Кіріспе
Краков қаласындағы сарай, Польша Вавель патша сарайы (; Zamek Królewski na Wawelu) және оның орналасқан Вавель төбесі Польшадағы ең маңызды тарихи және мәдени орын болып табылады. Краковтағы Висла өзенінің жағасындағы бекінілген резиденция патша Казимир III Ұлының бұйрығымен салынды және ғасырлар бойы итальян стиліндегі аула төңірегінде көптеген құрылымдармен кеңейтілді. Ол орта ғасырлық, Ренессанс және барокко дәуірлерінің дерлік барлық еуропалық сәулеттік стильдерін ұсынады. Сарай – Висла өзенінің сол жағалауындағы әктас үстіне орналасқан, теңіз деңгейінен 228 метр биіктіктегі бекінілген сәулет кешенінің бір бөлігі. Кешенге ұлы тарихи және ұлттық маңызы бар көптеген ғимараттар кіреді, соның ішінде Польша монархтарының тәж кигізілген және жерленген Вавель соборы. Вавельдің ең көне тас ғимараттары 970 жылға дейін жетеді, бұл Польшадағы романдық және готикалық сәулеттің алғашқы мысалдары. Қазіргі сарай 14 ғасырда салынды және келесі жүздеген жылдар бойы кеңейтілді. 1978 жылы Вавель Краковтың тарихи орталығының бөлігі ретінде алғашқы Дүниежүзілік мұра ретінде жарияланды. Ғасырлар бойы Польша патшаларының резиденциясы және Польша мемлекеттілігінің символы болған Вавель сарайы қазір елдің ең көрнекті өнер мұражайларының бірі. 1930 жылы құрылған мұражайда суреттер, гравюралар, мүсіндер, тоқымалар, соның ішінде Зигмунд II Август гобелендері жинағы, зергерлік бұйымдар, қару-жарақ, керамика, Мейсен фарфоры және жиһаз коллекцияларына жауапты он кураторлық бөлім бар. Мұражайдың шығыс өнері коллекциясында Еуропадағы Османдық шатырлардың ең ірі жинағы бар. Жеті мамандандырылған консервациялық шеберханасы бар мұражай сонымен қатар өнер туындыларын сақтаудың маңызды орталығы болып табылады. 2023 жылы 2,56 миллионнан астам келушіні қабылдаған Вавель сарайы Польшадағы ең танымал өнер мұражайы және әлемдегі ең танымал 20-шы өнер мұражайы болып табылады.
The Wawel Royal Castle (; Zamek Królewski na Wawelu) and the Wawel Hill on which it sits constitute the most historically and culturally significant site in Poland. A fortified residency on the Vistula River in Kraków, it was established on the orders of King Casimir III the Great and enlarged over the centuries into a number of structures around an Italian styled courtyard. It represents nearly all European architectural styles of the Medieval, Renaissance and Baroque periods. The castle is part of a fortified architectural complex erected atop a limestone outcrop on the left bank of the Vistula River, at an altitude of 228 metres above sea level. The complex consists of numerous buildings of great historical and national importance, including the Wawel Cathedral where Polish monarchs were crowned and buried. Some of Wawel's oldest stone buildings can be traced back to 970 AD, in addition to the earliest examples of Romanesque and Gothic architecture in Poland. The current castle was built in the 14th century, and expanded over the next hundreds of years. In 1978 Wawel was declared the first World Heritage Site as part of the Historic Centre of Kraków. For centuries the residence of the kings of Poland and the symbol of Polish statehood, Wawel Castle is now one of the country's premier art museums. Established in 1930, the museum encompasses ten curatorial departments responsible for collections of paintings, including an important collection of Italian Renaissance paintings, prints, sculpture, textiles, among them the Sigismund II Augustus tapestry collection, goldsmith's work, arms and armor, ceramics, Meissen porcelain, and period furniture. The museum's holdings in oriental art include the largest collection of Ottoman tents in Europe. With seven specialized conservation studios, the museum is also an important center for the conservation of works of art. With over 2.56 million visitors in 2023, Wawel Castle is the most visited art museum in Poland and the 20th most visited art museum in the world.
