Яһуди әдебиетінің тарихы мен түрлері

Кіріспе

Жазылған материалдардың жанры

Идиш әдебиеті – идиш тілінде жазылған барлық көркем әдебиеттерді қамтиды. Идиш тілі – орталық еуропалық еврейлердің (ашкеназдық еврейлер) тілі және орта ғасырлық неміс тілімен байланысты. Идиштің тарихы, оның тамыры Орталық Еуропада жатыр және ғасырлар бойы Шығыс Еуропаның өлкесі болды, оның әдебиетінде анық көрінеді. Ол әдетте үш тарихи кезеңге бөлінеді: Ескі идиш әдебиеті; Хаскала және хасидтік әдебиет; және қазіргі заманғы идиш әдебиеті. Бұл кезеңдердің нақты мерзімдерін анықтау қиын болғанымен, Ескі идиш шамамен 1300 жылдан 1780 жылға дейін, Хаскала және хасидтік әдебиет 1780 жылдан 1890 жылға дейін, ал қазіргі заманғы идиш әдебиеті 1864 жылдан бүгінгі күнге дейін болды деуге болады.

Ескі идиш әдебиеті

Идиш әдебиеті діни мәтіндерді аударудан және түсіндіруден басталды. (Бұл мәтіндердің толық сипаттамасы үшін идиш тілі туралы мақаланы қараңыз.) Ежелгі идиш әдебиетінің ең маңызды жазушысы – Бевис Хэмптонның рыцарлық романын итальяндық нұсқасы арқылы аударған және бейімдеген Элияху Левита (Элье Бохер деп аталған). Левитаның аудармасы, «Бово д’Антона» деп аталды, кейін «Бово бух» деген атпен белгілі болды, 1507 жылдан бастап қолжазба түрінде таратылды, содан кейін 1541 жылы Исниде (Германия) жарияланды. Бұл туынды еуропалық әдеби формалардың жаңадан пайда болған идиш әдебиетіне тигізген әсерін көрсетеді, ғана емес тақырыбында, сонымен қатар итальяндық оттава-риманың бейімделуі ретінде оның строфалары мен ұйқас схемасында. Дегенмен, Левита оқиғаның көптеген аспектілерін өзгертіп, яһуди элементтерін қосты, бірақ олар рыцарлықтың христиандық мәнімен үйлеспейді. («Бово бухтағы» христиандық және еврейлік элементтер арасындағы шиеленіс туралы талқылау үшін Майкл Векстің «Квечке туылған» кітабының екінші тарауын қараңыз.) 14-15 ғасырларда бірқатар идиш эпостары пайда болды. Бұл жанрдың ең маңызды туындылары – «Шмуэль Бух» және «Млохим Бух» – король Давид және басқа да Киелі кітаптағы батырлар туралы рыцарлық романдар. Бұл өлеңдердің строфикалық формасы «Нибелунг әніне» ұқсас. Басқа еуропалық эпостардың үлгісімен, «Шмуэль Бух» тек оқылмай, музыкалық сүйемелдеумен айтылған немесе әнмен орындалған; оның мелодиясы еврей қауымдастықтарында кеңінен танымал болды. Бұл ежелгі идиш эпостары Киелі кітаптың ұйқасты бейімделуі емес, Киелі кітап пен Мидраш материалдарын еуропалық сарай поэзиясымен біріктіріп, «Нибелунг әні» мен «Ролан әніне» тең келетін ашкеназдық ұлттық эпосты құрды. Ежелгі идиш әдебиетінің тағы бір ықпалды туындысы – «Майсе Бух» («Әңгіме кітабы»). Бұл кітапта еврей және раввиндік көздерге негізделген әдеби нұсқаулар, сондай-ақ халық ертегілері мен аңыздар жинақталған. Кейбір ғалымдар еврей емес әңгімелердің кіріктірілуіне сүйене отырып, кітаптың авторы 16 ғасырдың соңғы үштен бір бөлігінде қазіргі Батыс Германияда өмір сүрген деген тұжырымға келді. Ол алғаш рет 1602 жылы жарияланды. Бұл нұсқаулық әңгімелер әлі де діни қауымдастықтарда, әсіресе хасидтер арасында оқылады. 1616 жылы раввин Яков бен Исаак Ашкеназидің апталық парашаға арналған әйелдерге арналған түсіндірмесі, «Цэно Урэно» (צאנה וראינה), бүгінге дейін идиш үйлерінде кең таралған кітап болып табылады. Әйелдер ежелгі идиш әдебиетін сирек жазған, бірақ бірнеше «тхине» (литургияның бөлігі емес, жеке дұғалар) жинақтары Сара Бас Товим және Сара Ребека Рейчел Лиа Хоровиц сияқты әйелдермен 18 ғасырда жазылған. Бұл дәуірдегі әйелдің ең кең ауқымды мәтіні – Гамельн Гликлінің 17-18 ғасырлардағы мемуарлары, бұл отбасылық құжат 1896 жылға дейін жарияланбаған.

Yiddish literature began with translations of and commentary on religious texts. (See article on the Yiddish language for a full description of these texts.) The most important writer of old Yiddish literature was Elijah Levita (known as Elye Bokher) who translated and adapted the chivalric romance of Bevis of Hampton, via its Italian version, Buovo d’Antona. Levita's version, called Bovo d'Antona, and later known with the title Bovo bukh, was circulated in manuscript from 1507, then published in Isny (Germany) in 1541. This work illustrates the influence of European literary forms on emerging Yiddish literature, not only in its subject but in the form of its stanzas and rhyme scheme, an adaptation of Italian ottava rima. Nonetheless, Levita altered many features of the story to reflect Judaic elements, though they rest uneasily with the essentially Christian nature of chivalry. (For a discussion of the tension between Christian and Jewish elements in the Bovo bukh, see chapter two of Michael Wex’s Born to Kvetch.) A number of Yiddish epic poems appeared in the 14 15th centuries. The most important works of this genre are the Shmuel Bukh and the Mlokhim Bukh – chivalric romances about king David and other Biblical heroes. The stanzaic form of these poems resembles that of the Nibelungenlied. Following the example of other European epics, the Shmuel Bukh was not simply recited, but sung or chanted to musical accompaniment; its melody was widely known in Jewish communities. Far from being rhymed adaptations of the Bible, these old Yiddish epic poems fused the Biblical and Midrashic material with European courtly poetry, thus creating an Ashkenazic national epic, comparable to the Nibelungenlied and The Song of Roland. Another influential work of old Yiddish literature is the Mayse bukh (“Story Book”). This work collects ethical tales based on Hebrew and rabbinic sources, as well as folk tales and legends. Based on the inclusion of a few non Jewish stories, scholars have deduced that the compiler lived in the area that is now western Germany during the last third of the 16th century. It was first published in 1602. These instructional stories are still read in highly religious communities, especially among the Hasidim. A commentary written for women on the weekly parashot by Rabbi Jacob ben Isaac Ashkenazi in 1616, the Tseno Ureno (צאנה וראינה), remains a ubiquitous book in Yiddish homes to this day. Women wrote old Yiddish literature infrequently, but several collections of tkhines (personal prayers which are not part of liturgy) were written by women such as Sara Bas Tovim and Sarah Rebekah Rachel Leah Horowitz, both in the 18th century. The most extensive text by a woman from this era is the memoir of the 17th 18th century Glikl of Hameln, a family document that was not published until 1896.

