained his doctorate in 1960. In this chapter, he presented anthropological and historical evidence in support of his hypothesis that Ancient Egyptians had a close genetic affinity with Sub Saharan African ethnic groups, including a shared B blood group between modern Egyptians and West Africans, "negroid"

Қабылдау

Диоптың еңбегі түрлі ғалымдар тарапынан жоғары бағаланып, сонымен қатар көп сынға түсті.

Оң қабылдау

Африкалық-американдық тарихшы Джон Хенрик Кларк Диопты "ХХ ғасырда Африка әлемінде пайда болған ең ұлы тарихшылардың бірі" деп атады, оның теориялық көзқарасы әртүрлі салалардан, соның ішінде "нақты ғылымдардан" алынған. Кларк өзінің "Африка өркениетінің шығу тегі: миф пе, шындық?" атты еңбегінде "африкалықтардың әлемдік ғылыми ортадағы орны туралы" қазіргі көзқарастарға қарсы шығып, "өзінің тезисін тарихи, археологиялық және антропологиялық дәлелдермен негіздегенін" айтты. Кейін ол Диоптың африкалық және африкалық-американдық тарихшылар арасында жаңа "африкалық тарих тұжырымдамасын" қалыптастыруға үлес қосқанын қорытындылады. Биологиялық антрополог С. О. Я. Кейта (не Дж. Д. Уокер) "оның көзқарастарының кейбіреулері бұрмаланғанын" мәлімдеді және Диоптың пікірлерін қолдайтын лингвистикалық, антропологиялық және археологиялық дәлелдер бар екенін атап өтті. Автор сондай-ақ "Диоп, оны нақты білдірмегенмен, өзінің анықтамалары үшін биогеография және биотарих тұрғысынан ойлады. Ол сондай-ақ халықты этникалық немесе этногеографиялық тұрғыдан анықтады. Нил аңғарының халқы "сыртқы гендерді" сіңіргенімен, бұл олардың африкалық екендігін өзгертпеді". Калифорния университетінің (Санта-Барбара) египтологы және антропология профессоры Стюарт Тайсон Смит Диоптың 1974 жылы жарық көрген "Африка өркениетінің шығу тегі" еңбегін "Египет өркениетінің африкалық шығу тегін дұрыс көрсеткен, бірақ тарихты зерттеудегі отаршылдық теориялардың әдістемелік және теориялық негіздерін нығайтатын, нәсілшілдік ойлауды қолдайтын және диффузионизмнің ағысын кері айналдыратын өте ықпалды жұмыс" деп бағалады. Гвианалық педагог және романист Оскар Датроне Диопты "өз заманының ғалымдарының көзқарастарына қарсы тұрып, африкалық тарихтың жан-жақты көрінісін ұсынған бірегей біріктіруші" деп сипаттады. Кениялық тарихшы және ЮНЕСКО-ның Африка тарихының 5-томының редакторы Бетвелл Аллан Огот "Шейх Анта Диоп египеттік өркениетті египтологтардан тартып алып, оны африка тарихының бағытына қайтарды" деді. Тарих профессоры Эсперанса Бризуэла Гарсия оның "африкалық диаспорадағы зиялылар арасындағы ең сенімді тұлға" және әлемдік тарихшылардың еңбектерінде Африканың ұмытылып қалғанын сынаған афроцентристік ғалымдар арасында болғанын айтты. Гарсия сондай-ақ Диоптың "Африка өркениетінің шығу тегі" еңбегі "афроцентристік сынды" жақсы бейнелейтінін, бірақ "африкалық тәжірибенің әртүрлілігі мен күрделілігімен толыққанды байланыспайтынын және евроцентристік құндылықтарды жоюға бағытталғанда да шектеулі сын ұсынатынын" қосты. Нигериялық тарихшы Тойн Фалола Диоптың еңбектерін "күшті, жанжалға толы және ревизионистік" деп сипаттап, оның пікірінше, "египеттік өркениеттің қара текті екенін көрсетті". Африка әдебиеті саласындағы ғалым Фирин Ни Креашен оны "ХХ ғасырда франкофондық Африканың тудырған ең терең революциялық ойшылдарының бірі" деп атады және оның радиокөміртектік әдістері "еуропалық египтологтардың мәлімдемесіне қарсы, ежелгі Египеттің билеуші сыныбының көпшілігі, еуропалықтар құрметтеген жетістіктері қара африкалықтар болғандығын дәлелдеуге мүмкіндік берді". Солтүстік-Батыс университетінің тарих профессоры Хелен Тилли "Африка өркениеттерінің шығу тегі" тақырыбындағы академиялық пікірталастар әлі де жалғасып жатқанын, бірақ "Шейх Анта Диоптың" ұсынған "жалпы тұжырымдары" "қалыпты