Кіріспе

Римдік соғыс құдайы Беллона – ежелгі Римнің соғыс құдайы. Оның ең басты атрибуты – басына киген әскери шлем; ол көбінесе қылыш, найза немесе қалқан ұстайды, ал төрт атты көлікпен шайқасқа кіргенде, шырақ немесе қамшымен шабылады. Беллонаның Рим империясының ішінде көптеген храмдары болған. Оның иконографиясын Ренессанс кезеңінен кейін суретшілер мен мүсіншілер одан әрі дамытты.

Этимология

Соғыс құдайының аты Беллона ертеректегі Дуэллонадан шыққан, ол өзі көне латын тіліндегі duellum ('соғыс, әскери іс-қимыл') сөзінен туындаған, ал классикалық латын тілінде bellum сөзіне айналған. Duellum сөзінің этимологиясы әлі де түсініксіз болып қала береді. Тіл білімі маманы Жорж Жан Пино *duenelo ('өте жақсы, өте батыл') сөзінің шығу тегін ұсынды, бұл duenos сөзінің кішіртілген түрі, ол бонус ('жақсы') сөзінің ертедегі көне латынша баламасы ретінде есімді жазуда кездеседі. Тіл білімі маманы Михель де Ваанның пікірінше, *duenelo сөзінің "соғыс контекстінде (bella acta, bella gesta) қолданылуы эвфемизм ретінде түсіндірілуі мүмкін, нәтижесінде bellum сөзі 'батылдық көрсету, соғыс' мағынасын алған".

Діндер, нанымдар және ғибадатханалар

Беллона – ежелгі сабин құдайы, соғыспен байланысты, Марс соғыс құдайының жұбайы Нериомен, кейін грек соғыс құдайы Эньомен теңестірілді. Римдегі оның ғибадатханасы б.з.д. 296 жылы Фламиний циркінің жанында, этрусктік және самниттік соғыс кезінде Апий Клавдий Кекуспен салынды. Оның мерекесі 3 маусымда тойланды, ал дін қызметкерлері – беллонарийлер деп аталды. Олар оған қандық құрбандық ретінде өз қолдарына немесе аяқтарына жарақат келтіретін. Бұл рәсімдер 24 наурызда, "қан күні" деп аталатын күні өтті. Кіші Азиядағы Кибеле құдайына арналған рәсімдерге ұқсас болғандықтан, Эньо мен Беллона оның Каппадокиялық жағы – Мамен байланыстырылды. Беллонаның ғибадатханасы орналасқан Римнің Марс алаңындағы аумаққа аумақтық ережелер қолданбады. Шетелдік елшілер, қалаға кіруге рұқсат етілмегендер, осы кешенде тұратын. Ғибадатхана помериум сыртында болғандықтан, Сенат елшілермен осы жерде кездесіп, жеңіске жеткен генералдарды жеңіс тойына дейін қабылдады. Ғибадатхананың жанында "соғыс бағанасы" (columna bellica) орналасқан, ол римдік емес аумақты бейнеледі. Алыс мемлекетке соғыс жариялау үшін, дипломатиялық міндеттермен айналысатын дін қызметкерлерінің бірі (фетиалдар) ежелгі дәстүрді өзгерткен күйінде, римдік аумақтан жау елі бағытына қарай найза тастады. Бұл символдық шабуыл соғыстың басталуы деп есептелді. Осылай жарияланған алғашқы жау – б.з.д. 280 жылы Пирр болды. Көптеген адамдар оның ғибадатханаларын және киелі орындарын күтіп ұстауға және жақсартуға көмектесуге дайын болды. Беллонаға табыну және оған байланысты сенімдер көбінесе қанды және қорқынышты болды. Ол соғысқа шыққанда, Дискордия, Тартыс және Фуриялар онымен бірге болып, жауларын қорқытады деп сенді. Беллонаның әскери культінде ол батылдықтың символы – Виртуспен байланысты болды. Кейін ол Римнен тыс императорлық легиондармен бірге саяхаттады, және оның ғибадатханалары Франция, Германия, Ұлыбритания және Солтүстік Африкада табылған.