Хасидтік әңгімелер

ХVІІІ ғасырда хасидтік халық мистикасының дамуы әдеби шығарманың ерекше түріне бастады. Оның ғылыми ой-пікірлерімен қатар, басшыларын құрметтейтін агиографиялық әңгімелер де болды. Бұл Раббиндік иудаизмде әңгіме айтуды ғибадаттың бір түрі ретінде маңыздырақ етіп, қозғалыстың ықпалын кеңейтті. Бұл оқиғалар, анекдоттар немесе керемет жайттар хасидтік жаңа ілімдерді – киелі делдалды, Құдайдың кең таралғандығын және қарапайым халықтың жасырын құндылығын бейнеледі. Бір шебер Мезеричтің Дов Бері сапар шеккен кезде: «Мен маггидтің аяқ киімін қалай байлағанын көруге бардым», – деген. Баал Шем Тов, хасидизмнің негізін қалаушы туралы оқиға мынадай: Баал Шем Тов пен оның жақын серіктерінің қасиетті дұғалары бір Жаңа жылда олар сезінген қатаң аспан жарлығын жеңе алмады. Дұғаларын созғаннан кейін де қауіп сейілмеді. Бір сауатсыз қойшы кіріп келді және қасиетті күндік дұғаларды оқи алатындарға қызғанышпен қарады. Ол Құдайға: «Мен қалай дұға етуді білмеймін, бірақ дала жануарларының дыбыстарын шығара аламын», – деді. Зор сезіммен ол: «Тауық қоқылап, Құдай мейірімді болсын!» – деп айғайлады. Сол сәтте Баал Шем Тов қуанышқа бөленіп, дұғасын аяқтауға асықты. Кейін ол қойшы баланың шын ниетпен айтқан сөздері көктегі қақпаларды ашқанын және жарлық алынғанын түсіндірді. Иврит тілі Тораны оқу мен дұға ету үшін сақталғандықтан, әртүрлі шеберлердің халық тіліндегі идиш әңгімелері идиш немесе иврит жазуымен жинақталды, бастапқысы – «Шивхей ХаБешт» («Баал Шем Товты мақтау») (1814 жылғы иврит жинағынан 1815 жылғы идиш аудармасы). 20 ғасырда Мартин Бубер хасидизмді өзінің неохасидтік философиясы арқылы әңгімелері арқылы зайырлы әлемге таныстырды. Хасидизмде осықтан бұрын баса назар аудармай қабылданған каббалалық тақырыптар, Шығыс Еуропалық еврей фольклорына рухтың жаңа тууы мен иелену туралы әңгімелер арқылы еніп, кейінірек зайырлы идиш жазушыларымен бейімделді. Сонымен қатар, хасидизмнің мистикасы, сондай-ақ кең дәстүрлі иудаизм мәдениеті Хаскала идиш әдебиетімен пародияланды.

The rise of Hasidic popular mysticism in the 18th century gave rise to a specific kind of literary work. Alongside its scholarly thought were hagiographic stories venerating its leadership. This gave storytelling a new centrality in Rabbinic Judaism as a form of worship, and spread the movement's appeal. These anecdotal or miraculous stories personified new Hasidic doctrines of the saintly intermediary, Divine Omnipresence, and the hidden value of the common folk. As one master related of his visit to Dov Ber of Mezeritch, "I went to see how the Maggid tied up his shoelaces". A story of the Baal Shem Tov, Hasidic founder, represents this:
The saintly prayers of the Baal Shem Tov and his close circle were unable to lift a harsh Heavenly decree they perceived one New Year. After extending the prayers beyond time, the danger remained. An unlettered shepherd boy entered and was deeply envious of those who could read the holy day's prayers. He said to God "I don't know how to pray, but I can make the noises of the animals of the field." With great feeling he cried out, "Cock a doodle do, God have mercy!" Immediately, joy overcame the Baal Shem Tov and he hurried to finish the prayers. Afterwards, he explained that the heartfelt words of the shephard boy opened the Gates of Heaven, and the decree was lifted. As Hebrew was reserved for Torah study and prayer, the vernacular Yiddish stories of different masters were compiled in Yiddish or Hebrew writing, beginning with "Shivchei HaBesht" "In Praise of the Baal Shem Tov" (1815 Yiddish translation from Hebrew compilation of 1814). In the 20th century Martin Buber publicised Hasidism to the secular world through its stories, mediated through his own Neo Hasidic philosophy. Previous Kabbalistic themes, accepted without emphasis in Hasidism, entered Eastern European Jewish folklore in tales of reincarnation and possession, and were commonly adapted by later secular Yiddish writers. Meanwhile, the mysticism of Hasidism as well as the culture of wider traditional Judaism, were parodied by Haskalah Yiddish literature.

