Кіріспе
Жан-Поль Сартрдың пьесасы "Лас қолдар" – Жан-Поль Сартрдың пьесасы. Ол алғаш рет 1948 жылғы 2 сәуірде Париждегі Антуан театрында Пьер Вальде режиссерлік етіп, Франсуа Периер, Мари Оливье және Андре Луге қатысқан қойылымда көрсетілді. 1943-1945 жылдар аралығындағы ойдан шығарылған Ильрия елінде өтетін саяси драма, мазмұны жетекші саясаткердің қаза тауып, кісі өлтіру оқиғасы төңірегінде құрылған. Оқиға көбінесе естеліктер арқылы айтылады, онда кісі өлтіруші өзінің міндетін қалай орындағанын баяндайды. Кісі өлтірушінің кім екені бастапқыда белгілі болады, бірақ оның себептері саяси ма, әлде жеке мақсаттармен байланысты ма деген сұрақ туындайды. Осылайша, пьесаның негізгі тақырыбы кім жасады емес, не үшін жасалды деген мәселеге тоқталады.
Dirty Hands is a play by Jean Paul Sartre. It was first performed on 2 April 1948 at the Theatre Antoine in Paris, directed by Pierre Valde and starring François Périer, Marie Olivier and André Luguet. A political drama set in the fictional country of Illyria between 1943 and 1945, the story is about the assassination of a leading politician. The story is told mainly in the form of a flashback, with the killer describing how he carried out his mission. The killer's identity is established from the beginning, but the question is whether his motivations were political or personal. Thus, the play's main theme is not on who did it but on why it was done.
Сюжет
Пьеса Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы кезеңдерінде Шығыс Еуропаның ойдан шығарылған елі Иллирияда өтеді. (Иллирия классикалық ежелгі заманның нақты елі болды, оның аумағына қазіргі Албания, Солтүстік Македония, Косово, Грекия, Сербия және оның айналасы кірді.) Нацистік Германияның одақтасы болған бұл ел Шығыс блогына қосылу алдында тұр. Жас коммунист Хьюго Баринге, партия басшысы Хёдерер фашистік үкімет пен либералды және ұлтшыл күштердің қарсыластары сияқты социалистік емес топтармен келіссөздер жүргізуді ұсынғаны айтылады. Хёдерер немістерге қарсы бірлескен қарсылық тобын ұйымдастыруды және соғыстан кейінгі коалициялық үкіметті жоспарлауды көздейді. Хьюго Хёдерердің саясатын опасыздық деп санайды. Луи, тағы бір партия басшысы, Хёдерерді өлтіру керек деп шешеді. Ол тәжірибесі аз, бірақ адал Хьюгоның Хёдерерді өлтіруіне келіседі. Хьюго әйелі Джессикамен бірге Хёдерерге көшіп келеді, ол табиғатынан сүйкімді және сенімді адам. Содан кейін Хьюго оның хатшысы болады. Хьюго Джессиканы өлтіру туралы шын жүректен айтып отырғанына сендіруге тырысса да, ол бәрін ойын ретінде қабылдайды. Шындығында, ол бастапқыда қаруды кісі өлтіру құралы ретінде емес, фаллос метафорасы ретінде қарастырады, бұл Хьюгоның эректильді дисфункциядан зардап шегуі мүмкін екенін және оған ұнай алмайтынын білдіреді. Он күн өткен соң, басқа тараптармен келіссөздер басталады. Хёдерер өзі жек көретін сынып өкілдерімен келісімге қол жеткізе жаздағанда, Хьюго қаруын алуға дайын, бірақ сол кезде бомба жарылады. Ешкім өлмейді, бірақ Хьюго ашуға ішенеді, себебі бомбалық шабуыл оны жібергендер оған Хёдерерді өлтіруге сенбейтінін көрсетеді. Ол мас болып, Хёдерердің күзетшілеріне құпиясын ашуға жақын келеді. Джессика жүкті екенін айтып, оны жасырады. (Бұл жерде Сартр француз қарсыласының қаһарман қызы Люси Обрактың мінез-құлқын келтіреді, ол күйеуі Реймонд Обракқа, тағы бір жетекші қарсыласқа, жүкті екенін айтып, нацистердің бақылауынан қашып құтылуға көмектесті.) Ольга Лорам, Хьюгоны өлтіруге жібергендердің бірі, Хьюго мен Джессиканы жасырын түрде аралайды. Ольга мен Джессиканың арасындағы әңгімеде Ольганың Хьюгоға ескерту ретінде бомба тастағаны анықталады. Ольга Хьюгоға оның қазіргі қарқыны тым баяу екенін ескертеді және егер ол тез арада Хёдерерді өлтірмесе, оның