Ерте тарих
Вавель тарихы орта ғасырларда Польша жерлерінің және Польша патшалық әулеттерінің тарихымен тығыз байланысты. Краковтың патшалық резиденциясы ретінде беделін күшейтуіне әкелген саяси және династиялық шиеленістер күрделі, бірақ орта ғасырлар мен Ренессанс дәуірінің көп бөлігінде Вавель ұлттық үкімет пен сеймнің (парламент) ордасы болды. Польша-Литва одағы қалыптасып, дами келе, Вавель Еуропаның ең ірі және маңызды мемлекеттерінің біріне айналды. Бұл мәртебе 1596 жылы (ресми түрде 1793 жылы) астана Варшаваға көшірілгенге дейін сақталды. 18 ғасырдың соңынан бастап, Польша шетелдік бөлістер кезеңінде тәуелсіздігін жоғалтқаннан кейін, Вавель төзімділіктің символына айналды және австриялық, пруссиялық және ресейлік империялардың шетелдік оккупациясына қарсы краковтықтардың наразылықтары мен жиналыстарының ортасы болды. Осылайша, Вавель төбесінің маңыздылығы оның саяси және діни мәнінің үйлесімінен туындайды. Кафедралық соборда әулие Станиславтың қасиетті қалдықтары сақталады және ол Корольдік қамалға тікелей іргелес орналасқан. Төбеде діни функциялардың ұзақ тарихы бар; ең көне сәулеттік ескерткіштердің бірі – Мария Богородица ротондасы. Бұл төбе миоцен дәуірінде (23-25 миллион жыл бұрын) пайда болған және Оксфордтық тас дәуіріне (155-161 миллион жыл бұрын) жататын юралық әктастан тұрады. Бұл әктас күшті карст процестеріне ұшыраған және көптеген үңгірлерге толы (мысалы, Аждаһа үңгірі – Смочжа Яма). Бұл, мүмкін, төбенің бастапқыда «wąwel» деп аталуын түсіндіреді, бұл поляк тілінде «шатқал» дегенді білдіреді. Бұл шатқал бір кезде төбені екіге бөліп тұрған. Басқа теория бойынша, бұл сөз төбені қоршаған «батылдардан шыққан» дегенді білдіреді. Алайда, соңғы теория бойынша, «Wawel» грек тіліндегі Бабель атауының жалғасы болып табылады ([B] дауысынан кейін [V]/[W] дауысы). Вавель төбесінде 4 ғасырдан бастап қоныстануды көрсететін археологиялық ескерткіштер табылды. Археологиялық зерттеулер көрсеткендей, ең алғашқы қоныстар Орта палеолит дәуіріне дейін, шамамен 100 000 жыл бұрын қарайды және оның жылдам дамуы бірнеше маңызды сауда жолдарының тоғысқан жеріне орналасуымен байланысты. Вавель VIII-IX ғасырларда мемлекет құрған вистула тайпасының бекіністерінің бірі болды деп саналады. Оның 7-8 ғасырларда өмір сүрген аңызға толы билеушілері Кракус және Ванда ханшайымы туралы 13 ғасырлық жылнамашы Винсент Кадлубек айтады. 10 ғасырда вистулалықтардың жерлері мен Краков жаңадан құрылған Польша мемлекетінің құрамына кірді. 1000 жылы Краков епархиясы құрылды, содан кейін епископтың резиденциясы болған кафедралық собор салынды. Алайда, Киелі Рим империясымен үздірілмейтін қақтығыстардың салдарынан құрылыс 1018 жылы Баутцен бейбіт шарты қол қойылғаннан кейін ғана басталды. Бастапқы собордың (кейде Болеслав І Батылдың құрметіне «Хробровская» деп аталатын) аз ғана бөліктері сақталған, және кең ауқымды археологиялық зерттеулерге қарамастан, оның сыртқы келбетін қайта құру мүмкін болмады. 1980 жылға дейін әулие Герон шіркеуінің қалдықтары алғашқы собормен байланысты болды, бірақ Адольф Шишко Бохуш ұсынған бұл теория жақындағы зерттеулермен жоққа шығарылды. Сондай-ақ, бастапқы собордың қирауына қатысты да келіспеушіліктер бар. Кейбір дереккөздер мұны 1040 жылдары Богемиядан Бретислав І жасаған шапқыншылыққа, ал басқалары 1080 жылдары болған өртке байланысты датейді. Кафедралық собордан басқа, төбеде басқа да құрылыс жұмыстары жүргізілді. Ең ертедегі дәлелдер 9 ғасырға жататын ағаш құрылымдар, ал ең ерте тас ғимараттар 10 және 11 ғасырларға жатады; осы кезеңге жататын ғимараттардың қалдықтары: Мария Богородица ротондасы (вероятно, 10-11 ғасырлардың тоғысында); B шіркеуі (ең ерте бөліктері 10 ғасырдан басталады); әулие Герон шіркеуі (вероятно, сарайлық шіркеу); әулие Георгий шіркеуі; әулие Михаил шіркеуі; жиырма төрт бағаналы бөлме (вероятно, герцогтік резиденцияның бөлігі); Қорғаныс мұнарасы және тұрғын мұнара.