Хасидтік астарлар

Хасид философиясының еңбектерінде тағы бір әңгіме айту түрі қолданылды – жаңа мистикалық түсіндірмелерін көрсету үшін терең ойлы теңеулер. Баал Шем Тов қарапайым халықты қайта жаңғырту үшін қысқа, жанды салыстырулар, үйретулер мен ынталандыратын оқиғаларды пайдаланды, ал басқа ұстаздардың теңеулері Хасид ойларының классикалық еңбектеріне енгізілді. Бресловтық Нахманның ерекше теңеулері – толыққанды әдеби форманы құрайды, олар өз түсіндірмелерімен, идиш тіліндегі түпнұсқасымен және еврей тіліне аудармасымен жеке тұрады. Бұрынғы хасидтік теңеулердің бір мысалы ретінде Баал Шем Тов Жаңа жылда қошқардың мүйізін үрлеудің мистикалық мағынасын түсіндірді: Бір патша ұлын жаңа дағдыларды үйрену үшін сарайдан жіберді. Өкінішке орай, ұлы патшалық жолын жоғалтып, ана тілін ұмытты. Көп жылдық жер аударынан кейін ол өзінің нағыз шақыруын есіне алып, сарайға қайта оралуға құштар болды. Қақпаға жақындағанда сақшылар патшаның ұлын танымай, кіруге рұқсат бермеді. Сол сәтте патша балконға шығып, қақпалар маңындағы ұлының қылығын көрді, бірақ енді шаруа киіміндегі ұлын танымады. Сараңдықпен, ұлы патша тілін есіне түсіре алмағандықтан, жан-жүрегінен шыққан сөзсіз шақыруды айтты. Сол мезетте патша оның даусын танып, ұлымен қайта қосылғанға қуанды. Раввин Нахманның 1816 жылғы «13 Сипурей Маасиёт – Тамаша әңгімелер» атты еңбегі мистикалық теңеуді жеке әдеби мақсатқа және өнерге жеткізеді. Басқа ұстаздардың салыстырулары тікелей хабарламаларды жеткізсе, раввин Нахманның қиялдағы, күрделі әңгімелері, әңгіме ішінде әңгімелерді қамтитын, қабаттасқан мистикалық және құлшылық түсіндірмелерін немесе әдеби оқуларын ұсынады. Раввин Нахман әрбір әңгімені идиш тілінде ауызша айтқанда кейбір мағыналарға сілтеме жасады. Ол олардың тамырын ежелгі Аггадикалық мистикалық тұжырымда көріп, бұл жасырын форманың Каббала Шиммон бар Йохай түсіндірместен бұрын ауызша қалай оқытылғанын айтты, бірақ «Аңыздар» раввиндік әдебиетте бірегей. Ол басқа жолдар тоқырағанда, мысалы, Мессиялық әлеуетті көрген ұлының қазасы кезінде, әңгіме айтуды құтқарушылық әрекет ретінде қабылдады; «әңгіме айту уақыты келді», – деді ол. Раввин Нахман өзінің рөлін жаңашылдық деп есептеді, ал оның ілімдері құтқарушылық түзету схемасына бағытталған: «Әлем халықтарының әңгімелерінде қасиеттіліктің жасырын ұшқындары бар, бірақ әңгімелер шатастырылған және рухани тәртіпсіздікке түскендіктен, ұшқындар жасырын күйде қалады». Он үшінші әңгіме – «Жеті тілекші» – ең күрделісі. Жетінші күні айтылған оқиға жоқ, ал раввин Нахман оны Мәсіх келгенде ғана білуге болатынын айтты. Бресловтық Натанның еврей тіліне аудармасымен идиш тілінде жазылған «Аңыздар» басқа хасидтік әңгімелердің ішінде идиш әдебиетінің дамуына ең күшті әсер етті.

Within the works of Hasidic philosophy, another storytelling form was used insightful parables to illustrate its new mystical interpretations. The Baal Shem Tov used short, soulful analogies, alluded teachings and encouraging anecdotes in first reaching out to revive the common folk, while parables of other masters were integrated within their classic works of Hasidic thought. The distinct parables of Nachman of Breslov comprise a complete literary form that stand alone with their own commentary, in Yiddish original and Hebrew translation. In one example of former Hasidic parable, the Baal Shem Tov explained the mystical meaning of blowing the ram's horn on the New Year:
A King sent his son away from the palace to learn new skills. Regrettably, the son lost his royal ways, and forgot his home tongue. After years in exile he remembered his true calling, and desired to return to the palace. Upon approaching the gates, the guards no longer recognised the King's son and refused him entry. At that moment the King appeared on the balcony and saw the commotion of the son at the gates, but also did not recognise his son who now appeared in peasant clothing. In distress, as the son could no longer remember the royal language, he cried out a heartfelt wordless call from his soul. Immediately, the King recognised his voice and delighted in being reunited with his son. Rabbi Nachman's 13 Sippurei Ma'asiyot Wonder Tales of 1816 take mystical parable to a self contained literary purpose and art. Where the analogies of other masters have direct messages, Rabbi Nachman's imaginative, intricate tales, that can involve stories within stories, offer layered mystical and devotional commentaries, or literary readings. Rabbi Nachman alluded to some meanings when he orally told each tale in Yiddish. He saw their roots in ancient Aggadic mystical articulation, by saying that this concealed form was how Kabbalah was taught orally before Shimon bar Yochai explained it, though the Tales are unique in Rabbinic literature. He took to storytelling as redemptive activity once other paths had been blocked, such as the death of his son in whom he saw Messianic potential; "the time has come to tell stories", he said. Rabbi Nachman saw his role as innovative, and his teachings focus on the redemptive scheme of rectification:
"In the tales told by the Nations of the World are hidden sparks of holiness, but the tales are confused and spiritually out of order, so that the sparks remain hidden." The thirteenth tale, "The Seven Beggars", is the most intricate. The story told on the seventh day is missing and Rabbi Nachman said that it would only be known when the Messiah comes. The Tales, documented in Yiddish with Hebrew translation by Nathan of Breslov, amongst other Hasidic storytelling have had the strongest effect on the development of Yiddish literature.

Хаскала

Хасидизмнің пайда болуымен бірге еврейлердің ең ықпалды секулярлық қозғалысы Хаскала нысанында пайда болды. Бұл қозғалыс Ағартушылықтың ықпалында болды және діни өмірдегі шарлаттандыққа, сондай-ақ көптеген яһудилерге берілген ескірген білімге қарсы шықты. Олар еуропалық мәдениет пен қоғамға жақсырақ интеграциялануды ұсынды және Хасидизмнің күшті қарсыластары болды. Бұл көзқарасты насихаттау үшін өз өнерлерін қолданған жазушылар Израиль Аксенфельд, Соломон (немесе Шлойм) Эттингер және Исаак Майер Дик болды. Аксенфельд бастапқыда Братславтың Ребе Нахманның жақтасы болды, бірақ кейін Хасидизмді тастап, оның қатал қарсыласына айналды. 1861 жылы жарық көрген «Дос штернтихл» («Бас киім») романы Хасидтер әлемін жоқтөземді және шешімсіз деп бейнелейді. Хасидтік көшбасшылардың қарсылығына байланысты оның барлық бес туындысы ғана жарияланды. Оның туындылары реалистік және 19 ғасырғы орыс әдебиетінің ықпалын көрсетеді. Эттингер – драматург, ол Хаскала дәуірінің ең маңызды туындысы саналатын «Серкеле» пьесасын жазған. Оның сатиралық стилі еуропалық драманың ықпалын көрсетеді: бір ғалым оның Мольерді оқығанын болжайды. Исаак Майер Дик (1808–1893) ондаған мың данаға басылған әңгімелер жазды. Оның әдеби дамудағы рөлі идиш тілінде оқырмандар қалыптастыруда, сондай-ақ оның туындыларының мазмұнында да маңызды. Ол сонымен қатар еврей тілінде де жазды, оның ішінде Талмудтың көрнекті пародисі «Массекет Анийют» («Кедейлік трактаты») бар.