орнына басқа біреуді тағайындайды. Бомба Джессиканы, ол осы уақытқа дейін миссияны ойын ретінде қарастырған, Хьюгоның Хёдерерді өлтіру міндеті өте маңызды екеніне сендіреді. Хёдерердің жоспары - басқа партиялармен бірге үкіметке кіру, бірақ оларға министрліктегі негізгі лауазымдарды қалдыру. Соғыс аяқталғаннан кейін экономиканы қалпына келтіру үшін халыққа ұнамайтын, бірақ қажетті бірқатар саясатты жүзеге асыру керек болады. Бұл саясат оңшыл үкіметке қиындық туғызып, солшыл топтарға, соның ішінде коммунистерге билікті оңай басып алуға мүмкіндік береді. Қазіргі уақытта коммунистердің билікке жету үшін жеткілікті қолдауы жоқ, ал күтілетін кеңестік күштердің келуі жағдайды нашарлатады. Хёдерер адамдардың шетелдік әскерлерді, тіпті азат етушілерді де, жаулап алуды ұнатпайтынын және бұл сезім басқыншылар енгізген үкіметке беріледі деп атап өтеді. Хьюго партияның таза болуы керектігін айтады. Ол коммунистер билікті қолға алуы керек деп санайды, бірақ Хёдерердің тиімді әдістері қабылданбайды, әсіресе олар "сыныптық" жаулармен ынтымақтасып, өз күштерін алдап жүр. Хьюго мен Джессика жалғыз қалғанда, Джессика Хьюгоны Хёдерердің көзқарасына сенгеніне сендіруге тырысады. Алайда, Хьюго Хёдерердің көзқарасымен келіскенінің Хёдерерді өлтіруге себеп екеніне сенімді, өйткені Хьюго басқаларды сендіре алады. Уго мен Джессика Хёдерердің сүйкімділігіне және әдептілігіне беріліп, оның әдептілігіне айналады. Ол Хёдерердің саясатымен келіспесе де, Хьюго Хёдерер оған балалық шақтан ерлікке көшуге және ішкі жанжалдарды шешуге көмектесе алады деп санайды. Енді Хуго Луидің бұйрығы бойынша оны өлтіруге келгенін білетін Хёдерер, Хьюгоға проблемаларын шешуге көмектесуге дайын. Алайда ол Джессикаға соншалықты құштар емес, өйткені оған тәндік жағынан тартылған сияқты. Ол қыздың сүйіспеншілігін жеңілдету үшін оны сүйгенде, Хьюго олардың жақын сәтін көріп, Хёдерерді өлтіреді. Түрмеде болған кезде Хьюго Ходерерді өлтіруге жібергендерден сыйлықтар алады. Бұл сыйлықтар Хьюгоны ынталандырады, бірақ ол сыйлықтардың кейбіреулері уланған шоколад екенін біледі. Уго шартты түрде босатылып шыққаннан кейін, партияның жаулары оны қуалап, Ольганың үйіне паналап келеді. Ольга Хьюгоның өлтіру туралы және оны қоршаған оқиғалар туралы айтқанын тыңдайды. Хьюго Хёдерерді Джессикаға деген қызғаныштан емес, Хёдерер онымен бірге болуға және оған кеңес беруге шақырғанда шын болмағанын ойлағандықтан өлтірді: "Мен есікті аштым. Мен осыны білемін", "Қызғаныш? Мүмкін. Бірақ Джессика үшін емес." Ольга Хьюго тірі қалғанда өліден де пайдалы екенін түсіндіреді. Алайда ол Хёдерер ұсынған саясаттың соңында қабылданғанын да айтады. Мәскеудің бұйрығымен партия басқа топтармен одақ құрған. Шындығында, Хьюго Хёдерер бұрын келісімге келген жоспардың, оның алдын алуға тиіс болған жоспардың іске асырылғанын түсінеді. Хёдерердің бастамасы тым ерте болды, сондықтан партия оны өлтіруге мәжбүр болды. Хёдерердің жоспары қабылданғаннан кейін партия оның беделін жақсартты, оны ұлы көшбасшы және батыр ретінде еске алуды жоспарлады. Хьюго ашуға ішенеді, әсіресе партия өз мүшелерін алдағаны үшін. Хьюгоның пікірінше, олар соғыста болғаны және шамамен жүз мың адамның өмірін сақтағаны ешқандай маңызға ие емес. Енді маңыздысы - Хёдерер Джессика сияқты әйел үшін емес, оның саясаты үшін, қатардағы мүшелерді алдап, партияның жанын қауіпке тіккені үшін өлсін. Хьюго Ольганың айтқандарына қарамастан, егер ол тірі қалып, партия мүшесі болып қала берсе, Хёдерерді өлтіруінің мәні болмайтынын түсінеді. Ольга оны тірі қалуға көндіруге тырысады, бірақ Хьюго өлгенге бекінеді. Қылмыскерлер есікті соққанда, Хьюго Хёдерерді әлі өлтірмегенін, бірақ өлтіріп, содан кейін өзі өлтіретінін жариялайды. Содан кейін Хьюго есікті тебіп ашады.
