Кіріспе

Шығыс христиан шіркеуінің қызметі

Orthros (грекше: ὄρθρος, «ерте таң» немесе «күн шығуы» деген мағына береді) немесе útrenya (славянша: ѹ́тренѧ) – Шығыс Православ шіркеуі мен Шығыс Католик шіркеулеріндегі Византиялық дәстүрдегі төрт түнгі құлшылықтың (шіркеу қызметтерінің) соңғысы. Қалғандары – кешкі құлшылық, ұйқы алды құлшылығы және түн ортасы құлшылығы. Дәстүр бойынша, монастырьларда күн шығумен бірге аяқталу үшін күн сайын өткізіледі, ал приходтарда тек жексенбі және мереке күндері өткізіледі. Батыс христиан шіркеулеріндегі ұқсас құлшылықтан кейін «таңертеңгі құлшылық» деп те аталады. Orthros – күнделікті құлшылық циклының ең ұзақ және күрделісі. Әдетте таңертең өткізіледі, монастырьларда әрқашан түн ортасы құлшылығынан кейін, ал көбінесе Бірінші сағаттан бұрын. Үлкен мерекелерде ол кештен басталатын түнгі күзеттің бір бөлігі ретінде өткізіледі, кеңейтілген кешкі құлшылық пен Бірінші сағатпен біріктіріледі. Ресей дәстүрінде түнгі күзет әдетте сенбі күні кешке өткізіледі, бірақ атымен қарамастан, кейде екі сағатқа дейін қысқартылады. Грек приходтық дәстүрінде Orthros әдетте жексенбі және мереке күндері таңертең Құдайға сыйынғаннан бұрын өткізіледі. Akolouth (қызметтің тұрақты бөлігі) негізінен псалмдар мен тілектерден тұрады. Таңертеңгі құлшылықтың тізбектері (өзгермелі бөліктері) негізінен октаэхостан (аптаның әр күніне арналған сегіз әуендік цикл, сегіз аптаға дейін) және менаионнан (жылдың әр күніне арналған әндер) алынған әндер мен каноннан тұрады. Ұлы ораза кезінде және оған дейінгі белгілі бір кезеңдерде октаэхос пен менаионның кейбір бөліктері триодион әндерімен, ал Пасха маусымында пентекостарион материалдарымен ауыстырылады. Жексенбі күндері қабірден тірілу туралы Евангелие оқылады және оған сәйкес келетін он бір бөлімнен тұратын әндер орындалады.

Негізгі нысандар

Жексенбілік орфос – тұрақты орфос қызметтерінің ең ұзыны. Інжіл оқылады және Ұлы Доксология айтылады. Егер бұл қызмет толықтай өткізілсе, ол алты сағатқа дейін созылуы мүмкін, бірақ көбінесе қысқартылады. Күнделікті орфос – аптаның көп күндері өткізіледі. Інжіл оқылмайды, Кіші Доксология айтылады. Мейрам күні орфосы – Жексенбілік орфосқа өте ұқсас, бірақ қайта тірілуге қатысты бөліктерден басқа, Інжіл оқылады және Ұлы Доксология айтылады.

Арнайы нысандар

Ораза orthros – Ұлы ораза кезіндегі апта күндері, Сыр аптасының сәрсенбі және жұма күндері, ал қасиетті литургия болмаған жағдайда, кіші ораза маусымдарының (Тұңғыш ораза, Апостолдар оразасы және Діңгелек оразасы) апта күндері өтеді. Қызмет күнделікті orthros ретімен жүреді, бірақ оған өкініш білдіретін материалдар (әндер мен дұғалар) қосылады. Көп күндері Псалмдерден үш катизма оқылады, «Құдай – Раббымыз» деген тіркес «Оразалық Аллилуиямен» (соның арқасында бұл күндер «Аллилуия күндері» деп аталады) ауыстырылады. Пайғамбар: «Уа, Құдай, халқыңды сақтап, мұраңды кешір» деп дұға етеді. Ілтебіс оқылмайды. Кіші Доксология оқылады және қасиетті Ефремнің дұғасы қоса, қызметтің арнайы оразалық аяқталуы бар. Ұлы және қасиетті жұма orthros – Қызмет барысында он екі құмарлық Ілтебіс оқылады, Ілтебістер арасында антифондар қолданылады (олар басқа қызметтен пайда болған). Ұлы және қасиетті сенбі orthros – 118-ші Псалмның тармақтары арасында эпитафиостың айналасында азалық әндер оқылады. Ескі соборлық қызметтің кейбір элементтерін қамтиды: үш перикопты (Ескі өсиеттен үзінділер, хат және Ілтебіс) оқу, соңында Ұлы Доксология, содан кейін эпитафиосымен шеру өтеді. Пасха orthros – Нұрлы аптада, Пасха күнінен (Пасха) Нұрлы сенбіге дейін тойланады. Бұл қызмет жылдың қалған уақытынан мүлдем өзгеше; тек тілектер, канон (оның әндері алынып тасталады) және лаудтар бірдей, ал қалғандары, Псалмдерді қоса алғанда, арнайы Пасха әндерімен ауыстырылады. Пайғамбар апта бойы толық мерекелік киім киеді. Доксология мүлдем оқылмайды.