Классикалық идиш жазушылары

Қазіргі заманғы идиш әдебиеті әдетте 1864 жылы Шолем Янкев Абрамовичтің "Дос клейне ментшеле" ("Кішкентай адам") романының жарық көргенімен байланысты дателеді. Абрамович осы басылымға дейін көптеген Хаскала жақтаушылары бір-бірімен қарым-қатынас жасаған еврей тілінде жазған. Осы роман, алғаш рет идиш тіліндегі газетте жарияланған, Абрамович өзінің альтер-эгосын – "Менделе Мойхер Сфорим" ("Кітап сатушы Мендель") кейіпкерін таныстырды. Абрамовичтің өзі көбінесе осы атпен танылады және ол өзінің бірнеше кітабында "автор" ретінде көрсетіледі, автор, тұлға және оқырмандар арасындағы күрделі қарым-қатынастарды құрады, оны Дэн Мирон ең толық зерттеді. Абрамовичтің шығармалары ирониялық және өткір, бірақ халықтық баяндаушының даусын сақтайды. Оның еңбегі еврей қауымының ішіндегі сыбайлас жемқорлықты және Ресей мен Польша үкіметтері тарапынан оған таңылған сыбайлас жемқорлықты сынап көрсетеді. Сонымен қатар, ол ырым-жырымдар мен ескірген дәстүрлер, мысалы, үйлену тойларын сынау арқылы Хаскала әдебиеті дәстүрін жалғастырады. Оның 1878 жылы жарық көрген пикарескалық романға жасаған ерекше пародиасы – "Кицер мазоес Биньомен хашишиши" ("Үшінші Беньяминнің қысқа саяхаты") оның соңғы ұлы еңбегі және еврей өміріне жасаған ең күшті сын-тексерулерінің бірі болып табылады. Абрамовичтің ықпалы екі факторға байланысты болды. Біріншіден, ол еврей ойшылдарының көпшілігі еврей немесе неміс тілі сияқты еврей емес тілдерге бейім болған кезде идиш тілінде жазды. Екіншіден, Дэн Миронның көрсеткеніндей, Абрамович өзінің әлеуметтік реформалық бағдарламасын әдеби және көркемдік жетістіктердің ең жоғары деңгейінде білдіруге мүмкіндік беретін риторикалық стратегияларды қолдану арқылы идиш әдебиетін заманауи дәуірге жеткізді. Абрамовичтің шығармашылығынан кейін пайда болған модернистік формадағы идиш әдебиетінің өркендеуі еврейлердің әлеуметтік және әдеби ұмтылыстарына дауыс беруде осы дамудың маңыздылығын көрсетеді. Абрамовичтің ертедегі жазушыларының ең маңыздылары – Шолем Рабинович (әдетте өзінің альтер-эгосы Шолем Алейхем ретінде танымал) және И. Л. Перец. Рабиновичтің ең танымал шығармалары – Тевье сүтші кейіпкеріне арналған әңгімелер. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы еврей апаттарының әртүрлілігіне жауап ретінде көп жылдар бойы жазылған бұл әңгімелер Рабиновичтің стилін, оның ішінде "көз жасымен күлкіні" көрсетеді. И. Л. Перец еуропалық көркем әдебиеттерді оқығанда кездескен модернистік әдістердің кең ауқымын идиш тіліне енгізді. Саяси жағынан радикалды болғанымен, әсіресе 1890 жылдары, оның көркем шығармалары өте терең және бірнеше оқуларға мүмкіндік береді. Оның жұмысы қарапайым да, өткір де, Абрамович пен Рабиновичтің жұмыстарына қарағанда психологиялық және жеке тұлғалық сипатқа ие. Осы себептерге байланысты ол идиш әдебиетіндегі алғашқы нағыз модернист саналады. Ол негізінен "Бонце швайг" ("Үнсіз Бонце") атты әңгімелер жазды. Оның көптеген шығармаларында сияқты, бұл шығарма да екі қарама-қарсы ойды білдіреді: қанаушыларға деген жанашырлық және қанаушылыққа жауап ретіндегі бейтараптықты сынау. Абрамович, Рабинович және И. Л. Перец бірге әдетте үш "классикалық" идиш жазушысы ("ди klasiker" идиш тілінде) деп аталады. Олар сонымен қатар тиісінше идиш әдебиетінің "әжесі", "әкесі" және "ұлысы" деп аталды. Бұл тұжырымдама олардың барлығы шамамен бір уақытта болғандығын және дәстүрдің жеке ұрпақ көрінісі ретінде емес, бір құбылыс ретінде жақсы түсінілетінін жоққа шығарады. Дегенмен, бұл тұжырымдаманы классикалық жазушылардың өздері ұсынған, мүмкін, олар өздерінің жаңадан пайда болған әдеби мәдениеттеріне олар бағалайтын басқа әлемдік әдебиеттерге қарсы тұра алатын ұрпақ беру құралы ретінде қараған.

Modern Yiddish literature is generally dated to the publication in 1864 of Sholem Yankev Abramovitsh's novel Dos kleyne mentshele ("The Little Person"). Abramovitsh had previously written in Hebrew, the language in which many proponents of the Haskalah communicated with each other, until this publication. With this novel, originally published serially in a Yiddish newspaper, Abramovitsh introduced his alter ego, the character of Mendele Moykher Sforim ("Mendel the Book Peddler"), the character who narrates this and many succeeding stories. Abramovitsh himself is often known by this name, and it appears as the "author" on several of his books, producing a complex set of relations between the author, the persona and the readership which has been explored most thoroughly by Dan Miron. Abramovitsh's work is ironic and sharp, while maintaining the voice of a folksy narrator. His work critiques corruption inside the Jewish community and that imposed on it from Russian and Polish governing institutions. He also continues the tradition of Haskalah literature with his attack on superstition and outmoded traditions such as arranged marriage. His extraordinary parody of the picaresque, Kitser masoes Binyomen hashlishi ("The Brief Travels of Benjamin the Third"), published in 1878, was his last great work and provides one of his strongest critiques of Jewish life in the Pale of Settlement. Abramovitsh's influence lay in two factors. First, he wrote in Yiddish at a time when most Jewish thinkers tended to Hebrew or a non Jewish language such as German. Secondly, as Dan Miron demonstrates, Abramovitsh brought Yiddish belles lettres firmly into the modern era through the use of rhetorical strategies that allowed his social reform agenda to be expressed at the highest level of literary and artistic achievement. The outpouring of Yiddish literature in modernist forms that followed Abramovitsh demonstrates how important this development was in giving voice to Jewish aspirations, both social and literary. The most important of the early writers to follow Abramovitsh were Sholem Rabinovitsh (popularly known by his alter ego, Sholem Aleichem), and I. L. Peretz. Rabinovitsh's best known works are the stories centering on the character Tevye the Dairyman. Written over many years and in response to the variety of Jewish catastrophes of the late 19th and early 20th centuries, the stories epitomize Rabinovitsh's style, including his signature style of "laughter through tears". I. L. Peretz brought into Yiddish a wide array of modernist techniques he encountered in his reading of European fiction. While himself politically radical, particularly during the 1890s, his fiction is enormously nuanced and allows multiple readings. His work is both simple and caustic, more psychological and more individualistic than Abramovitsh or Rabinovitsh's. For these reasons, he is considered the first true modernist in Yiddish literature. He wrote primarily stories of which "Bontshe shvayg" (Bontshe the Silent) is one of his best known. As with much of his work, it manages to convey two apparently opposing messages: sympathy for the oppressed with critique of passivity as a response to oppression. Together, Abramovitsh, Rabinovitsh and I. L. Peretz are usually referred to as the three "classic" Yiddish writers ("di klasiker" in Yiddish). They are also nickednamed respectively the "grandfather", the "father" and the "son" of Yiddish literature. This formulation erases the fact that they were all roughly contemporaneous and are best understood as a single phenomenon rather than as distinct generational manifestations of a tradition. Nonetheless, this formulation was propounded by the classic writers themselves, perhaps as a means of investing their fledgling literary culture with a lineage that could stand up to other world literatures they admired.

