Кіріспе

Канада Жоғарғы Сотының Monsanto Canada Inc v Schmeiser [2004] 1 S. C. R. 902, 2004 SCC 34 шешімі – канола өсіруші канадтық Перси Шмейзер мен ауыл шаруашылығы биотехнологиясы компаниясы Monsanto арасындағы биотехнологияға патенттік құқықтар жөніндегі Канада Жоғарғы Сотының маңызды ісі. Сотта Шмейзердің қасақана түрде генетикалық модификацияланған өсімдіктерді өсіруі, Монсантоның патенттелген генетикалық модификацияланған өсімдік жасушаларын "пайдалану" болып есептеле ме деген мәселе қарастырылды. 5-ке 4 дауыспен сот осылай деп шешті. Жоғарғы Сот сондай-ақ, Шмейзер Монсанто компаниясына технологияны пайдаланғаны үшін төлем, залап ақысы немесе сот шығындарын төлеуге міндетті емес деген шешім қабылдады, себебі Шмейзер бұл технологиядан ешқандай пайда көрмеген. Бұл іс дүниежүзілік назарды өзіне тартты және фермерлердің егістіктеріне патенттелген тұқымның кездейсоқ түрде таралуы туралы дұрыс емес түсініктерге әкелді. Алайда, іс сотқа жеткен кезде, кездейсоқ таралу туралы барлық талаптар алынып тасталды; сот тек Шмейзердің егістігіндегі ГМО каноласын қарастырды, оны Шмейзер қасақана шоғырландырып отырғызған. Шмейзер кездейсоқ таралуды қорғау үшін ешқандай дәлел келтірген жоқ.

Өмірбаян

Биотехнологиялық компания Monsanto канола өсімдігі үшін глифосатқа төзімді генді әзірледі және патенттеді, нәтижесінде глифосатқа төзімді канола өндіріледі. Monsanto бұл тұқымды Roundup Ready Canola деп сатты. Жүйені пайдаланатын шаруалар Roundup қолданып, арамшөптермен күресе алады, сонымен бірге Roundup-қа төзімді егістерге зиян келтірмейді. Пайдаланушылар Monsanto компаниясымен ресми келісім жасасуға міндетті, онда жаңа тұқымды әр жыл сайын сатып алу керек, ал сатып алу бағасы патенттік құқықтарды пайдалану үшін лицензиялық төлемді қамтиды. Roundup Ready Canola 1996 жылы Канадада енгізілді, ал 1998 жылға қарай елдің канола егістігінің 25% құрады.

Шмайзердің егістіктеріндегі патенттелген тұқымның шығу тегі

Федералды соттың алғашқы шешімінде белгіленгендей, Перси Шмайзер, Саскачеванның Бруно қаласындағы канола өсіруші және селекционері, 1997 жылы егісінде РаундАпқа төзімді каноланың бар екенін бірінші болып анықтады. Ол РаундАп гербицидін электр тіректері маңындағы және бір егістікке жақын орналасқан қоғамдық жол бойындағы арықтардағы арамшөптерді жою үшін қолданған, сонда шашырылған каноланың бір бөлігі тірі қалғанын байқады. Шмайзер содан кейін сол егістікте қосымша сынақ жүргізіп, РаундАпты қолданды. Ол канола өсімдіктерінің 60% тірі қалғанын анықтады. Егін жинау кезінде Шмайзер бір шаруаға сынақ егісін жинауды тапсырды. Бұл тұқымдар қалған егістен бөлек сақталып, келесі жылы шамамен 1000 акр (4 км²) жерге канола себуге пайдаланылды. Сол кезде аймақтағы бірнеше шаруалар РаундАп Ready каноласын қолданды. Шмайзер 1997 жылы алғашқы РаундАп Ready каноласын отырғызбағанын және оның селекциялық канола егісі кездейсоқ түрде ластанғанын мәлімдеді. 1997 жылы Шмайзердің шаруашылығындағы өсімдіктердің тегі әлі де нақты емес болса да, сот судьясы 1998 жылғы егінге қатысты "Шмайзер ұсынған көздердің ешқайсысы 1998 жылғы егістегі РаундАп Ready каноласының концентрациясын немесе мөлшерін коммерциялық сапада ақылға қонымды түрде түсіндіре алмайды" деп шешім шығарды.

Дау

1998 жылы Монсанто Шмайзердің Раундэпке төзімді егін өсіргенін біліп, оған патенттеріне лицензиялық келісімге қол қою және лицензиялық төлем төлеу туралы ұсыныс жасады. Шмайзер бас тартты, 1997 жылғы ластанудың кездейсоқ болғанын, ал ол жинаған тұқымның өзіне тиесілі екенін және жинаған тұқымын қалағанындай пайдалана алатынын, себебі ол оның жеке мүлігі екенін мәлімдеді. Содан кейін Монсанто Шмайзерді патенттік құқықтарды бұзды деп сотқа берді және 1998 жылдың 6 тамызында ісін Канаданың федералды сотына жолдады.