Поэзия

Көптеген поэзия туындыларында Беллона есімі соғыстың синонимі ретінде қолданылады, бірақ Стацийдің "Тебаидасында" әйел құдайы соғыстың құлдиратушы және қақтығысқа ұйытқы болатын жағын бейнелейтін кейіпкер ретінде көрінеді. Онда ол найза мен тұтанған машақ ұстаған немесе күймеге мініп, қанға боялған қылышын шабып жүргендей суреттеледі. Беллонаға жасалған классикалық сілтемелер кейін Шекспирдің пьесаларында жауынгерлік кейіпкерлерге қатысты тиісті контексте пайда болады: мысалы, Хотспур құдайды "түтінді соғыстың отты көзді бойжеткені" деп сипаттайды, ал Макбет "Беллонаның күйеуі" деп аталады, яғни Марсқа тең. Көбірек заманауи кезеңде Адам Линдсей Гордон 1867 жылы Австралияда жарық көрген "Беллона" поэмасында адамдарды адастыратын "жалған құдайға" арналған күшті Суинберн стильіндегі жыр арнады. Ол сондай-ақ Артур Грейм Уэсттің Бірінші дүниежүзілік соғыс туралы "Саяхатшы" поэмасында да кездеседі. Онда ақын өзін Арт, Пан құдайы және Уолтер Патердің еңбектерімен бірге майданға қарай барып жатқандай бейнелейді. Олар шайқасқа жақындағанда Беллонамен кездеседі, ал қуанышты серіктерінің бірінен соң бірі соғыстың қатігездігінен қашуға мәжбүр болады, сосын құдай оны өзіне жете алғанына қуанады.

Кантата және опера

Беллона Рамоның "Лес Индес Галантс" операсының (1735 ж.) прологында пайда болады, онда махаббат соғыстың үстемдігін күйретеді. Бахтың екі жыл бұрын орындалған "Dramma per musica" туындысы "Tönet, ihr Pauken! Erschallet, Trompeten! BWV 214" құдайлығында, ол тіпті әдеттегі қатыгездігінен бас тартып, 1733 жылғы 8 желтоқсанда Австрияның Мария Жозефасын, Саксонияның ханшайымын және Польша королевасын туған күнімен құттықтайды. Дегенмен, Джованни Амброджио Мильявакканың (1718–1795) "Прометейтің ақталуы" шығармасында ол өзінің қатал бейнесін сақтайды. 1762 жылы Архдукесса Изабелланың дүниеге келуіне арналған бұл кантатада құдайлар Прометейді соттайды, бірі – оған кешірім жасаймыз деп таласса, Беллона мен басқалары қатаң жазалауды талап етеді. Композитор Франческо Бьянки мен либретто авторы Лоренцо да Понте жасаған "Темза мен Беллонаның некесі" (Le nozze del Tamigi e Bellona) атты "батырлық кантатасында" да ол өз рөлін толық орындайды. Бұл туынды 1797 жылғы Сент-Винсент мүйісі шайқасында испандықтарға қарсы британдық теңіз күштерінің жеңісін атап өту үшін Лондонда орындалды.