Әдеби ағымдар мен кейіпкерлер

Идиш тіліндегі драмалық шығармалар алдымен жеке-жеке өсіп, кейін басқа идиш қозғалыстарымен өзара байланысқан. Эттингердің үлгісімен ертедегі драмаларды Авраам Голдфаден мен Яков Гордин жазды. Идиш сахнасында қойылған пьесалардың көпшілігі еуропалық репертуардан аудармалар болды, сондықтан идиш тіліндегі алғашқы түпнұсқа туындылардың көпшілігі неміс театрына, сондай-ақ классикалық идиш жазушыларына да қарыз. Үш классикалық жазушы өзінің шыңында тұрғанда, заманауи идиш әдебиетіндегі алғашқы нағыз қозғалыс Нью-Йоркте пайда болды. "Шаршыхана ақындары" деп аталған бұл мектептің барлық өкілдері өз заманындағы фабрикалардағы адамдық емес еңбек жағдайларын бастан өткерген иммигрант жұмысшылар еді. Бұл топтың жетекші мүшелері Моррис Розенфельд, Моррис Винчевский, Давид Эдельштадт және Йозеф Бовшовер болды. Олардың шығармалары пролетариаттың қанау мен күресіне арналған, викториандық өлеңдер стилінде жазылған және өте стильді риториканы тудырады. Сондықтан, олар бүгінде сирек оқылады және түсініледі. Сонымен қатар Варшавада И. Л. Перецтің айналасындағы жазушылар тобы идишті заманауи эксперименттердің жаңа деңгейіне көтерді; олардың қатарында Давид Пински, С. Анский, Шолем Аш және И. М. Вайсенберг болды. Кейінгі Варшава тобы, "Ди Халиастр" ("Банда") құрамына Израиль Йошуа Сингер, Перец Хиршбейн, Мелех Равич және Ури Цви Гринберг (оның көптеген еңбектері еврей тілінде жазылған) сияқты белгілі тұлғалар кірді. Нью-Йорктегі "Ди Юнге" ("Жастар") сияқты, олар да ертедегі идиш жазушыларымен байланысты үзілісті және идиш жазуын, әсіресе поэзияны, саясат пен еврейлердің тағдырына деген қызығушылықтан босатуға тырысты. "Ди Юнге" тобының көрнекті өкілдері Мани Лейб, Мойше Лейб Хальперн, Х. Лейвик және проза жазушылары Давид Игнатофф, Ламед Шапиро және Исаак Рабой болды. "Ди Юнге" танымал болғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, "Ин Зих" ("Ішкі зерделену") тобы өзін нағыз авангард деп жариялады, өлшенген өлеңдерді қабылдамады және еврей емес тақырыптардың идиш поэзиясы үшін жарамды екенін мәлімдеді. Бұл топтың ең маңызды мүшесі Янкев Глатштейн болды. Глатштейн экзотикалық тақырыптарға, сөздердің дыбысына баса назар аударатын өлеңдерге қызығушылық танытты, ал кейіннен Холокост жақындағанда және одан кейін еврей дәстүрін қайта қарастыруға кірісті. Оның "A gute nakht, velt" ("Жақсы түн, әлем", 1938) атты өлеңі Шығыс Еуропадағы трагедияны болжағандай көрінеді. Соғыстар аралық Варшаваның идиш авангардында 1927 жылы "Gilderne Feigl" ("Алтын құстар") және 1932 жылы "Feyern in Shtot" ("Қаладағы алабалық") атты екі өлең кітабын жариялаған С. Л. Шнейдерман да ерекше көзге түсті. Вильнюста, Литвада (еврей тұрғындары Вильна немесе Вильне деп атаған, идиш мәдени қызметінің тарихи маңызды орталықтарының бірі) "Жас Вильнюс" тобы Хаим Грейд, Абрахам Суцкевер және Грейдтің "Майн криг мит Херш Расейнер" ("Херш Расейнермен даусым") атты әңгімесі Холокосттан кейінгі классикалық идиш әңгімелерінің бірі болып табылады, ол көптеген аман қалғандардың философиялық дилеммасын қамтиды. Суцкевер ХХ ғасырдың ең ірі ақындарының біріне айналды. 1930 жылдардың радикалды бұрылысы кезінде АҚШ Коммунистік партиясының айналасында топтасқан жазушылар тобы "Ди Линке" ("Сол қанат") деп аталды. Бұл топқа Мойше Надир, Малка Ли және Бер Грин кірді. Канадада осындай топ жазушылардың "Пролетариат мектебі" деп аталды, оның мысалы Юдика. Кеңес Одағында идиш әдебиеті Дэвид Бергельсон, Дер Нистер, Перец Маркиш және Мойше Кулбак сияқты ұлы жазушылардың арқасында гүлденді. Олардың бірнешеуі Сталиндік тазалау кезінде қаза болды, бұл оқиға 1952 жылдың 12-13 тамызында болды. Бергельсонды көптеген адамдар бағаланбайтын гений деп санайды, оның модернистік романы бұл форманың ең қызықты мысалдарының бірі болуы мүмкін. Қудалаудан құтылған маңызды кеңес жазушылары: Мойше Альтман, Ихил Шрайбман, Нота Лурие, Эли Шектман, Шайке Дриз, Ривка Рубин, Шира Горшман және басқалар. Кейбір жазушылардың неге қудаланбағанын түсіндіруге ешқандай себеп болған жоқ, өйткені олардың барлығы өздерінің жазбаларында ұқсас тақырыптарды ұстанады және еврей зиялыларының ұқсас топтарына қатысты. Кейбір ер жазушылар белгілі бір әдеби топпен байланыспады немесе басқа шығармашылық этикаға көшуден бұрын қысқа уақыт бойы солай істеді. Олардың арасында Ицзик Мангер де бар, оның Киелі кітап және басқа да еврей оқиғаларын ойлап табуы оңай және ойыншықты, бірақ терең интеллектуалды. Осы санаттағы басқа жазушылар: Йозеф Опатошу, И. Б. Сингер (идиш тілінде әрдайым "Башевис" деп аталады, оның үлкен ағасынан айыру үшін), И. Дж. Сингер және Аарон Zeitlin. Жоғарыда аталған көптеген жазушылар, 1940 жылдары және одан кейін жазғандар, Холокостқа өздерінің әдеби туындыларында жауап берді - кейбіреулері геттоларда, концлагерьлерде және партизандық топтарда өлеңдер мен әңгімелер жазды, ал көптегендері Холокост пен оның салдарына арналған туындыларын жазуды жалғастырды. Холокост туралы жазғандары үшін ең танымал идиш жазушылары: Ицхак Катценелсон, С. Л. Шнейдерман, Й. Шпигл және Кацетник.