жағдайға айналғанын" және "ешкімнің таза тектілігін" "қандай да бір интеллектуалдық шежіреге" жатқызуға болмайтынын, себебі байланыстар, иеленулер, мутациялар және ығысулар ерекшелік емес, қалыпты жағдай екенін атап өтті. Тарих және этникалық зерттеулер доценті Доуне Ю. Карри "Диоптың ғылыми еңбектерге қосқан ең үлкен үлесі оның диссертациясын қолдау үшін физиологиялық және генетикалық дәлелдерді қажымас іздеуінде жатыр. Мумияларды, сүйек өлшемін және қан топтарын қолданып, жас пен эволюцияны анықтау үшін Диоп ғылыми зерттеуде революция жасады" деген пікірде. Египеттану доценті және оқытушысы Жозеп Сервельо Аутуори Диоптың мәдени дәстүрін бағалап, "Батыстың оның үлесін ескермегенін, кейде оларды мүлдем елемегенін, кейде оларды Африка тәуелсіздігі дәуіріндегі әлеуметтік-саяси қозғалыстың жемісі деп санағанын" атап өтті. Аутуори Диоптың академиялық үлесін "Фараон өркениетінің африкалық тұрғыдан қайта қаралуы" ретінде тану қажет екенін айтты, себебі Египет пен Африка арасындағы байланыс әлі де сақталып тұр. Диоп 1966 жылы өткен Қара өнердің бірінші әлемдік фестивалінде В. Е. Б. Дюбуамен бірге "ең ықпалды африкалық зиялы" сыйлығымен марапатталды. Ол 2015 жылы GPLA-ның "жад есімдік үлкен жүлдесін" алды. Сенегалдің Дакар қаласындағы Шейх Анта Диоп университеті (бұрынғы Дакар университеті) оның құрметіне аталды. Калифорния университетінің (Санта-Барбара) бұрынғы тарих профессоры Роберт О. Коллинс және Клемсон университетінің тарих профессоры Джеймс М. Бернс Диоптың Ежелгі Египет туралы жазбаларын "ревизионистік" деп сипаттады. Диоптың "Цивилизация немесе варварлық" кітабы философия профессоры және автор Роберт Тодд Кэрроллмен "афроцентристік псевдотарихи" деп сипатталды. Марни Хьюз Уоррингтонның сөзіне сәйкес, Диоптың еңбектері империализмге қарсы африкалық ұйымдардың радикалды қозғалыстарына қарсы болған жетекші француз африкалықтарынан сынға ұшырады, бірақ олар (және кейінгі сыншылар) оның еңбектерінің африкалық бірлігін насихаттау үшін үгіт-насихат бағдарламасын жасауға пайдалы екенін атап өтті. Испан тілі профессоры Сантьяго Хуан Наварро Диопты "тарихтың осы афроцентристік көзқарасын қолдау міндетін радикалды және "мифтік" тұрғыдан да орындағанын" айтты. Тарихшы Робин Деррикорт Диоптың мұрасын қорытындылап, оның еңбегінің "франкофондық қара нәсілдердің мақтанышын арттырғанын, бірақ ескірген нәсілдік жіктеу модельдеріне қамалғанын" айтты. Бристоль университетіндегі колониализм тарихының профессоры Стивен Хау Диоптың еңбегінің негізінде Дж. Дж. Бахофен, Льюис Генри Морган және Фридрих Энгельс сияқты викториялық дәуірдің ойшылдарымен келіспеушілік жатқанын және оны "қазіргі зерттеулерді ескермегені үшін" сынады. Археология докторы Кевин Макдональд Диоптың "Батыс Африка мен Египет арасындағы тілдерді салыстырудағы әуесқойлық және статистикалық емес тәсілдеріне" наразылық білдірді. Макдональд мұндай көзқарас "салаға деген құрметсіздік" және "тіл білімінің әдістемесіне" деген құрметсіздік танытқанын айтты. Тарихшы Кларенс Э. Уолкер Диоптың Рамзес II қара нәсілді болғаны туралы мәлімдемесін "квалификациясыз, бекергі әрекет" және "египеттік тұлғаның нәсілдік шығуын анықтауға ғалымның жасаған ең сәтсіз әрекеті" деп сынады. Классика ғалымы Мэри Лефковиц Диопты оқырмандарына таңдап алынған және белгілі бір дәрежеде бұрмаланған ақпаратты ұсынғаны үшін айыптады. Ол оның әдістемесін сынап, оның жазуына тарихи дәлелдерді, әсіресе еуропалық көздерден келгенін елемеуге мүмкіндік беретінін айтты. Тарихшы және классик Фрэнк М. Сноуден кіші Диоптың түс сөздерін классикалық тұрғыдан дұрыс түсінбегенін, классикалық көздерді бұрмалағанын және египеттіктер мен эфиопиялықтар арасында нақты айырма жасаған грек және рим авторларын жоққа шығарғанын айтты.