Сурет және мүсін

Беллона көбінесе қанатты шлем мен қару-жарақ киген немесе кемінде астынан юбкасы бар кеуде қалқанымен бейнеленеді. Ол қолында найза, қалқан немесе басқа да қару-жарақтар ұстайды, кейде шабуыл үшін горн тартады. Ежелгі заманда ол қанатты Жеңіспен байланысты болды, қолында лавр тәжін ұстап, кейде онымен бірге алып жүретін мүсінін де ұстайды; соғыс ескерткіштерінде оның осы атрибуты бейнеленуі мүмкін. Мұндай қарулы бейнелердің мысалдары Метрополитен өнер мұражайындағы Рембрандтқа жатқызылған 1633 жылғы суретте, сондай-ақ Иоганн Баптист Штраубтың (1770) және Иоганн Вильгельм Бейердің (1773–80) мүсіндерінде кездеседі. Соңғысында ол Янус құдайымен бірге бейнеленген, себебі екеуі де римдіктердің соғыс жариялау рәсімдерімен байланысты болған. Янус ғибадатханасының есігі соғыс кезінде ашық тұрған. Штраубтың мүсінінде (төменде) жауларын қорқыту үшін қалқанында горгон басы бейнеленген, Рембрандттың суретінде де осылай, бірақ бұл кейінірек қосылған, мүмкін осы жаңа иконографиялық өзгерістің басқа мысалдарына жауап ретінде. Бертрам Маккенналдың бюстінде ол шлеміне орнатылған горгонды киеді, ал басқа бейнелерде ол кеуде қалқанында. Жан Леон Жером өзінің құдайдың шыны бюстімен (1892) соғыстың қорқынышын одан да күшейтеді. Ол мойнына бас киіп қана қоймай, айқайлаған бетінің қаһары, бұрышты қанатты шлеммен толыққанда, оны өзі горгонға ұқсатады. Беллонаның зеңбіректермен байланысы да жиі кездеседі, мысалы, Ханс Кригтің (1590–1645) суретінде және Ханс Георг Асамның (1649–1711) Хаммершлос Шмидмюльендегі 1700 жылғы төбелік фрескасында. Өндірістік және кәсіби өмірді бейнелейтін голландтық гравюралардың бірінде бұл құдай соғыс құралдарын ойлап табуға шабыттандырады, оны фабрика шеберханасында, аяғында түрлі қару-жарақтармен отырған күйінде көрсетеді (6-тақта, төмендегі галереяны қараңыз). Константино Брумидидің АҚШ Капитолийіндегі (1855–60) фрескасында оның бейнесі жаңарыпты. Ол артиллериялық құралдың жанында тұр және қалқанында жұлдыздар мен жолақтар бейнеленген. Беллонаның барлық бейнелері қару кимейді. Санкт-Петербургтегі Альвизе Тальяпиетраның (шамамен 1710) және Дж. Пол Гетти мұражайындағы Августин Пажоудың (1775/85) мүсіндері көбінесе жалаңаш, бірақ құдайдың басқа атрибуттарын киеді немесе алып жүреді. Дегенмен, мұны растайтын классикалық деректер де бар. Мысалы, Гай Валериус Флакктың "Аргонавтика" кітабында "Беллона жалаңаш бүйірімен, оның қола қарулары қозғалғанда шуылдаған" деген сипаттама келтіріледі (3. 60). Суретшінің тағы бір поэтикалық сілтемесі Луи Жан Франсуа Лагреньнің "Беллона Марсқа жылқының тізгінін ұсынады" (1766) шығармасында кездеседі. Бұл Клаудианның "Руффинумда" Марстың "Беллона менің қалқанымды әкелсін, ал Террор тізгінді басқарсын" деген сөзін бейнелейді (Fer galleam Bellona mihi, nexusque rotarum tende Pavor). Ян ван Миеристің "Даналық Беллонаны тоқтатып тұр" (1685) атты аллегориялық суреті де поэтикалық. Онда отырған Даналықтың бейнесі шлемді құдайдың оң қолын ұстап тұр, ол кетуге бұрылады, оның плащы артында желбіреп, сол қолымен жоғары көтерілген қалқаны бар.