Dramatic works in Yiddish grew up at first separately, and later intertwined with other Yiddish movements. Early drama, following Ettinger's example, was written by Abraham Goldfaden, and Jacob Gordin. Much of what was presented on the Yiddish stage were translations from European repertoire, and as a result much of the earliest original writing in Yiddish owes as much to German theatre as to the classic Yiddish writers. While the three classic writers were still at their height, the first true movement in modern Yiddish literature sprang up in New York. The “Sweatshop Poets,” as this school has come to be called, were all immigrant workers who experienced first hand the inhumane working conditions in the factories of their day. The leading members of this group were Morris Rosenfeld, Morris Winchevsky, David Edelstadt and Joseph Bovshover. Their work centers on the subject of proletarian oppression and struggle, and uses the styles of Victorian verse, producing a rhetoric that is highly stylized. As a result, it is little read or understood today. Simultaneously in Warsaw a group of writers centered around I. L. Peretz took Yiddish to another level of modern experimentation; they included David Pinski, S. Ansky, Sholem Asch and I. M. Weissenberg. A later Warsaw group, “Di Chaliastre” (“The Gang”) included notables such as Israel Joshua Singer, Peretz Hirshbein, Melech Ravitch and Uri Zvi Grinberg (who went on to write most of his work in Hebrew). Like their New York counterpart, Di Yunge (“The Young Ones”), they broke with earlier Yiddish writers and attempted to free Yiddish writing, particularly verse, from its preoccupation with politics and the fate of the Jews. Prominent members of Di Yunge included Mani Leib, Moyshe Leyb Halpern, H. Leivick, and the prose writers David Ignatoff, Lamed Shapiro and Isaac Raboy. Just a few years after Di Yunge came into prominence, a group called “In Zikh” (“Introspection”) declared itself the true avant garde, rejecting metered verse and declaring that non Jewish themes were a valid topic for Yiddish poetry. The most important member of this group was Yankev Glatshteyn. Glatshteyn was interested in exotic themes, in poems that emphasized the sound of words, and later, as the Holocaust loomed and then took place, in reappropriations of Jewish tradition. His poem “A gute nakht, velt” (“Good Night, World,” 1938) seems to foresee the tragedy on the horizon in Eastern Europe. Also of note in interwar Warsaw's Yiddish avant garde is S. L. Shneiderman, who published two books of poems, Gilderne Feigl (Eng: Golden Birds) in 1927 and Feyern in Shtot (Eng: Unrest in Town) in 1932. In Vilnius, Lithuania (called Vilna or Vilne by its Jewish inhabitants, and one of the most historically significant centers of Yiddish cultural activity), the group “Yung Vilne” (“Young Vilna”) included Chaim Grade, Abraham Sutzkever and Grade's short story “Mayn krig mit Hersh Raseyner” (“My Quarrel With Hershl Rasseyner”) is one of the classic post Holocaust Yiddish stories, encapsulating the philosophical dilemma faced by many survivors. Sutzkever went on to be one of major poets of the 20th century. During the radical turn of the 1930s, a group of writers clustered around the U. S. Communist Party came to be known as “Di Linke” (“The Left Wing”). This group included Moishe Nadir, Malka Lee and Ber Grin. In Canada, a similar group was known as the Proletariat school of writers, exemplified by Yudica. In the Soviet Union, Yiddish literature underwent a dramatic flowering, with such greats as David Bergelson, Der Nister, Peretz Markish and Moyshe Kulbak. Several of these writers were murdered during a Stalinist purge known as the Night of the Murdered Poets (August 12–13, 1952), including Itzik Fefer and Leib Kvitko. Bergelson is considered by many an underrated genius whose work in the modernist novel may be among the most interesting examples of the form. Important Soviet writers who escaped persecution include Moyshe Altman, Ikhil Shraybman, Note Lurie, Eli Schechtman, Shike Driz, Rivke Rubin, Shira Gorshman, and others. There appears to have been no rhyme or reason to explain why certain writers were not persecuted, as all these writers pursued similar themes in their writing and participated in similar groupings of Jewish intellectuals. Certain male writers also did not associate with a particular literary group, or did so for a short time before moving on to other creative ethics. Among these were Itzik Manger, whose clever re imaginings of Biblical and other Jewish stories are accessible and playful but deeply intellectual. Other writers in this category are Joseph Opatoshu, I. B. Singer (who is always called “Bashevis” in Yiddish to distinguish him from his older brother), I. J. Singer and Aaron Zeitlin. Many of the writers mentioned above who wrote during and after the 1940s responded to the Holocaust in their literary works—some wrote poetry and stories while in ghettos, concentration camps, and partisan groups, and many continued to address the Holocaust and its aftereffects in their subsequent writing. Yiddish writers known best for their writings about the Holocaust include Yitzhak Katzenelson, S. L. Shneiderman, Y. Shpigl, and Katsetnik.

