Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Британдық геолог және зерттеуші
British geologist and explorer
Джозеф Томсон (14 ақпан 1858 – 2 тамыз 1895) – шотланд геологы және зерттеуші, Африканы бөлісу кезінде маңызды рөл атқарған. Томсонның газелі және Ньяхурурудегі Томсон сарқырамасы оның құрметіне аталған. Ол қатаң ғалым емес, зерттеуші ретінде көзге түсті, жүк тасушыларымен немесе жергілікті халықпен қақтығыстардан сақтанды, ешқандай жергілікті тұрғынды өлтірмеді және өзінің ешбір адамын зорлық-зомбылықтан жоғалтпады. Оның сөздері "Жұмсақ аттанған қауіпсіз жетеді, қауіпсіз аттанған алысқа жетеді" деп жиі айтылады.
Joseph Thomson (14 February 1858 – 2 August 1895) was a Scottish geologist and explorer who played an important part in the Scramble for Africa. Thomson's gazelle and Thomson's Falls, Nyahururu, are named after him. Excelling as an explorer rather than an exact scientist, he avoided confrontations among his porters or with indigenous peoples, neither killing any native nor losing any of his men to violence. His motto is often quoted to be "He who goes gently, goes safely; he who goes safely, goes far."
Ерте өмір
Пенпонт, Дюмфрисширде дүниеге келген ол, әкесінің тас қалау және карьер бизнесінде шәкірттікке түсті. Геология мен ботаникаға деген аса қызығушылығы оны Эдинбург университетінде оқуға итермеледі, онда ол Арчибальд Гейки мен Томас Генри Хакслиден дәріс алды.
Born in Penpont, Dumfriesshire, he was apprenticed into his father's stone masonry and quarrying business. He developed a keen amateur interest in geology and botany, which eventually led to his formal education at the University of Edinburgh, studying under Archibald Geikie and Thomas Henry Huxley.
Корольдік географиялық қоғам
1878 жылы бітіргеннен кейін ол Александр Кит Джонстонның Корольдік географиялық қоғамының Дар-эс-Саламнан Няса және Танганьика көлдеріне қарай маршрутты белгілеуге арналған экспедициясына геолог және табиғат зерттеушісі болып тағайындалды. Джонстон сапар барысында қайтыс болды, ал Томсон экспедицияны басқаруды өз мойнына алды. Томсон 14 айдың ішінде экспедицияны сәтті аяқтады, көптеген үлгілер жинап, көптеген байқауларды тіркеді. Оның экипажының құрамында Джеймс Чума да болды, ол шотланд зерттеушісі Дэвид Ливингстонмен тығыз байланыста жұмыс істеп, оған көмектескен. 1883 жылы ол Корольдік географиялық қоғамның тағы бір экспедициясына қатысты, бұл жолы Африканың шығыс жағалауынан Виктория көлінің солтүстік жағалауына жол табу мақсатында. Британ империясының саудагерлері бұл аймақта бәсекелес болып отырған, ықтимал жауынгер масай тайпаларын және неміс саудагерлерін жолдан алыстатуға мүмкіндік беретін маршрутты іздеді. Экспедиция Гюстав А. Фишердің бәсекелес неміс экспедициясынан бірнеше ай кейін жолға шықты. Томсонның басшылығы тағы да табысқа жетті, маршруттың жүзеге асырылу мүмкіндігін көрсетіп, маңызды биологиялық, геологиялық және этнографиялық байқаулар жасады, бірақ Томсонның Килиманджаро тауына бір күндік шабуылы сәтсіз аяқталды. Алайда, кері жолда Томсонды бұқа шағып, содан кейін безгек және дизентерияға шалдықты. Ол 1849 жылы Крапфтың Кения тауындағы қар туралы хабарлаған мәліметін растады. Оған тауға шабуыл жасауға жауынгер масай тайпалары кедергі келтірді. Дегенмен, ол сол тауда Томсон нүктесі (4955 м) және Томсон қабаты арқылы еске алынды. 1884 жылдың қараша айында Корольдік географиялық қоғамындағы жиналыста өзінің тәжірибелері туралы баяндама жасауға ол уақытында денсаулығын қалпына келтірді, ал келесі жылы оған қоғамның Негіздейтін медалі табысталды. 