Кіріспе

1291–1295 жылдар аралығында Ильханат билеушісі Гайхату (монғол жазуы: ᠭᠠᠶᠢᠬᠠᠯᠳᠤ;) – Иранның бесінші Ильханатының билеушісі. Ол 1291 жылдан 1295 жылға дейін тақ отырды. Оның буддалық багшиі оған Ринчиндорж деген тибет атын берді, ол оның қағаз ақшаларында көрсетілген.

Ерте өмір

Ол шамамен 1259 жылы Абақа мен Мартай хатуннан (Хонгираттың Чигу Ноян мен Мусаның қарындасы Тюмельюн бекінің қызы) туған. Текудер билік құрған кезде ол Жазирада тұрған, ал 1284 жылы Конкуртайдың өлім жазасын алғаннан кейін Хорасанға Аргунға қашуға мәжбүр болды. 1284 жылғы маусымда Аргун оны Текудерге кепіл ретінде берді, осылайша соғысты тоқтату шарты орындалды, және оны өгей анасы Тодай хатунның ордасына орналастырды. Аргун таққа отырғаннан кейін, ол өзінің ағасы Хулачумен бірге Анатолияның губернаторы ретінде бекітілді.

Анатолиядағы билік

Ол Ерзинжан қаласына орналасты және Анатолияда болған кезінде парсы тілін және белгілі бір дәрежеде түрік тілін үйренді. 1286 жылы Хулачу Иранға шақырылып алғаннан кейін Гайхату Анатолияны жеке басқарды. Осы кезде ол Құтлуғ хандарының ханшайымы Падиша Хатунға үйленді. Ол Мәсуд II-ге түрікмен биліктеріне, ең маңыздысы Гермияндарға қарсы жорықтарында көмектесті. Осы мүмкіндікті пайдаланып, Қарамандықтар Киликия Армениясының моңғол одақтастарына шабуыл жасады. Арғун 1286 жылы Гайхатуды Киликия патшалығынан Тарс қаласын басып алған Қараманның Гюнерисіне қарсы Лео II-ге көмектесу үшін жіберді. Гайхату 1287 жылдың 16 қаңтарында оның астанасы Қараманды басып алып, өртеп жіберді. Гайхатудың билеушілік қызметі 1289 жылдан 1290 жылға дейін Сымағардың тағайындалуымен қысқа уақытқа тоқтатылды. Сымағар 1290 жылдың 15 қазанында Токатта сыбайлас жемқорлыққа қатысты айыпталып тұтқынға алынып, Иранға қайтарылғаннан кейін ол қызметін қайта бастады. Гайхату 1291 жылдың 3 қаңтарында Коньяға сапар шегіп, өзінің жаңа салық жинаушысы Хваджа Насыр уд Диннің тағайындалуын және жаңа жалпы халық санауын бекітті.

Билік

Гайхату Аргунның Анталия маңындағы қыстау жайлауларында қайтыс болғанын Лагзи Кюрегеннен (Аргун Ақаның ұлы және Хулағ ханның күйеу баласы) естіді. Таққа оның жүрегі ұлғасы Ғазан мен туысы Байду басты үміткерлер болды. Байдуды таққа ықпалды моңғол қолбасшысы Таачар ұсынды, ол Гайхатуға елші жіберіп, Байдудың таққа отырғанын жалған хабарлады. Күдікпен, Гайхату құрултайға бет алды. Тағашар, Қончуқбал, Тоған және Туқал сияқты ақсүйектер Байдуды қолдады, бірақ тарихшылар Байду таққа отырудан бас тартып, оның ағасына немесе ұлына тиесілі екенін айтқандығын көрсетеді. Таққа үміткер Ғазан Наврүзбен (Аргун Ақаның тағы бір ұлы) бірге көтеріліс ұйымдастырып, құрултайға қатыса алмады, соның салдарынан таққа үміткерліктен бас салды. Осының нәтижесінде, Гайхату 1291 жылғы 23 шілдеде Ахлатта іл хан болып сайланды. Гайхатудың басты қолдаушысы оның жаңа әйелі Урук Хатун болды, ол Аргунның жесірі және Өлжайтүдің анасы еді. Таққа отырғаннан кейін берген алғашқы бұйрықтарының бірі Тағашар мен Туқал сияқты бірнеше әмірлерді жазалау болды. Тағашардың (немесе кейбір дереккөздерде Қончуқбалдың) 10 000 әскері Жалаирдің Шықтур Ноянына берілді, ал Туқалдың әскері Нарин Ахмад есімді әмірге берілді. Байдудың тағы бір жақтасы Тоған Хорасанға қашуға тырысқанда тұтқындалды. Сонымен қатар, Анатолияда түркімен әмірлерінің көтерілісі басталды, Гайхату бұрынғы иеліктеріне көшіп, Шықтур Ноянды мемлекеттің регенті етіп тағайындады, ал Анбарчиді (Мөңке Темурдың ұлы) Рейде орналасқан Шығыс вице-королі ретінде бекітті.