African American historian John Henrik Clarke called Diop "one of the greatest historians to emerge in the African world in the twentieth century", noting that his theoretical approach derived from various disciplines, including the "hard sciences". Clarke further added that his work, The African Origin of Civilization: Myth or Reality, challenged contemporary attitudes "about the place of African people in scholarly circles around the world" and relied upon "historical, archaeological and anthropological evidence to support his thesis". He later summarised that Diop contributed to a new "concept of African history" among African and African American historians. S. O. Y. Keita (né J. D. Walker), a biological anthropologist, contended that "his views, or some of them, have been seriously misrepresented" and he argued that there was linguistic, anthropological and archaeological evidence which supported the views of Diop. The author also stated "Diop, though he did not express it clearly, thought in terms of biogeography and biohistory for his definitions. He also defined populations in an ethnic or ethnogeographical fashion. Nile Valley populations absorbed "foreign genes", but this did not change their Africanity". Stuart Tyson Smith, Egyptologist and professor of anthropology at University of California, Santa Barbara regarded his work, The African Origin of Civilization, published in 1974 as "A highly influential work that rightly points out the African origins of Egyptian civilization, but reinforces the methodological and theoretical foundations of colonialist theories of history, embracing racialist thinking and simply reversing the flow of diffusionist models". Guyanese educator and novelist Oscar Dathrone credits Diop as a "unique unifier" in countering the "built in prejudices of the scholars of his time" and presenting a more comprehensive view of African historical development. Bethwell Allan Ogot, a Kenyan historian and editor of UNESCO General History of Africa Volume 5, stated that "Cheikh Anta Diop wrested Egyptian civilization from the Egyptologists and restored it to the mainstream of African history". Esperanza Brizuela Garcia, professor of history, wrote that he "was most persuasive among intellectuals of African descent in the diaspora" and among Afrocentric scholars who had criticised the omission of Africa in the works of world historians. Garcia also added that his work, The African Origin of Civilization, best represented "Afrocentric critique" but "it does so without a serious engagement with the diversity and complexity of the African experience and offers only a limited challenge to the Eurocentric values it aims to dislodge". Toyin Falola, a Nigerian historian, called Diop's work "passionate, combative, and revisionist" and "demonstrated the black origins of Egyptian civilisation" in his view. Firinne Ni Chreachain, an academic in African literature, described him as "one of the most profoundly revolutionary thinkers francophone Africa had produced" in the twentieth century and his radio carbon techniques had "enabled him to prove, on the contrary to the claims of European Egyptologists, many of the ruling class of ancient Egypt whose achievements Europeans revered had been black Africans". Helen Tilley, Associate professor of history at Northwestern University, noted that the academic debates over "The African Origin of Civilizations" still continued but that the "more general points that Cheikh Anta Diop" sought to establish "have become commonplace" and "no one should assume a pure lineage" can be attributed to "any intellectual genealogy because entanglements, appropriations, mutations and dislocations have been the norm, not the exception". Dawne Y. Curry, Associate Professor of History and Ethnic Studies stated that "Diop's greatest contribution to scholarly endeavours lies in his tireless search for physiological and genetic evidence to support his thesis. Using mummies, bone measurements and blood types to determine age and evolution, Diop