Кіріспе

Грек мүсіні, б.з.д. 3 ғасырында жасалған, "Өліп бара жатқан галл" фильмі, сондай-ақ "Өліп бара жатқан галат" немесе "Өліп бара жатқан гладиатор" деп те аталады. Бұл ежелгі римдік мәрмәрдан жасалған, жартылай жатып жатқан мүсін, қазір Римдегі Капитолий мұражайларында сақталуда. Бұл эллинистік кезеңге (б.з.д. 323–31) жататын, қазір жоғалған грек мүсінінің көшірмесі, ол қоладан жасалған деп саналады. Түпнұсқасы б.з.д. 230 және 220 жылдар аралығында Пергамонның Аттал I-і тарапынан Галатиялықтарға, Анатолияның бір бөлігінде мекендеген келт немесе галл халқына қарсы жеңісін тойлау үшін тапсырылған болуы мүмкін. Алғашқы мүсінші Пергамондағы Аталид әулетінің сарай мүсіншісі Эпигон болған деп есептеледі. 20-шы ғасырға дейін мәрмәр мүсін көбінесе Рим амфитеатрында жарақат алған гладиаторды бейнелейді деген болжаммен "Өліп бара жатқан гладиатор" деп белгіленген. Алайда, 19-шы ғасырдың ортасында ол галл немесе галат екені анықталды және қазіргі "Өліп бара жатқан галл" атауы кеңінен қабылдана бастады. Фигураның мойнындағы бұрылыс, қалың шашы мен мұрты, еденге ойылған қару-жарақ пен қалқан, сондай-ақ аяқтарының арасындағы галлдық карникстің түрі оның "жабайы" екенін көрсетеді.

Сипаттама

Бастапқыда боялған болуы мүмкін ақ мәрмәр мүсін, жараланған, мүңкіген галл немесе галатиялық келтті бейнелейді, әсіресе бетіне қатысты ерекше реализм мен қайғымен көрсетілген. Төменгі оң жақ кеудесінде қан ағып тұрған семсер жарасы көрінеді. Бұл жауынгерге тән кельт шашы мен мұрты, ал мойнында кельт торы бар. Ол қалқанына отырған, ал семсері, белбеуі және қисайған кернейі оның қасында жатыр. Семсердің сабында арыстан басы бейнеленген. Қазіргі тіреуіш 17 ғасырда қосылған. Мүсін 17 ғасырда табылған кезде мұрын мен сол қолының қалпына келтірілуі туралы пікірлер қарама-қайшы (оң қолы одан да артқа итерілген болуы мүмкін).

Ашылу және елден кету

Өлі гал мүсіні 17 ғасырдың басында Римдегі Пинциан төбесіндегі Саллуст бақшасының орнында Вилла Людовизи (папа Григорий XV-нің немере інісі, кардинал Людовико Людовизинің тапсырысымен) құрылысына қазба жұмыстары жүргізілген кезде қайта табылған деп саналады. Көптеген басқа да көне жәдігерлер (әсіресе "Людовизи тағы") 19 ғасырдың соңында Людовизидің меншігі қайта құрылып, салынып жатқанда табылған. "Өлі гал" алғаш рет 1623 жылғы Людовизи отбасының жинақтарының тізімінде тіркелген, ал 1633 жылы Вилла Людовизидің бөлігі болған Палаццо Грандеде орналасқан. Рим папасы Клемент XII (1730–1740 жылдары билеген) оны Капитолий жинағына қосып алған. Кейіннен Наполеон әскерлері Толентино шарты бойынша оны алып, 1816 жылға дейін Лувр мұражайында басқа итальяндық өнер туындыларымен бірге көрсететін болды, содан кейін Римге қайтарылды.