Вавель айдауы
Вавель тарихының осы ерте кезеңінен бастау алатын, Польшаның танымал және мәңгілік Вавель аждаһары туралы миф пайда болды. Бүгінде, Вавель төбесінің төменгі бөлігінде, өзен жағасында, отты шығаратын металл мүсін орналасқан. Мүсін Smocza Jama (Аждаһаның үңкірі) алдында, төбеге шашыраңқы орналасқан әктас үңүрлерінің бірінің қасында тұрғызылған. Smok Wawelski аждаһары – жергілікті халықты қорқытып, қойларын және бойжеткен қыздарын жеген мистикалық жаратылыс еді. (Бір дерек бойынша) ол Кракус, аңызға айналған поляк князі тарапынан батырлықпен өлтірілген. Ол, Краков қаласын құрған және өлтірілген аждаһардың үңкірінің үстіне сарай салған делінеді. Вавель аждаһары туралы ең көне әдеби мағлұмат 12 ғасырда Винсент Кадлубек еңбегінде кездеседі.
Роман стилі (11-12-ғасырлар)
1038 және 1039 жылдар аралығында герцог Казимир I Жаңартушы Польшаға қайтып келді және осы кезде Краков алғаш рет корольдік резиденция және Польшаның астанасы болды деп саналады. 11 ғасырдың соңында жаңа кафедраль құрылысы басталды, қазір ол "Германовская" деп аталады, себебі Владыслав I Герман оның демеушісі болған болуы мүмкін. Жаңа кафедраль 1142 жылы киеленді. Бұл ғимарат туралы көп мәлімет бар, өйткені оның суреті 13 ғасырға жататын бөлім мөрінде бейнеленген, сондай-ақ оның қалдықтары мен негіздері жақсы сақталған; Күміс қоңырау мұнарасының төменгі бөлігі, үш қабатты Әулие Леонардтың жер асты мешіті, Венгрияның Ладислав IV бастионының жанындағы ротонда (бұрынғы шамамен крещение орны) және Сандомирская мұнарасының ротондасы осы кезеңге жатады, сондай-ақ Аждаһа үңгірінің жанындағы шіркеу де осы дәуірде салынған. 1118 жылы епископ Мавр жер асты мешітіне жерленді. Епископпен бірге жерленген патена мен тостаған 1938 жылы оның қабірінің кездейсоқ табылуы кезінде кейіннен қазылып алынды.