revolutionized scientific enquiry" but she noted that his message was not initially well received but "more and more scholarship began to support Diop's conclusions, earning him international acclaim". Josep Cervello Autuori, Associate Professor and Lecturer of Egyptology assessed the cultural tradition established by Diop and noted that "the West had failed to consider its contributions, sometimes ignoring them completely, and sometimes considering them as the fruits of the socio political excitement in the era of African independence". Autuori argued that the academic contributions of Diop should be recognised as "a recontextualisation and a rethinking of the Pharaonic civilisation from an African perspective" due to the continued parallels between Egypt and Africa. Diop was awarded the joint prize of most influential African intellectual along with W. E. B. Du Bois at the first World Festival of Black Arts in 1966. He was awarded the Grand prix de la mémoire of the GPLA 2015. The Cheikh Anta Diop University (formerly known as the University of Dakar), in Dakar, Senegal, is named in his honor. Robert O. Collins, a former history professor at University of California, Santa Barbara, and James M. Burns, a professor in history at Clemson University, have both characterized Diop's writings on Ancient Egypt as "revisionist". Diop's book Civilization or Barbarism was described as Afrocentric pseudohistory by professor of philosophy and author Robert Todd Carroll. According to Marnie Hughes Warrington, Diop's works were criticised by leading French Africanists who opposed the radical movements of African organizations against imperialism, but they (and later critics) noted the value of his works for the generation of a propaganda program that would promote African unity. Likewise, Santiago Juan Navarro, a professor of Spanish at Florida International University described Diop as having "undertaken the task of supporting this Afrocentric view of history from an equally radical and 'mythic' point of view". Historian Robin Derricourt, in summarizing Diop's legacy, states that his work "increased francophone black pride, though trapped within dated models of racial classification". Stephen Howe, professor of the history of colonialism in Bristol University, writes that Diop's work is built mostly upon disagreements with Victorian era thinkers like J. J. Bachofen, Lewis Henry Morgan and Friedrich Engels, and criticizes him for "failing to take modern research into account." Kevin MacDonald, a doctor of archeology, was critical of what he saw as Diop's "cavalier attitude" in making "amateur, non statistical comparison of languages" between West Africa and Egypt. MacDonald also felt that such attitude showed "a disrespect for the discipline" and for the "methodology of linguistics". Historian Clarence E. Walker criticizes Diop's claim that Ramses II was black, as being without qualification, a futile exercise and "probably the single most unsuccessful effort on the part of a scholar to determine the racial origins of an Egyptian notable". Mary Lefkowitz, scholar of Classics, accuses Diop of supplying his readers only with selected and, to some extent, distorted information. She criticizes his methodology, stating that his writing allows him to disregard historical evidence, especially if it comes from European sources. Historian and classicist Frank M. Snowden Jr. states that Diop misinterprets the classical usage of color words, distorts classical sources and omits Greek and Roman authors, whom he claimed, make a clear distinction between Egyptians and Ethiopians.

Жарияланымдар