Кейіпкерлер
Ходерер, бұрынғы Ильрия парламентінің депутаты және Социалистік пролетариат партиясының жетекші тұлғасы. Ол өте сенімді мінезді және тіпті Хьюго оны өлтіру үшін келгенін түсінгеннен кейін де оған достықпен қарайды. Ол Хьюгоға ішкі конфликтілерін шешуге көмектесуді ұсынады. Оның жоспарлары ағымдағы саяси жағдайға негізделген. Хьюго Барин, 23 жастағы буржуазиялық интеллигент, партияның коммунистік фракциясына Раскольников (Достоевскийдің "Қылмыс және жаза" романынан) деген атпен қосылған. Оның әкесі – белгілі бизнесмен, ал оның бай отбасынан шыққандығына байланысты партия мүшелерінің көпшілігі оны кедейліктің мәнін білмейтін зиялы деп санайды. Хьюго өзінің құндылығын оларға, әсіресе Луи мен Ольгаға дәлелдеуге асығушылық танытады және Ходерерді өлтіруді осы мақсатқа жетудің бір жолы деп есептейді. Джессика, Хьюгоның 19 жасар әйелі. Ол саясаттан алшақтап, өзін жай ғана "вазаға гүлдер қоюға" тәрбиеленген адам деп сипаттайды. Бастапқыда ол жақындап келе жатқан қастандықты ойын деп қабылдайды, бұл Хьюгоның өзіне сенімділігін кемітеді, бірақ кейін оны тоқтатуға талпынады. Хьюго түрмеге қамалғанда, ол біраз уақыт хабарласып тұрады, бірақ содан кейін байланысты үзеді және күйеу атын қолдануын тоқтатады. Луи, Пролетариат партиясының тағы бір жетекші тұлғасы, бірақ Ходерердің жоспарына қарсы. Ольга, Луидің тобының мүшесі және Хьюгоның сирек кездесетін достарының бірі. Карский, Пентагонның басшысы, либералдар мен ұлтшылдардан құралған топ, Ильрияның регенті мен оның фашистік үкіметіне қарсы күреседі. Принц, регенттің ұлы және келіссөздердегі өкілі. Слик, Жорж және Леон, Ходерердің күзетшілері. Шарль мен Франц, Хьюгоның бостандыққа шыққаннан кейін өлтіру үшін жіберілген коммунистік қаскөйлер. Иван, коммунистердің саботажшысы.
Тарихи контекст
Екінші дүниежүзілік соғыс осы пьесаға және оның қалай жазылғандығына зор ықпал етті. Ильрия (Шекспирдің "Он екінші түн" пьесасының оқиғасы орын алатын жер) болжам бойынша Венгрияға негізделген. "Пролетариаттық партия" – оқиғадағы басты кейіпкерлердің көпшілігі мүшесі болып табылатын коммунистік партия. Олар "классыз қоғам" үшін күресуде. Осы пьесада тағы екі партия еске алынады: Германияны қолдаған Регенттің фашистік үкіметі және орта таптан құралған "Пентагон". Сол кезде Венгрияны 1932 жылы премьер-министр Гюла Гембёс тағайындаған регент Миклош Хорти басқарды. Гембёс нацистік Германиямен ынтымақтастық орнатуды қалады, бұл Венгрияның экономикалық дағдарысын аяқтағанмен, оны Германияға экономикалық жағынан тәуелді етті. Венгрия үкіметі нацистік Германияның саясатын және мақсаттарын қолдады. 1938 жылы жаңа премьер-министр Кальман Дараньи өзінің жаңа саясатын Германия мен Италияға өте жақын деп белгіледі, Ходерердің ел ретінде дамуға тырысып, барлық тараптың жақсы ниетін қамтамасыз ету арқылы өз партиясының ұстанымдарын жеткізуге ұмтылуына ұқсас.
Мұра
"Жалған қолдар" негізінен Сартр жақтаған экзистенциализм тақырыбына негізделген, бірақ көптеген адамдар оны қарапайым саяси драма деп қабылдады. Оңшылдар оны коммунизмге қарсы деп құптады, ал солшылдар да осы себеппен сынады. 1951 жылы Францияда "Жалған қолдар" көрсетілген кезде коммунистер оны көрсеткен кинотеатрларға қысым көрсетті. Шындығында, бұл пьеса Францияда 1976 жылға дейін қайта қойылған жоқ. Пьеса социалистік мемлекетте 1968 жылдың қарашасына дейін қойылмады, ол Варшава шартының күштері Чехословакияға басып кіргеннен кейін Прагада көрсетілді. "Жалған қолдар" пьесасына сыншылардың реакциясының түбінде пьесаның саясат пен экзистенциализм тақырыптарына тым терең бойдай сіңгендігі және оның нәтижесінде орташа көрерменге түсініксіз болу мүмкіндігі жатыр. Пьесаның француз тілінен басқа тілдердегі нұсқаларында "Dirty Hands", "The Assassin", "Red Gloves" және "Crime Passionnel" сияқты басқа атаулар да қолданылды. 1982 жылы пьеса Лондондағы Гринвич театрында Эдвард Вудвард пен Мишель Дотрис бас рөлде ойнаған "Ассасин" атты қойылымда қойылды. Кейін 2000 жылы Ұлыбританияда Джейми Гловердің Хьюго рөлінде және Кеннет Кранхэмнің Хёдерер рөлінде ойнаған "The Novice" атты қойылымда қайта қойылды.