1885 жылдың қаңтар айында жарық көрген «Масай елі арқылы» атты кітабы бестселлерге айналды. Оны алғаш оқығандардың бірі жас Генри Райдер Хаггард болды. Томсонның экспедициясы оның қиялын оятып, Хаггард «Соломон патшаның кен орындары» атты кітабын жазды. Хаггард сонымен қатар «Ол» сияқты басқа да көпке ұнаған романдар жазды, ол «Соломон патшаның кен орындары» сериясының бір бөлігі болды. Роман «Соломон патшаның кен орындарындағы» басты кейіпкерлердің одан әрі бастан кешулерін кеңейтеді. Томсон «Ол» романын оқығанда, ол негізделген жерлерді дұрыс бейнелемейтінін сезіп, Шығыс Африка аймағындағы тәжірибесіне негізделген роман жазды, мысалы, «Масай елі арқылы» кітабында сипатталғандай. Ол бұл романына «Улу: Африкалық романс» деп ат қойды. Ол жеткілікті сәттілікке ие болды, соның нәтижесінде ол Е. Харрисон Смитпен бірлесіп «Улу: Африкалық романс» екінші томын жазды.
On graduating in 1878, he was appointed geologist and naturalist to Alexander Keith Johnston's Royal Geographical Society expedition to establish a route from Dar es Salaam to Lake Nyasa and Lake Tanganyika. Johnston died during the trip and Thomson was left to take the leadership role for the expedition. Thomson successfully led the expedition over in 14 months, collecting many specimens and recording many observations. Part of his crew included James Chuma, who also worked closely and assisted the Scottish explorer David Livingstone. In 1883, he embarked on another Royal Geographical Society expedition, this time to explore a route from the eastern coast of Africa to the northern shores of Lake Victoria. British Empire traders wanted a route that would avoid potentially hostile Maasai and German traders who were competing in the area. The expedition set out a few months behind the rival German expedition of Gustav A. Fischer. Thomson's leadership was again a success, demonstrating the feasibility of the route and making many important biological, geological, and ethnographic observations, though Thomson's attempt to climb Mount Kilimanjaro in a day failed. However, on the return journey, Thomson was gored by a buffalo and subsequently suffered from malaria and dysentery. He is credited with confirming Krapf's 1849 report of snow on Mt Kenya. He was prevented from making an attempt on the mountain by hostile Maasai. Nevertheless, he is commemorated on that mountain by Point Thomson (4,955 m) and Thomson's Flake. He recovered in time to give an account of his experiences at a meeting in November 1884 of the Royal Geographical Society, which awarded him their Founder's Medal the following year. His book Through Masai Land followed in January 1885 and was a best seller. One of the first to read it was the young Henry Rider Haggard. His imagination fired by Thomson's expedition, Haggard promptly wrote a book of his own, King Solomon's Mines. Haggard also wrote other well received novels e. g. She, one of a series succeeding King Solomon's Mines. The novel expands on further adventures of the main characters in King Solomon's Mines. When Thompson read She, he felt it did not represent the lands it was based on, and wrote a novel based on his experiences in the East African region, for example described in his book Through Masai Land. He called this novel Ulu: an African Romance. It was successful enough to demand a sequel which he wrote with Miss E. Harrison Smith as Ulu: an African Romance volume II.
Үзіліс
1885 жылы Томсон Нигер өзені маңында неміс ықпалын алдын алу және оған кедергі келтіру үшін Ұлттық Африка компаниясымен жұмысқа алынды, бірақ ол келесі жылы Ұлыбританияға оралып, континентте ірі зерттеулерге мүмкіндіктердің болмауына көңілі тоңды. Ол Ұлыбританиядағы өміріне қанағаттанбады және жаңа зерттеу мүмкіндіктерін іздеуге күш салды. Марокконың Атлас тауларына жасаған шағын экспедициясы жүк тасушылармен туындаған мәселелермен және жергілікті саяси қиындықтармен қиындыққа ұшырады. 1889 жылы ол жас жазушы Ж.М. Барримен бірге бір ай бойы Орталық Еуропаға саяхат жасады.