Руссо, Мадлен және Шейх Анта Диоп (1948), "1848 Slavery Abolition – 1948 evidence de la culture nègre", Le musée vivant, 36–37 саны. "Consacré aux problèmes culturels de l'Afrique noire a été établi par Madeleine Rousseaux et Cheikh Anta Diop" журналының арнайы саны. Париж: APAM, 1948 жыл. (1954) Nations négres et culture, Париж: Африкалық басылымдар. Екінші басылым (1955), Негр ұлттары мен мәдениеті: ежелгі египеттік негрлерден бастап қазіргі қара Африканың мәдени проблемаларына дейін, Париж: Африкалық басылымдар. Үшінші басылым (1973), Париж: Présence Africaine. Төртінші басылым (1979), (1959) Қара Африканың мәдени бірлігі: классикалық дәуірдегі патриархат пен матриархат аймақтары, Париж: Présence Africaine. Екінші басылым (1982 ж. шамасында), Париж: Présence Africaine. Ағылшын тіліндегі басылым (1959), Негро Африканың мәдени бірлігі, Париж. Кейінгі ағылшын тіліндегі басылым (1962 ж. шамасында), Париж: Présence Africaine. Ағылшын тіліндегі басылым (1978), Қара Африканың мәдени бірлігі: классикалық антикадағы патриархат пен матриархат домендері, Чикаго: Үшінші әлем баспасы. Кейінгі ағылшын тіліндегі басылым (1989), Лондон: Karnak House. (1960) L'Afrique noire pré coloniale. Еуропа мен қара Африканың саяси және әлеуметтік жүйелерінің салыстырмалы зерттеуі, ежелгі заманнан қазіргі мемлекеттердің қалыптасуына дейін, Париж: Présence Africaine. Екінші басылым (1987), (1987) Колонияға дейінгі қара Африка: Еуропа мен қара Африканың саяси және әлеуметтік жүйелерін салыстырмалы зерттеу, ежелгі заманнан қазіргі мемлекеттердің қалыптасуына дейін. Аударған: Гарольд Салемсон. Вестпорт, Коннектикут: L. Hill. (1960) Болашақтағы қара Африканың федералды мемлекетінің мәдени, техникалық және өндірістік негіздері, Париж. Екінші қайта қаралып, түзетілген басылым (1974), Қара Африканың федералды мемлекетінің экономикалық және мәдени негіздері, Париж: Présence Africaine. (1967) Көктемдік өркениеттердің ежелгілігі: миф немесе тарихи шындық? Серия: Collection Préhistoire antiquité négro africaine, Париж: Présence Africaine. Екінші басылым (1993 ж. шамасында). (1968) IFAN радиокарбондық зертханасы. Серия: Каталогтар мен құжаттар, Француздық Қара Африка институты No. 21. (1974) Өркениеттің африкалық шығуы: миф немесе шындық (Antériorité des civilisations négres және Nations nègres et culture бөлімдерінің аудармасы). Француз тілінен аударған: Мерсер Кук. Нью-Йорк: L. Hill. (1974) Ядролық физика және абсолютті хронология. Дакар: IFAN. Африкалық бастамалар мен зерттеулер No. 31. (1977) Фараондық египеттің және негр-африка тілдерінің генетикалық туыстығы: семитизация процесі, Ifan Dakar: Les Nouvelles Éditions Africaines. (1978) Қара Африка: федеративтік мемлекеттің экономикалық және мәдени негізі. Гарольд Салемсонның "Фондамент экономик и культурные федерального штата черной Африки" кітабының аудармасы. Вестпорт, Коннектикут: Lawrence Hill & Co. Жаңа кеңейтілген басылым (1987) (Africa World Press). ЮНЕСКО-ның Ежелгі Египет халқы және мероиттік жазуды шешу жөніндегі симпозиумы. Шейх Анта Диоп (редактор) (1978), Ежелгі Египет халқы және мероиттік жазуды шешу: 1974 жылдың 28 қаңтарынан 3 ақпанына дейін Каирде өткен симпозиумның хаттамасы, ЮНЕСКО. Кейінгі басылым (1997), Лондон: Karnak House. (1981 ж. шамасында) Цивилизация немесе варварство: антропология без комплименса, Présence Africaine. Ағылшын тіліндегі басылым (1991 ж. шамасында), Цивилизация немесе варварство: аутентикалық антропология. Француз тілінен аударған Яа Ленги Мема Нгеми, редакторлары Гарольд Дж. Салемсон және Маржолиен де Ягер. Бруклин, Нью-Йорк: Lawrence Hill Books, 1991 ж. (1989) Ежелгі египет және қазіргі заманғы негр-африка тілдері туралы жаңа зерттеулер, Париж: Présence Africaine. (1989) Ежелгі Египет және Қара Африка. "IFAN" бюллетеніндегі мақаланың қайта басылуы, том. XXIV, B сериясы, No. 3–4, 1962, 449–574 беттер. Дакар университеті. Дакар: IFAN. (1990 ж. шамасында) Tropiques астындағы ескерту: мақалалар 1946–1960: қара Африкадағы мәдениет және даму, Париж: Présence africaine. Ағылшын тіліндегі басылым (1996), Африканың қайта өрлеуіне қарай: Африка мәдениеті мен дамуындағы очерктер, 1946–1960. Аударған: Эгбуна П. Модум. Лондон: Karnak House. Джозеф Мари Эсомба (ред.) (1996), Шейх Анта Диоп: оның Африкаға және әлемге соңғы хабары. Серия: Ғылым және білім. Яунде, Камерун: Editions AMA/COE. (2006) Мақалалар: IFAN бюллетенінде жарияланды, Institut fondamental d'Afrique noire (1962–1977). Сериясы: Nouvelles du sud; No 35–36. Яунде: Silex.