Идиш әдебиетіндегі әйел авторлар

Идиш әдебиетінің ең белсенді жылдары (1900–1940 жж.) көптеген әйел жазушылардың болуы ерекше бір белгісі болып табылады. Селия Дропкин, Анна Марголин, Кадия Молодовский, Эстер Крейтман, Кэти Браун және Эстер Шумиачер Хиршбейн сияқты жазушылардың туындылары ешқандай нақты санатқа оңай сыймайды және көбінесе формасы немесе мазмұны жағынан тәжірибелік сипатта болады. Марголиннің еңбектері идиш поэзиясында ассонанс пен консонанс қолданудың алғашқы үлгісі болды. Ол нақты рифмаларға қарағанда жақын рифмаларды артық көреді. Дропкин жоғары эмоционалдық күшпен жазылған эротикалық лексиканы енгізді және 19 ғасырғы орыс поэзиясының ықпалын көрсетті. Крейтман, И. Дж. және И. Б. Сингердің қарындасы, көптеген романдар мен әңгімелер жазды, олардың көпшілігі дәстүрлі еврей өміріндегі гендерлік теңсіздікті өткір сынға алды. Еуропа мен Америка Құрама Штаттарындағы идиш әдебиетінің дамуының алғашқы онжылдықтарында әдеби сыншылар әйел жазушыларды сирек кездесетін құбылыс деп есептесе, социалистік және анархистік баспасөздің газеттері мен журналдарының редакторлары, әсіресе, әйелдердің туындыларын жариялауға құлшынды, оны заманауилықтың белгісі және таралымды арттырудың бір жолы деп санады. Дегенмен, Аврам Рейзен және Аарон Гланц Лейелес сияқты бірнеше көрнекті ер жазушылар мен редакторлар әйел жазушылардың американдық идиш әдебиетінің қалыптасуына ерекше үлес қоса алатынын айтты. Йенте Сердацкий және Фрадль Шток сияқты әйел жазушылар өздерінің еңбектері үшін шектеулі деңгейде танылды, бірақ ақырында еркек әріптестерінен қалып қойды және жазушылық мансабында тоқтап қалды. Шток, бастапқыда поэзиясымен, әсіресе идиш поэзиясында сонеттер жазған алғашқы ақындардың бірі болғандықтан танымал болды, бірақ оның қысқа әңгімелер жинағына (Gezammelte ertseylungen, 1919) көңіл көншітпейтін сын пікірлері жазылды, себебі ол әйел кейіпкерлерінің субъективтілігін, соның ішінде эротикалық құштарлықтарын жаңаша бейнеледі. Рывка Браун Найман сияқты жазушылар Холокост әдебиетіндегі аман қалғандардың кінә тартуын поэтикалық тұрғыдан бейнелеуге қызығушылық танытады, бұл олардың жеке тәжірибесіне негізделген.

An interesting feature of Yiddish literature in its most active years (1900–1940) is the presence of numerous women writers who were less involved in specific movements or tied to a particular artistic ideology. Writers such as Celia Dropkin, Anna Margolin, Kadia Molodowsky, Esther Kreitman, Katie Brown and Esther Shumiatcher Hirschbein created bodies of work that do not fit easily into a particular category and which are often experimental in form or subject matter. Margolin's work pioneered the use of assonance and consonance in Yiddish verse. She preferred off rhymes to true rhymes. Dropkin introduced a highly charged erotic vocabulary and shows the influence of 19th century Russian poetry. Kreitman, the sister of I. J. and I. B. Singer, wrote novels and short stories, many of which were sharply critical of gender inequality in traditional Jewish life. In the developing Yiddish literary scene in Europe and the United States in the first decades of the twentieth century, women writers were regarded by literary critics as a rare phenomenon, at the same time that editors of newspapers and journals, especially those of the socialist and anarchist press, were eager to publish women's work, as a hallmark of modernity and in the hope of boosting circulation; however, a few leading male writers and editors, including Avrom Reyzen and Aaron Glanz Leyeles, expressed the view that women writers had a particular contribution to make to the emerging American Yiddish literature. Women writers such as Yente Serdatzky and Fradl Shtok, found a limited degree of recognition for their work but ultimately were out of step with their male literary peers and came to an impasse in their writing careers. Shtok, at first known for her poetry, especially for being among the first Yiddish poets to write sonnets, garnered disappointing reviews for her collection of short stories (Gezammelte ertseylungen, 1919) that were innovative in the way they incorporated the subjectivity, including erotic desires, of female characters. Writers such as Rywka Braun Nyman reflect an interest in poeticizing manifestations of survivor guilt within Holocaust literature in a nature that is first hand.

Исаак Башевис Сингер және Нобель сыйлығы

1978 жылы Исаак Башевис Сингерге әдебиет саласындағы Нобель сыйлығының табысталғандығы оның әлемдік әдебиеттің ұлы жазушыларының бірі екенін бекітуге көмектесті. Дегенмен, идиш тілінде оқитын көптеген оқырмандар идиш әдебиетінде оның інісі сияқты, одан да жақсы жазушылардың көп екеніне сенді. Хайм Гред өзін ағылшын тілді әлемде мойындалмаған деп есептеді. Синтия Озиктің "Қызғану; немесе, Америкадағы идиш" атты әңгімесі, Янкев Глацштейннің өмірінен алынғандай, идиш ақынының ұқсас сезімдерін көрсетеді. Кейбір идиш сыншылары Сингердің туындыларындағы шамадан тыс секс және сенімсіздіктерге қарсы болды, олардың пікірінше, бұл жалпы идиш әдебиетінің беделін түсірді. Сонымен қатар, Сингердің американдық баспасөзге өзін соңғы немесе жалғыз идиш жазушысы ретінде ұсынуы сол кезде әлі тірі және жұмыс істеп жүрген ондаған жазушыларды ренжітті. Бірақ осы дау-жанжалдарға қарамастан (кейіпкерлердің қайтыс болғаннан кейін де бірнеше жыл бойы жалғасқан), бүгінде идишті зерттейтін көптеген ғалымдар Сингерге Нобель сыйлығының табысталғандығы идиш әдебиетіне бұрын-соңды болмаған назар аударды және осы салаға жалпы қызығушылықты арттырды дегенге келіседі. Көптеген ғалымдар бұл сыйлықты Сингердің аудармада қол жеткізген ең жақсы туындылары негізінде толық ақталған деп санайды.