Күміс қоңырау мұнарасы
Күміс қоңырау мұнарасы (алғашқыда Викарийская немесе Діни қызметкер мұнарасы деп аталатын) 12 ғасырдың басына жатады және Вавельдің көптеген мұнараларының ішіндегі ең ескісі. Дегенмен, мұнарада кейінірек салынған көптеген қосымшалар бар, және тек 12 метрлік тікбұрышты негізі ғана 11 ғасырға, Герман соборына жатқызылуы мүмкін. Қоңырау бөлмесі 14 ғасырдың соңғы тоқсанында, ал шпилі 1769 жылы салынған. Мұнарада үш қоңырау бар: ең үлкені 1423 жылы, одан кішкентайы шамамен 1271 жылы, ал ең кішісі 1669 жылы жасалған. 15 ғасырдың соңынан бастап тағы он тоғыз қосалқы шапельдер салынды немесе қайта жаңартылды. 1333 жылы соборға алғаш рет жерленген король – I Владислав болды. Оның құмтастан жасалған саркофагын оның ұлы және мұрагері, Польшаның соңғы Пиаст әулетінен шыққан королі Казимир III Ұлы орнатты. Соборда Казимир III Ұлы мен Жогайланың да қабірлері бар, бірақ ең бағалысы – 1492 жылы Вайт Стосс жасаған Казимир IV Ягеллонның қабірі. Иоанн I Альберттің соңғы готикалық қабір тасы 16 ғасырдың басында жасалған және Йорг Губерге жатқызылады. Соборда сонымен қатар Стефан Батори мен епископ Филлип Падневскийге арналған ескерткіштер де бар, екеуі де Санти Гуччидің жобасы бойынша салынған, сондай-ақ Ян Михалович Урзедовтың жобалаған епископ Анджей Зебрзидовскийдің қабір тасы да бар. 20 ғасырда собор 1946 жылы Карол Войтиланың діни қызметкер ретінде және 1958 жылы Краковтың көмекші епископы ретінде тағайындалған жері болды.
Дүниежүзілік ғимараттар
Вавельдегі алғашқы патшалық резиденциялар туралы 1333 жылдан 1370 жылға дейін билік жүргізген Ұлы Казимир III собордың жанында готикалық қамал салдырғанға дейін көп мәлімет жоқ; ол орталық ауланың төңірегінде орналасқан бірнеше құрылыстардан тұрды. 14 ғасырда Польшаның патшасы Владыслав II Ягило (сонымен қатар Жогайла деп те аталады) және королева Ядвига оны қайта жаңартып салды. Тауық аяғына ұқсайтын үш ілгекті тіректе салынған Құс аяғы мұнарасы және Дания мұнарасы, сондай-ақ поляктардың таж кигізу қылышы (Шцербиек) қойылған Ядвига мен Жогайла палатасы олардың билік кезеңінен бастау алады. Осы кезеңде Вавель қазіргі түрі мен мөлшерін қалыптастыра бастады, себебі төбеде көптеген дін қызметкерлері, патшалық кеңсе қызметкерлері, әскер, қызметшілер және шеберлерге жатақтар ретінде қызмет ететін жаңа ғимараттар салынды; бұл жұмысқа қорғаныс қабырғалары, бекіністер және «Jordanka», «Lubranka», «Sandomierska», «Tęczyńska», «Szlachecka», «Złodziejska» және «Panieńska» мұнаралары кірді.
Сигизмунд Белл
1520 жылы Ханс Бехем қоладан Патшалық Сигизмунд қоңырауын құйды; ол Сигизмунд мұнарасында ілінген бес қоңыраудың ең ірісі және король Сигизмунд I Ескінің құрметіне аталған. Оның салмағы шамамен 13 тонна (28 мың фунт) және оны соғу үшін 12 қоңыраушы қажет. Ол тек ерекше жағдайларда ғана (қазіргі кезде бұл Жозеф Пилсудскийдің қазасы, Болеслав Бируттың қазасы, Кароль Войтиланың Папа ретінде сайлануы, Польшаның Еуроодаққа қосылуы сияқты оқиғалар) соғылады, көбінесе діни және ұлттық мерекелерде қолданылады және елдің ұлттық нышандарының бірі саналады. Бүгінде Краковтың епископтары оны жиі пайдаланады, бұл Сигизмунд қоңырауының мәнін азайтады.