Патент құқықтары мен меншік құқықтары

Патенттік құқықтар мәселесіне және фермердің өз егістігінен алынған тұқымдарды пайдалану құқығына қатысты, Monsanto генге және генді қамтитын канола жасушаларына патент ие болғандықтан, оны пайдалануды бақылауға заңдық құқығы бар екенін мәлімдеді, соның ішінде кездейсоқ өскен генді өсімдіктерден жиналған тұқымдарды қасақана қайта отырғызу құқығы да бар. Шмайзер өзінің "фермерлік құқықтарына" сүйенді, ол өз егістігінде өсірілген кез келген өсімдіктің тұқымдарымен, соның ішінде кездейсоқ себілген тұқымдардан өскен өсімдіктермен қалағанын істеуге құқылы екенін және бұл нақты меншік құқығы Monsanto-ның патенттік құқықтарынан жоғары тұрады деп таластады. Алайда, Канада заңнамасында мұндай "фермерлік құқықтар" туралы ешқандай мәлімет жоқ. Сот фермердің тұқымдарды сақтау және қайта отырғызу құқығын, меншік иесінің өз мүлкін қалауынша пайдалану құқығы ретінде қарастырды, демек тұқымдарды пайдалану құқығы меншік құқығына қатысты қолданылатын заңдық шектеулерге, оның ішінде патенттерден туындайтын шектеулерге бағынады. Сот төрелігінде былай делінген: "Егер фермердің егістігінде көршісінің жерінен желмен немесе құстар арқылы келген тұқым немесе тозаңнан өскен өсімдіктер болса, ол оларды өзі сеппегеніне қарамастан, оларға иелік ете алады. Бірақ ол патенттелген генді немесе оны қамтитын тұқымды немесе өсімдікті пайдалану құқығына ие болмайды". Шмайзердің ісіне экологиялық ұйымдар мен гендік инженерияға қарсы белсенділер қолдау көрсетті, ол бұл іс бойынша әлемдік деңгейде сөз сөйледі. Басқалар бұл істі ірі биотехнологиялық компания мен оған қарсы күреске қаржы жинаған индустрия арасындағы тартыс ретінде бейнеледі және Шмайзер, экологиялық ұйымдар мен гендік инженерияға қарсы белсенділер істің фактілерін және контекстін дұрыс емес көрсетіп отыр деген алаңдаушылық білдірді. Monsanto мен Шмайзер арасындағы сот процесі жаңа биотехнологиялардың, соның ішінде гендік инженерия мен жоғары тіршілік формаларына меншік құқығын заңдық тұрғыдан анықтау процесінің бір бөлігі ретінде қарастырылды. Бұл іс 2002 жылы Канада Жоғарғы соты Гарвард университеті зерттеу мақсатында жаратқан тышқанның арнайы тұқымына патент беруден бас тартқан "Гарвард тышқаны" ісімен де байланысты болды. Канададағы "Гарвард тышқаны" ісі жоғары тіршілік формаларына меншік құқығын анықтаудағы маңызды прецедент болды, онда Канаданың шешімі АҚШ және Еуропаның шешімдеріне қайшы келді, онда Гарвард тышқанына патент берілген.

Дәлелдері

Шмайзердің сот процесіндегі басты қорғанысы – ол өз каноласына Roundup гербицидін қолданбағандықтан, өнертабысты пайдаланбағаны болды. Бұл аргумент қабылданбады; сот өнертабысқа берілген патентте Roundup-тың өнертабыстың бір бөлігі ретінде пайдаланылуы нақтыланбағанын, демек, өнертабысты пайдалану үшін Roundup қолданылуын талап етуге негіз жоқ екенін мәлімдеді. Яғни, патент өнертабыстың мақсатына ғана емес, кез келген тәсілмен рұқсатсыз пайдалануға тыйым салады. Сот генетикалық түрлендірілген каноланы біліп отырғызу және өсірудің Monsanto-ның генетикалық түрлендірілген канола жасушаларының патенттелген өнертабысын «пайдалану» болып табылатынын қарастырды, тіпті егер егін Roundup-пен өңделмесе және геннің болуы фермерге ешқандай артықшылық бермесе де. Сот Monsanto-ның пайдасына шешім шығарды, оның патенттелген гендер мен жасушаларды пайдалануы патенттелген бөлігі бар машинаны пайдалануға тең деп тапты: «Шынында қолданылған зат патенттелмеген, бірақ оның бір ғана құрамдас бөлігі деп айту қорғаныс бола алмайды». (Жоғарғы Сот шешімі, 78-тармақ) «Сот материалдары көрсеткендей, бұл тек жүк көлігінен келген бірнеше тұқым ғана емес, Шмайзер 95-98% таза Roundup Ready өсімдіктерін өсірген, бұл кездейсоқ немесе жай ғана болуынан күтілетін коммерциялық тазалық деңгейінен әлдеқайда жоғары. Сотталушы бірнеше тұқымның немесе тозаңның жүздеген гектар жерді қалайша Шмайзердің белсенді қатысуынсыз басып алуы мүмкін екенін түсіндіре алмады, себебі «ұсынылған көздердің ешқайсысы Шмайзердің егінінен алынған сынақтардың нәтижелеріне сәйкес коммерциялық сападағы Roundup Ready каноласының концентрациясын немесе мөлшерін ұқсатып түсіндіре алмайды». Басқаша айтқанда, егер 1997 жылы Монсанто тұқымының оның жеріне түсуі кездейсоқ болса да, 1998 жылғы егін толығымен мақсатты болды.