Афрасиабтың көтерілісі

Хазараспид билеушісі Афрасиаб I 1291 жылы Аргунның қаза болғанын естіген соң, өзінің билігін Исфаханға дейін кеңейтуге мүмкіндік алды. Гайхатудың кек алуы қатыгез болды, ол жеке кешигінің қолбасшысы Туладайды Лорестанды қарақылдауға жіберді, ол Афрасиабтың бағынуын қамтамасыз етті. Соның салдарынан, Афрасиаб Лорестан билеушісі қызметіне қайта орнатылса, оның інісі Ахмад Ильханат сарайында кепіл ретінде ұсталды.

Анатолиядағы жорық

Гайхату 1291 жылғы 31 тамызда 20 мың әскермен Коньяны қоршаған қараманидтерді қуу үшін Анатолияға аттанды. Конья Мәсуд II-нің және Сәхиб Атаидтардың бауырымен нығайтылғанмен, Гайхату Қайсериге келгенге дейін қараманидтер кетіп қалмады. Гайхату әскерін екіге бөліп, бір бөлігін Ментешеге жіберді, ал өзі қараманидтердің астанасы Эреглиге шабуыл жасады. Оның келесі мақсаты батыстағы Ешрефид бейлігі болды, онда ол 7000 әйел мен баланы тұтқынға алып, Коньяға жіберді. Қайсериге оралғаннан кейін ол Селжұқ әскерлерімен бірге солтүстік Анатолиядағы Килиж Арслан IV-нің бұрынғы қолдаушыларын жазалау үшін Гоктай мен Гирай нояндарын жіберді. Осы мүмкіндікті пайдаланып, қараманидтер мен Ешрефидтер қайтадан Коньяны қоршады, бірақ Кипрдың Генрих II 15 кемемен Алайені қоршағанда әскерлерін кері шекті. Гайхату Денизліні жаулап алып, қаланы 3 күн бойы тонады.

Иранға оралу

Гайхату Анатолиядағы жорықта 11 ай өткізіп, 1292 жылдың мамыр-маусымында Иранға оралды. Оның Иранда болмауы Тағашар мен оның ізбасары Сад әл-Дин Занжани бастаған қастандыққа әкелді. Олар Сад әл-Диннің ағасы, Анбархинің уәзірі болған Құтб әл-Дин арқылы Анбархиге Гайхатудың Анатолияда түрікмендерге жеңілгені туралы жалған хабар беріп, оны таққа отыруға шақырды. Бірақ амбициялы болғасын да, Анбархи бұл жаңалыққа күдікпен қарады. Қарақал маңында тұратын Шықтур Ноянмен байланысқа келген соң, Гайхату қайтып оралғаннан кейін 1292 жылдың қазан айында әйелі Падишах Хатунға Кирманды беруге рұқсат берді. Ол Тағашар мен Сад әл-Дин Занжаниді кешірді, тіпті соңғысын 1292 жылдың 18 қарашасында уәзір етіп тағайындады, ал қайын атасы Ақ Буқа Джалаирді бас қолбасшы ретінде бекітті. Шықтур мен Тағашар оған бағынды. Сад әл-Дин сондай-ақ ағасы Құтб әл-Динді Тәбриз әкімі етіп тағайындауға қол жеткізді. Сад әл-Дин өз қолына зор билік пен байлық жинап, 10 мың сарбаздық жеке әскерімен Илхандықтың нақты билеушісіне айналды, сонымен қатар өзіне жаулар да тапты. Бұрынғы әмірлер Хасан мен Тайжу оны мемлекеттік қаражатты жымқыруда айыптауға тырысты, бірақ сәтті болмады. 1292 жылы Гайхату Мысыр мамлюк сұлтаны әл-Ашраф Халилге Халепті қайтармаса, бүкіл Левантты басып алумен қаулы айтты. Әл-Ашраф: «Ханның да менің ойыммен келіседі. Мен де Бағдадты исламға қайтаруды қалаймын. Кім жылдам болатынын көреміз» деді. Бірақ моңғолдар мен мамлюктер арасында ірі шайқас болған жоқ. Оның билігі тұсында 1293 жылы ханшайым Көкөчин, Марко Поломен бірге оның хағаны Кубилайдың сарайынан келді. Жаңа Ильхан ханшайымды өзінің жүрегі жақын немересі Газанға үйлендіруді бұйырды, ал Газан жауап ретінде Гайхатуға жолбарыс жіберді. Марко Поло мен оның серіктері Гайхатуда тоғыз ай қонақтап кетті. Алтын Орда ханы Тоқта, Гайхатумен бірге таққа отырған, 1294 жылдың 28 наурызында Ильханатқа елшілер ретінде принц Қалынтай мен Пуладты, келісімге келу және Тоқтаның қарсыластарына қарсы көмек сұрау үшін жіберді. Олар үш күннен кейін Алтын Ордаға оралды. Гайхату қағаз ақшаны қолданудан бас тартудан басқа амал қалмады.

