Кіріспе

Полилогизм – әртүрлі топтардың әр түрлі ойлау қабілетіне ие деген сенім (грекше poly – "көп" + logos – "логика"). Бұл термин Людвиг фон Мизеске жатқызылады, ол марксизм және басқа да әлеуметтік философияларды сипаттау үшін қолданылғанын айтқан. Терминнің Мизестік түсінігінде, полилог әртүрлі топтарға "логиканың" әртүрлі формаларын жатқызады, бұл топтар нәсіл, жыныс, әлеуметтік топ немесе уақыт кезеңіне негізделуі мүмкін.

Полилогизм түрлері

Полилог әр түрлі топтардың түбегейлі түрде әртүрлі ойлайтынын айтады: олар дедуктивті қорытынды шығару үшін әртүрлі "логикаларды" қолданады. Нормативтік полилогизм – бұл әртүрлі логикалардың теңдей жарамды екенін білдіретін талап. Сипаттамалық полилогизм – әртүрлі топтар туралы эмпирикалық мәлімдеме, бірақ сипаттамалық полилогизм әртүрлі "логикалардың" теңдей жарамдылығын талап етуі міндетті емес. Яғни, сипаттамалық полилог кейбір топтардың басқа (бұрыс) ойлау стратегияларын қолданатынын эмпирикалық факт ретінде айта отырып, бірқатар жағдайларда жалпыға ортақ жарамды дедуктивті логика бар екенін мойындауы мүмкін. Мизестік мағынадағы полилогизмнің жақтасы – нормативтік полилог болады. Нормативтік полилог аргументке қатысты, талдаушының логикасында бұрыс болса да, оның белгілі бір логикалық құрылымда қалай дұрыс екенін көрсету арқылы қарауы мүмкін. Мизес атап өткендей, "мұндай әрекет ешқашан жасалмаған және ешқашан жасалмайды".

Пролетариаттық логика

"Пролетариаттық логика" термині кейде полилогизмнің дәлелі ретінде қарастырылады. Бұл термин көбінесе Джозеф Дицгеннің логика туралы 11-ші хатында кездеседі. Дицген – 19 ғасырдың қазіргі кезде ұмытылған философиялық монисті, ол "диалектикалық материализм" терминін ойлап тапты және Карл Маркс пен В. И. Ленин сияқты коммунистік тұлғалар тарапынан мақтауға ие болды. Оның еңбектеріне қазіргі заманда философ Бертелл Оллман ерекше назар аударды. Монист ретінде Дицген сана мен материяны біртұтас қарастыруды қатыстырады. Саймон Боксли айтқандай, Дицген үшін "ойлау – кез келген басқа құбылыс сияқты материалдық оқиға". Бұл логиканың да "материалдық" негізі бар екенін көрсетеді. (Дегенмен, Дицгеннің "материализмі" физикализм емес екенін ескеру керек.)

Расистік полилогизм

Расистік полилогизм көбінесе нацистік дәуірмен байланыстырылады. Эйнштейннің салыстырмалылық теориясы төңірегіндегі пікір-таластар расистік полилогизмнің мысалы ретінде қарастырылған. Салыстырмалылық теориясына қатысты айтылған кейбір сын-ескертпелер физиканы еврей идеологиясының көрінісі деп сипаттаған нәсілшілдік қарсылықпен ұштасты. (Мысалы, Нобель сыйлығының иегері Филипп Ленард ғылыми ойлаудың "қан мен нәсілге" байланысты шартталғанын айтты және Вернер Гейзенбергті "еврей физикасын" оқытуда айыптады.) Дегенмен, бұл полилогизм емес, жеке тұлғаға шабуылға жасалған аргумент сияқты көрінеді. Қазіргі кездегі күдікті расистік полилогизмнің мысалдары көбінесе жаңылыстырады. Мысалы, АҚШ Жоғарғы Сотының судьясы Сотомайор "білімді латина" ақ нәсілді еркектен басқаша заңдық қорытындыға келуі мүмкін деген пікірін білдіргендігі үшін расистік полилогизмге кінәланды. Бұл пікір көбінесе өмірлік тәжірибенің заңдық аргументтердің практикалық салдарларын түсіну қабілетіне әсер ететіні ретінде түсіндірілсе де, кейбір сарапшылар Сотомайор латын американдықтардың ерекше "логикасы" бар деген ойды қолдайды деп санайды.