Қазіргі заманғы идиш тіліндегі жазу және идиш әдебиетінің әсері

Соңғы соғысқа дейінгі Еуропада туған, XXI ғасырдың басында жариялаған немесе әлі де жариялап жатқан жазушылар қатарында канадалық авторлар Чава Розенфарб, Симха Симхович (1921–2017) және Груния Слюцкий Кохн (1928–2020); израильдік жазушылар, оның ішінде Цви Айзман (1920–2015), Александр Шпиглблат (1927–2013), Ривка Басман Бен Хайим, Ицхок Люден, Мише Лев (1917–2013), Йенте Маш (1922–2013), Цви Канар (1929–2009), Элишева Кохен Цдек (1922 жылы туылған) және Лев Беринский (1939 жылы туылған); американдық ақын-әнші Бейле Шаэхтер Готсман, сондай-ақ ақындар мен проза шеберлері Йониа Файн (1913–2013) және Мойше Szklar (Лос-Анджелес идиш әдеби журналының редакторы; 1920–2014), демек, фельетонист және драматург Мириам Хоффман бар. Соғыстан кейінгі «жас» буын жазушылары, 1940–1960 жылдар аралығында туғандар (көптегені бұрынғы Кеңес Одағынан шыққан), Александр Белоусов (1948–2004), Михоэль Фелсенбаум, Даниэль Галай, Мойше Лемстер, Борис Сандлер («Дейли Форвард» газетінің идиш тіліндегі «Forverts» басылымын 1998–2016 жылдары редакциялаған), Велвл Чернин, Зисе Вейцман, Хершадовид Менкес (Довид Кацтың қаламымен жазады) және Борис Карлофф (Дов Бер Керлер, «Ерухалимаер Альманах» журналының редакторы) кіреді. 21-ші ғасырда көзге көріне бастаған жазушылардың жас буынына АҚШ-тағы ақындар Гитл Шаэхтер Висванат, Ермияху Ахрон Тауб және Йоэль Матвеев, Санкт-Петербургтегі Исраэль Некрасов, Лондондағы Хайке Берурия Виганд, Венадағы Томас Соксбергер, Израильдегі прозашы Борис Котлерман және Париждегі Жиль Розиер («Гилгулим» журналының редакторы) жатады. Кейбір жас буын авторларының ерте туындылары 1989 жылы жарық көрген «Vidervuks» (қайта өсу) антологиясында жинақталған. Көптеген қазіргі заманғы авторлардың соңғы туындылары 2008 жылы Парижде («Gilgulim: naye shafungen») және Иерусалимде («Yerusholaymer Almanakh») жарияланды. Қазіргі православиедегі хасидтік және хареди ағымдарынан идиш жазушыларының жаңа буыны пайда болды. Тек Катле Канье деген псевдониммен белгілі автор қазіргі халахи әдебиетіне, сондай-ақ хасидтік өмірге арналған поэзия мен ойлы пікірлерге қатысты өткір сатира жазады. Тағы бір хареди идиш блог жазушысы – Натирлих. Идиш тіліндегі тыңшыл триллерлер хасидтік қауымдастықтарында танымал жанрға айналды. Еуропа әдебиеті идиш әдебиетіне күшті әсер еткенімен, 20-шы ғасырдың соңына дейін ағылшын тілінде жазуды таңдаған екі тілді жазушылар арқылы, мысалы, Анзия Езиерска және Аб Кахан сияқты ағылшын тіліне кері ағын аз болды. Польшада нацистер басып алған кезде поляк тілінде сөйлейтін еврей ата-анасынан туған, АҚШ-қа көшкеннен кейін мектепте идиш тілін үйренген ақын Ирена Клепфис өзінің шығармаларында тілдің ықпалына ие және идиштен өлеңдер аударады. Қазіргі уақытта идиш тілін аз білетін көптеген жас жазушылар, мысалы, Натан Инглер және Джонатан Сафран Фоер, аудармадағы идиш әдебиетінің ықпалына түсті. Дара Хорн ерекше жағдай, ол идиш және иврит тілдерін оқып, ағылшын тіліндегі романдарында осы екі дәстүрді пайдаланады. Бұрынғы Кеңес Одағындағы соңғы идиш тіліндегі жазушылар – Одессадағы Александр Бейдерман және Черновцыдегі Йосеф Бург, екеуі де қайтыс болды. Бастапқыда басқа тілдерде жазылған әдеби туындылар әлі де идиш тіліне аударылып, жарияланып келеді. ЮНЕСКО-ның Index Translationum деректер базасында 1979 жылдан бері Израиль, АҚШ, Румыния, Германия және КСРО сияқты бірқатар елдерде идиш тіліне аударылған 98 шет тіліндегі кітап тізімделген.

The last prewar European born writers who published or are still publishing in the early 21st century include the Canadian authors Chava Rosenfarb, Simcha Simchovitch (1921–2017) and Grunia Slutzky Kohn (1928–2020); Israeli writers including Tzvi Ayznman (1920–2015), Aleksander Shpiglblat (1927–2013), Rivka Basman Ben Hayim, Yitzkhok Luden, Mishe Lev (1917–2013), Yente Mash (1922–2013), Tzvi Kanar (1929–2009), Elisheva Kohen Tsedek (born 1922) and Lev Berinsky (born 1939); and American poet songwriter Beyle Schaechter Gottesman, and poets and prose masters Yonia Fain (1913–2013) and Moyshe Szklar (editor of the Los Angeles Yiddish literary periodical Khezhbn; 1920–2014), as well as the prolific feuilletonist and playwright Miriam Hoffman. Writers of the "younger" postwar born generation comprising those born in the late 1940s through 1960s (many hailing from the former Soviet Union) include Alexander Belousov (1948–2004), Mikhoel Felsenbaum, Daniel Galay, Moyshe Lemster, Boris Sandler (who edited the Yiddish "Forverts" edition of The Jewish Daily Forward from 1998 to 2016), Velvl Chernin, Zisye Veytsman, Heershadovid Menkes (pen name of Dovid Katz), and Boris Karloff (pen name of Dov Ber Kerler, editor of "Yerusholaymer Almanakh"). A younger generation of writers who began to come to the fore in the 21st century includes poets Gitl Schaechter Viswanath, Yermiyahu Ahron Taub and Yoel Matveyev in the US, Yisroel Nekrasov in Saint Petersburg, Haike Beruriah Wiegand in London, Thomas Soxberger in Vienna, and the prose writers Boris Kotlerman in Israel and Gilles Rozier (editor of "Gilgulim") in Paris. The earlier works of some of the younger generation authors were collected in the anthology "Vidervuks" (regrowth), published in 1989. Recent works of many of contemporary authors appeared in 2008 in Paris (Gilgulim: naye shafungen) and Jerusalem (Yerusholaymer Almanakh). A new generation of Yiddish writers has emerged from the Hasidic and Haredi movements of contemporary Orthodoxy. The author known only by the pseudonym Katle Kanye writes blistering satire of current halakhic literature as well as poetry and thoughtful commentary on Hasidic life. Another example of a Haredi Yiddish blog writer is Natirlich. Spy thrillers in Yiddish have become a popular genre within Hasidic communities. European literatures have had a strong influence on Yiddish literature, but until the late 20th century there was little return flow into English, except through bilingual writers who chose to write in English, such as Anzia Yezierska and Ab Cahan. The poet Irena Klepfisz, who was born to Polish speaking Jewish parents in Nazi occupied Poland and learned Yiddish in school after immigrating to the United States, is influenced by the language in her work and also translates poetry from the Yiddish. Currently, many young writers with little knowledge of Yiddish have been influenced by Yiddish literature in translation, such as Nathan Englander and Jonathan Safran Foer. An exception is Dara Horn, who has studied both Yiddish and Hebrew and draws on both of these traditions in her English language novels. The last Yiddish language writers in the former Soviet Union were Aleksandr Bejderman in Odessa and Yoysef Burg in Chernivtsi, both of whom are deceased. Literary works written originally in other languages continue to be translated and published in Yiddish. UNESCO's Index Translationum database lists 98 foreign language books published in Yiddish translation since circa 1979, in a number of countries including Israel, the US, Romania, Germany, and the USSR.