Rousseau, Madeleine and Cheikh Anta Diop (1948), "1848 Abolition de l'esclavage – 1948 evidence de la culture nègre", Le musée vivant, issue 36–37. Special issue of journal "consacré aux problèmes culturels de l'Afrique noire a été établi par Madeleine Rousseaux et Cheikh Anta Diop". Paris: APAM, 1948. (1954) Nations nègres et culture, Paris: Éditions Africaines. Second edition (1955), Nations nègres et culture: de l'antiquité nègre égyptienne aux problèmes culturels de l'Afrique noire d'aujourd'hui, Paris: Éditions Africaines. Third edition (1973), Paris: Présence Africaine, , Fourth edition (1979), (1959) L'unité culturelle de l'Afrique noire: domaines du patriarcat et du matriarcat dans l'antiquité classique, Paris: Présence Africaine. Second edition (c. 1982), Paris: Présence Africaine, , English edition (1959), The Cultural Unity of Negro Africa Paris. Subsequent English edition (c. 1962), Paris: Présence Africaine. English edition (1978), The Cultural Unity of Black Africa: the domains of patriarchy and of matriarchy in classical antiquity, Chicago: Third World Press, Subsequent English edition (1989) London: Karnak House, (1960) L' Afrique noire pré coloniale. Étude comparée des systèmes politiques et sociaux de l'Europe et de l'Afrique noire, de l'antiquité à la formation des états modernes, Paris: Présence africaine. Second edition (1987), (1987), Precolonial Black Africa: a comparative study of the political and social systems of Europe and Black Africa, from antiquity to the formation of modern states. Translated by Harold J. Salemson. Westport, Conn.: L. Hill, , , , (1960) Les Fondements culturels, techniques et industriels d'un futur état fédéral d'Afrique noire, Paris. Second revised and corrected edition (1974), Les Fondements économiques et culturels d'un état fédéral d'Afrique noire, Paris: Présence Africaine. (1967) Antériorité des civilisations nègres: mythe ou vérité historique? Series: Collection Préhistoire antiquité négro africaine, Paris: Présence Africaine. Second edition (c. 1993), , (1968) Le laboratoire de radiocarbone de l'IFAN. Series: Catalogues et documents, Institut Français d'Afrique Noire No. 21. (1974) The African Origin of Civilization: Myth or Reality (translation of sections of Antériorité des civilisations négres and Nations nègres et culture). Translated from the French by Mercer Cook. New York: L. Hill, ,
(1974) Physique nucléaire et chronologie absolue. Dakar: IFAN. Initiations et études Africaines no. 31. (1977) Parenté génétique de l'égyptien pharaonique et des langues négro africaines: processus de sémitisation, Ifan Dakar: Les Nouvelles Éditions Africaines, (1978) Black Africa: the economic and cultural basis for a federated state. Translation by Harold Salemson of Fondements économiques et culturels d'un état fédéral d'Afrique noire. Westport, Conn.: Lawrence Hill & Co, , New expanded edition (1987) (Africa World Press), UNESCO Symposium on the Peopling of Ancient Egypt and the Deciphering of Meroitic Script. Cheikh Anta Diop (ed.) (1978), The peopling of ancient Egypt and the deciphering of Meroitic script: proceedings of the symposium held in Cairo from 28 January to 3 February 1974, UNESCO. Subsequent edition (1997), London: Karnak House, (c. 1981) Civilisation ou barbarie: anthropologie sans complaisance, Présence Africaine, , English edition (c. 1991), Civilization or Barbarism: an authentic anthropology Translated from the French by Yaa Lengi Meema Ngemi, edited by Harold J. Salemson and Marjolijn de Jager. Brooklyn, NY: Lawrence Hill Books, c1991. , , (1989) Nouvelles recherches sur l'égyptien ancien et les langues négro africaines modernes, Paris: Présence Africaine, (1989) Egypte ancienne et Afrique Noire. Reprint of article in Bulletin de l'IFAN, vol. XXIV, series B, no. 3–4, 1962, pp. 449 à 574. Université de Dakar. Dakar: IFAN. (c. 1990) Alerte sous les tropiques: articles 1946–1960: culture et développement en Afrique noire, Paris: Présence africaine, English edition (1996), Towards the African renaissance: essays in African culture & development, 1946–1960. Translated by Egbuna P. Modum. London: Karnak House, , Joseph Marie Essomba (ed.) (1996), Cheikh Anta Diop: son dernier message à l'Afrique et au monde. Series: Sciences et connaissance. Yaoundé, Cameroun: Editions AMA/COE. (2006) Articles: publiés dans le bulletin de l'IFAN, Institut fondamental d'Afrique noire (1962–1977). Series: Nouvelles du sud; no 35–36. Yaoundé: Silex. , , , .