In 1885, Thomson was employed by the National African Company to forestall and hinder German influence in the vicinity of the Niger River, but he returned the following year to the UK to lecture, disillusioned that no further opportunities existed for large scale exploration in the continent. He became discontented with his life in the UK and struggled to identify new opportunities for exploration. A modest expedition to the Atlas Mountains of Morocco was marred by trouble with porters and local political difficulties. He spent a month in 1889 travelling in central Europe with budding author J. M. Barrie.
Британдық Оңтүстік Африка компаниясы
1890 жылы Сесил Родс Томсонды Замбезидің солтүстігін зерттеуге, шарттар жасасуға және оның Британдық Оңтүстік Африка компаниясы атынан тайпа басшыларынан кен өндіруге рұқсат алуға жұмысқа алды. Бұл компания британ үкіметімен Замбезия (кейін Родезия, қазіргі Зимбабве және Замбия) деп аталатын аймақты талап ету үшін уәкілеттік алған болатын, сондай-ақ Африканың Ұлы көлдеріне дейін жететін аумақты қамтуды көздеді. Саяхаты барысында Томсон бірқатар маңызды шарттарға қол қойды, бірақ арадағы елдердегі шешек індеті оның басты мақсатына – Катанга патшасы Мсиридің сарайында Альфред Шарппен кездесуге және Шарпқа минералға бай Катанганы шарт арқылы Замбезияға қосуға көмектесуге – қол жеткізуіне кедері келтірді. Томсонның міндеті Мсириді таң қалдыру үшін мата, оқ-дәрі және басқа да сыйлықтар жеткізу болды. Бұл сыйлықтарсыз Шарптың әрекеті сәтсіз аяқталды. Бір жылдан кейін капитан Уильям Стейрс басқарған Стайрс экспедициясы Томсонның Катангаға қайтадан жорық жасауы мүмкін деген сеніммен, Мсириді өлтірді және Катанганы Бельгия королі Леопольд II үшін басып алды. Бірақ, Стайрс экспедициясы бұл кезде Томсонға британ үкіметі тарапынан бармау туралы бұйрық берілгенін білмеді.
In 1890, Cecil Rhodes employed Thomson to explore north of the Zambezi, conclude treaties and gain mining concessions from tribal chiefs on behalf of his British South Africa Company, which had been chartered by the British government to claim the territory known as Zambezia (later Rhodesia, modern day Zimbabwe and Zambia) as far north as the African Great Lakes. Though he made a sequence of important treaties on the trip, a smallpox epidemic in the intervening country stopped him from achieving the ultimate goal, which was to meet Alfred Sharpe at the court of Msiri, King of Katanga, and to assist Sharpe in incorporating the mineral rich country into Zambezia by treaty. Thomson's role was to have brought supplies of cloth, gunpowder and other gifts with which to impress Msiri. Without these, Sharpe was rebuffed, and a year later, the Stairs Expedition led by Captain William Stairs, believing itself to be in a race with another attempt by Thomson to reach Katanga, killed Msiri and took Katanga for King Leopold II of Belgium. Unknown to the Stairs Expedition, by this time Thomson had been instructed by the British government not to go.
Өлім
Томсонның денсаулығы цистит, шистосомоз және пиелонефрит салдарынан нашарлаған. 1892 жылы ол пневмонияға шалдығып, жазылу үшін қолайлы климат іздеп Англия, Оңтүстік Африка, Италия және Францияда болды. Ол 1895 жылы Лондонда 37 жасында қайтыс болды.
Thomson's health had deteriorated because of cystitis, schistosomiasis and pyelonephritis. In 1892, he contracted pneumonia and, seeking the right climate in which to recuperate, spent time in England, South Africa, Italy and France. He died in London in 1895, at the age of 37.
Томсон туралы шығармалары
Ротберг, Р. И. (1971) Джозеф Томсон және Африканы зерттеу
Томсон, Дж. Б. (1896) Джозеф Томсон: Африка саяхатшысы
Rotberg, R. I. (1971) Joseph Thomson and the exploration of Africa
Thomson, J. B. (1896) Joseph Thomson: African explorer