Кельттер суреті

Бұл мүсін кельттердің жеңілісін еске түсіріп, оларды жеңген халықтың күшін көрсетеді, сонымен қатар олардың батыл қарсыластарына арналған ескерткіш қызметін атқарады. Мүсін сондай-ақ, ежелгі шайқас стилі туралы мәліметтерді растайтын куәлік ретінде де қызмет етуі мүмкін. Диодор Сицилий: «Кейбіреулері темірден жасалған кеуделік қару немесе тізбектелген қару киеді, ал енді біреулері жалаңаш шайқасады» деп жазған. Полибий 225 жылғы Теламон шайқасында римдік әскерге қарсы галаттардың тактикасы туралы әсерлі баяндама жазды: Инсубрлер мен Бойлер шалбар және жеңіл плащ киген, бірақ Гаезаттар даңққа құштарлығы мен қайсар рухынан киімдерін шешіп, бүкіл әскердің алдында жалаңаш, тек қару-жарақтарымен тұрды. Бұл жалаңаш жауынгерлердің келбеті қорқынышты көрініс болды, себебі олардың барлығы керемет дене бітіміне ие және өмірдің гүл жайнаған шағында болды. Грек тарихшысы Дионисий Халикарнасский мұны ақымақтық тактика деп есептеді: «Біздің жауларымыз жалаңаш соғысады. Олардың ұзын шаштары, қаһарлы көздері, қарулары бізге қандай зиян келтіруі мүмкін? Бұл тек варварлардың мақтан тұтуының белгісі ғана». – Дионисий Халикарнасский, «Рим тарихы» XIV.9. Бұл галаттың жалаңаш бейнесі оған батырлық жалаңаштық немесе қайғылы жалаңаштық мәртебесін беру үшін де жасалған болуы мүмкін. Грек жауынгерлерінің де батырлық жалаңаш бейнеленген жағдайлары жиі кездесетін, мысалы, Эгинадағы Афея храмының фронтон мүсіндерінде көрінеді. Х.В. Янсонның айтуынша, мүсін «олар қалай өлуге болатынын білген, варвар болғандарына қарамастан» деген хабарды жеткізеді.

Ықпал

"Өлі Гәләтиялық" көне заманнан жеткен ең танымал туындылардың біріне айналды және суретшілер мен мүсіншілер оны үздіксіз көшіріп, бейнелеудің күшті эмоцияны көрсететін классикалық үлгісі ретінде бағалады. Мүсін жөнделгені байқалады, басы мойын тұсында сынған сияқты, бірақ жөндеу жұмыстары римдік дәуірде жасалған ба, әлде мүсін 17 ғасырда қайта табылғаннан кейін бейімделген бе, әлі белгісіз. Табылған кезде сол аяғы үш бөлікке бөлінген еді. Қазір олар сол тізе буынының астында жасырылған шүкірмен біріктірілген. Галдың "ұшты" шашы – мүсін табылғанда сынған, ұзын шаштың 17 ғасырдағы қайта жөнделуі. Осы кезеңде мүсін Гәләтиялық жауынгер емес, жеңілген гладиатор ретінде түсіндірілді. Сондықтан ол "Өлі" немесе "Жаралы гладиатор", "Рим гладиаторы" және "Мурмиллоның өлімі" деп аталды. Мүсін фигураның жанында шашырап жатқан заттардың бірі – мүйіз болғандықтан "Өлі кернейші" деп те аталады. 17 және 18 ғасырларда мүсіннің көркемдік деңгейі мен экспрессивті күші білімді топтардың арасында зор қызығушылық тудырды және сол кездегі жас адамдардың Еуропаға жасаған саяхатында міндетті түрде көруге тиіс орын болды. Байрон да осындай саяхатшылардың бірі болды және "Хильда Гарольдтың саяхаты" поэмасында мүсінді еске алды. Ол кеңінен көшірілді, патшалар, ғалымдар және бай жер иелері "Өлі Галдың" өз репродукцияларын тапсырыс берді. Томас Джефферсон Монтичеллода түпнұсқасын немесе оның көшірмесін алғысы келді. 2013 жылдың 12 желтоқсанынан 2014 жылдың 16 наурызына дейін бұл туынды Вашингтондағы Ұлттық өнер галереясының батыс қанатындағы басты ротондада қойылды. Бұл уақытша көрсетілім мүсіннің 19 ғасырдың екінші онжылдығында Италияға қайтарылғаннан бергі алғашқы рет елден шығуы болды.