Қоғамдық мәлімдемелер

Декоративті функциясынан өзге, құдайдың бейнелері қоғамдық функцияны да атқарады. Батоломей Спрангердің "Император әскерін түріктерге қарсы бастап келе жатқан Беллона" (жоғарыда қараңыз) Ұзақ түрік соғысы кезінде Австрияның түріктерге қарсы насихатында маңызды рөл атқарды. 1697 жылы Зента шайқасында жеңіске жеткен соғыстың келесі кезеңі Ян Косиннің Брюссельдегі мерекелік есігімен белгіленді, қазір Беллона үйі деп аталады. Оның ортасында әскери тулар мен зеңбіректермен қоршалған, бас киімі бар құдайдың бюсі орналасқан. Люксембург сарайындағы қоғамдық бөлмелері үшін Питер Пауль Рубенс жасаған "Беллона кейпіндегі Мария де Медичи" (1622/5) – династиялық саяси мәлімдеме. Ол оны саяси биліктің иесі ретінде бейнелейді, бірақ шындығында оның билігі әлсіреген еді. Ол қару-жарақ, зеңбіректер мен мылтықтармен тұр, ал оның жеңістері жеңістің белгілерімен көрсетілген. Оң қолында қанатты құдайдың кішкентай мүсінін ұстап тұр, оның бас киімінің үстінде кішкентай қанатты тұлға орналасқан, ал оның үстінде лавр тәжін ұстап, Купидон шартарап ұшып жүр. Бұл бейнелеу Рембрандттың Беллонаның қарапайым голланд әйелінің қарапайым келбетімен салыстырылады. Бұл – империяға қарсы мәлімдеме, жаңа Голланд Республикасы отыз жылдық соғыс кезінде, әсіресе Испанияға қарсы өзін қорғауға дайын екенін көрсетеді. Соғыстағы қорғаныс – Георг Колбенің Вупперталдағы Беллона фонтанының мағынасы. 1915 жылы жасалған, сол қолына қылыш ұстаған, бас киімі бар құдайдың бейнесі бейнеленген. Бұл мүсін 1922 жылы соғысқа арналған естелік ретінде орнатылды. Беллонаның мұндай құрылымдарда қолданылуы бұрыннан қалыптасқан, Жан Косиннің есігінде кеңінен қолданылған. 1760 жылы Уильям Чемберс Кью Гардендері үшін жобалаған Беллона ғибадатханасы Жеті жылдық соғыс кезінде англо-хановерлік соғыс күшін мақтау ретінде жоспарланған және соңында онда қызмет еткен полктарды құрметтейтін тақташалар орналастырылды. Бірақ бұл рәсімдер көбінесе жеңісті еске алумен байланысты болды, құрбан болғандарды еске алумен емес. Бір ғасырдан кейін ғана Квебектегі ескерткіш Жеті жылдық соғыстың француз-канад құрбандарын еске алды. Соғыс алаңындағы биік бағананың үстінде Беллона оң қолында қалқан мен лавр тәжімен төмен қарай қарайды. Бұл мүсінді 1862 жылы Жером Наполеон келісімділік белгісі ретінде сыйға тартқан. Галлиполи шайқасында қаза тапқан австралиялықтарды Роденнің бұрынғы шәкірті Бертрам Маккеннал жасаған Беллонаның қола бюсті еске алды. Ол 1916 жылы оны Австралия үкіметіне Канберрада естелік ретінде тапсырды. Роденнің бюстіне ұқсас, бас киімі бар басы оңға бұрылған, бірақ кеудесі көбірек көрінеді. Беллона бар осындай құрылымдарда құрбан болғандар көбінесе кейінірек пайда болады. Олар Дуглас Тильденнің 1898 жылғы испан-американ соғысы кезінде Калифорния еріктілеріне арналған монументіндегі қылыш ұстаған құдаймен бірге; 1920 жылы поляк-совет соғысында қаза тапқандарға арналған Белосток ескерткішінде ол солдаттың артында тұрып, лавр тәжін жоғары көтереді. Алайда, Ватерлоо станциясындағы Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Жеңіс аркасы ерекше есте қалады. Горгон алқасы бар, қылыш ұстаған әуеліктің астында өлгендер емес, соғыстың көз жазбаған құрбандары жылайды және қайғырады.