18-19 ғасырлар
18-19 ғасырлар Вавель үшін құлдырау мен қайғылы кезең болды. Құлдырау 1609 жылы III Зигмунд патшаның Варшаваға тұрақты көшіп кеткеннен бастау алды. Бірінен соң бірі келген губернаторлардың алаңдаушылығына қарамастан, қамал және оның төңірегі қирауға бет бұрды, бұл 1655-1657 жылдар аралығында және 1702 жылы шведтердің басып алуына байланысты болды. 1794 жылы төбеге пруссиялық әскер кіргенде, жағдай одан бетеріді. Осы кезде патшалық нышандар тоналды (поляктардың тәж кигізу қылышынан басқа) және Берлинге апарылды, онда олар алтын, құнды тастар мен інжу-маржан үшін балқытылды, ал олар Берлиндегі Теңіз саудасы дирекциясына тапсырылды. Қамал қоршауға алынып, 26 сәуірде 1772 жылы Бар конфедерациясының соғысы кезінде орыстар басып алды. Польшаның үшінші бөлінісінен кейін (1795) Вавель австриялық билікке көшті. Австриялық әскерлер төбені казармаға айналдырды, нәтижесінде көптеген бұзушылықтар мен өзгерістер болды: ауланың Ренессанс аркадалары қабырғамен жабылды, қамалдың ішкі құрылымы өзгертілді және ғимараттардың бір бөлігі бұзылды; бұзылған ғимараттардың арасында Сент-Михаэль және Сент-Джордж шіркеулері болды. Краков көтерілісі сәтсіз аяқталып, Краков Республикасы құлағаннан кейін төбеде әскери госпиталь орналасқан үш ірі ғимарат салынды. 19 ғасырдың екінші жартысында австриялықтар қорғаныс қабырғаларын қайта жаңартып, оларды кеңейтілген Краков бекініс жүйесінің бір бөлігіне айналдырды (екі жаңа капониер салынды). Сол уақытта поляктар төбені қайтаруға тырысты. 1815 жылы Вавель соборында князь Йозеф Понятовскийдің жерлеу рәсімі өтті. Осы оқиғадан бастап ұлттық батырлар соборға жерленді; осы күнге дейін онда тек монархтардың денелері ғана жерленген болатын. 1818 жылы ұлттық батыр Тадеуш Костюшконың денесі Сент-Леонард склепіне жерленді. Потоцкий капелласын классикалық стильде қайта жаңарту кезінде, капеллаға даниялық мүсінші Бертель Торвальдсен жасаған князь Артур Потоцкийдің мүсіні орнатылды. Торвальдсеннің тағы бір туындысы София патшайымының капелласында орналастырылды. 1869 жылы патша Казимир III-нің табытының кездейсоқ ашылуына байланысты екінші жерлеу рәсімі өтті. Осыдан кейін собордағы басқа монархтардың қабірлерін жаңартуға бастама көтерілді. Жер асты склептері туннельдермен байланыстырылды, саркофагтар тазартылып, жаңартылды және жаңаларына қаржы бөлінді. Австрия императоры Франц Иосиф I Габсбург әулетінен шыққан әйеліне ие болған Михаил патшаның саркофагын жасап берді.
20 және 21 ғасырлар
1905 жылы Австрия императоры Франц Иосиф I, Галиция мен Лодомерияның патшасы ретінде, әскерлеріне Вавельді тастап кетуге бұйрық берді. Австрия әскерлерінің кетуі Зигмунт Хендель мен Адольф Шишко Бохуш басқаратын қалпына келтіру жұмыстарын бастауға мүмкіндік берді. Жөндеу жұмыстары барысында Мәриям шеңбері және өткеннің басқа да маңызды мұралары табылды. Вавель төбесінің жаңартылуы халықтан жиналған қаржы есебінен жүзеге асырылды. Қасiрдің солтүстік қақпасының жанындағы қабырғаға қайырымдылық көрсеткендердің есімдері жазылған кірпіштер орнатылды. Осы кезеңде Герб қақпасы салынды және оған жақын жерде Тадеуш Костюшконың ескерткіші қойылды. 