Байду көтерілісі

Гейхату маскүнемдік күйінде Байдуды ұруға бір құлына бұйрық беріп, оны қорлады. Бұл Байдудың оған деген ашу-ызасын күшейтті. Байду Бағдад маңындағы өзінің иелігіне асығып кетіп, ұлы Қипшақты Гайхатудың сарайында кепіл ретінде қалдырды. Оған Ойрат әмірі Чичак (Сулеймиштің, Тенгиз Гюрегеннің ұлы), Лагзи Кюреген (Аргун Ақаның ұлы), Эль Темур (Хиндукур Ноянның ұлы) және Тодачу Яркучи қолдау көрсетті. Сондай-ақ, оған өзінің уәзірі Жамал-уд-Дин Дастгердани көмектесті. Хамдулла Қазвинидің сөзіне сүйенсек, Гайхатуға қарсы шығуға Байдудың басты себебі – Гайхатудың Қипшаққа жасаған жыныстық ұсыныстары болған. Қайын жұбайы Гурбатай Гюреген оған сатқындық туралы хабар жеткізгенде, Гайхату жеке күзеті Туладай, Қонкукбал, Тукал, Бугдай және Қипшақ сияқты бірнеше әмірлерді тұтқындап, Тәбриздегі түрмеге қамады. Оның ізбасарлары Хасан мен Тайжу оларды өлім жазасына кесуді талап етсе, Тағашар оған қарсы кеңес берді. Байду болса, Бағдадтың әкімі Мұхаммед Сугурчиді өлтіріп, Дияр-Бәкр әкімі Байбуқаны тұтқындады. Гайхату 17 наурыз 1295 жылы қайын атасы Ақ Буқа мен Тағашарды Байдуға қарсы жіберді, ал өзі 4 күннен кейін Тәбризге келді. Бірақ ол Тағашардың түнде Байдуға көшкенін білмеді. Гайхату Анатолияға қашуды ниеттенсе, кеңесшілері Байдуға қарсы күресуге шақырды. Дегенмен, Гайхату Муғанға қашып кетті. Тәбризге келген Тағашар Қонкукбал мен Туладайды босатып, Гайхату аяушылық тіледі. Оның өтінішіне қарамастан, 21 наурыз 1295 жылы қан төгілмеу үшін оны садақ ішегімен тұншықтырды. Алайда, кейбір дереккөздер бұл оқиғаны 5 наурыз немесе 25 сәуірде болған деп көрсетеді.

Тұлға

Гейхату Мирхондтың айтуынша, шарапқа, әйелдерге және содомияға құмар, әрі осыларға тәуелді болған белгілі бір еркек адам еді, бірақ осы ретте емес. "Тәріх и Әл и Салжұқ" кітабында ол әділ және қайырымды билеуші ретінде суреттелген.

Танымал мәдениетте

Түрік телехикаясы "Күрілуш: Осман" сериалдарында оны өзбек актері Маруф Отажонов қарсы кейіпкер ретінде бейнелейді. Гейхату тарихта отыз жасында қайтыс болса да, сериалда ол қарт адам ретінде көрсетілген.