1902-1904 жылдары Влодзимиер Тетмажер Королева София капелласының қабырғаларын поляк қасиеттілері мен ұлттық батырларын бейнелейтін суреттермен безендірді. Жозеф Мехоффер собордың күмбезіне қабырғалық суреттер салды, сондай-ақ Қасиетті Крест капелласындағы витраждар мен Сзафранци капелласындағы суреттерді жасады. Мехоффер Христос пен Мәриямның азаптарын бейнелейтін трансепттегі витраждардың да авторы. Польшаның Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жиырма жылдық тәуелсіздігі кезеңінде поляк билігі Вавель қамалын Польша Республикасының беделді нысаны деп жариялады және оны мемлекеттік басшының ресми резиденциясы ретінде пайдалануға шешім қабылдады. Бұл мәртебе 1921 жылы Польша Парламенті Вавельге Польша Президентінің резиденциясы мәртебесін берген қаулысымен одан әрі нығайтылды. Осы қаулыны өзгертетін ешқандай заң актісі тәуелсіз поляк билігі тарапынан қабылданбады (тек Сталиндік Мемлекеттік Ұлттық Кеңестің (KRN) Вавель қамалын музейге айналдыру туралы шешімінен басқа). 1921 жылы Леандро Маркони мен Антони Попиелдің жасаған Тадеуш Костюшконың ескерткіші патша Владислав IV Вазаның солтүстік жағындағы қамал қабырғасына орнатылды. 1925 жылы Вавель қамалының фрагменті Чикагоның Tribune Tower мұнарасына енгізілді. Ол негізгі кіреберістің жоғарғы сол жақ бұрышындағы арнайы ойыста орналасқан және Чикагодағы көптеген поляктарға, Польша Республикасынан тыс жердегі ең ірі поляк қауымына құрмет көрсетуді білдіреді. Кафедральдық ғибадатханада көрнекті поляк азаматтарын жерлеу дәстүрі 21-ші ғасырға дейін жалғасты: 1927 жылы романтик ақын Юлиус Славацкийдің күлі соборға әкелінді, он жылдан кейін мемлекет қайраткері және Екінші Польша Республикасының бұрынғы басшысы, маршал Юзеф Пилсудский күміс мұнараның астындағы мазарға жерленді, ал 1993 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі әскери көшбасшы Владислав Сикорскийтің сүйектері Польшаға қайтарылып, мазарға қойылды. Соңғы кезде президент Лех Качиньский мен оның әйелі күміс қоңырау мұнарасының астындағы мазардың алдындағы бөлмеде саркофагқа жерленді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Польшаны нацистік Германия басып алған кезде Вавель қамалы генерал-губернатор Ханс Франктің резиденциясы болды, кейіннен ол соғыс қылмыскері ретінде жазаланды. Оның деспотиялық режимі кезінде Рафаэльдің "Жас адамның портреті" (1513-14) картинасы, Czartoryski коллекциясының бөлігі, Вавельден алынып, осы күнге дейін Польшаға қайтарылмады. Көптеген гобелендер де жоғалып кетті, олардың қайда екені белгісіз. Алайда, 150 гобелен, соның ішінде Вавельдің көптеген басқа да құндылықтары соғыс жылдарында қауіпсіздік үшін Канадада сақталды және қазірде Вавель Корольдік қамалының ұлттық өнер коллекциясының құрамына кіреді және көптеген өнер туындыларымен және Польшаның тарихи маңызы бар заттармен бірге көпшілыққа көрсетілуде.
Қазына және қару-жарақ қоймасы
Корольдік қазына 15 ғасырдан бері Польшаның тәж кигізу рәсімінде қолданылатын белгілері мен тәж зергерлік бұйымдарын сақтауға арналған тарихи готикалық бөлмелерде орналасқан. Бұрынғы қазынадан тонаудан аман қалған құнды заттар, оның ішінде Польша монархтарының және олардың отбасы мүшелерінің, сондай-ақ көрнекті тұлғалардың естеліктері қойылған, мысалы, Вена шайқасынан кейін папа Иоанн III Собискиге сыйланған шляпа мен қылыш, әрі тәж кигізу қылышы – Щербиец. 2021 жылдың ақпан айында Польша патшасы Сигизмунд Августқа тиесілі ерекше 16 ғасырлық балалардың қаруы Венгриядан Польшаға ресми түрде қайтарылды және қазір Вавель қамалының қорында сақталуда. Бірінші дүниежүзілік соғыстан бері ол Будапешттегі Көркем өнерлер мұражайында сақталып келген, бірақ ол қателікпен сол жерге жеткізілген.