Кіріспе

Семиосфера – биосемиотикалық теориядағы ұғым, ол табиғаттың сезім мен тәжірибені анықтайтын идеяларына қайшы келеді. Феномендік әлем – семиоз процестерінің шығармашылық және логикалық құрылымы, онда белгілер бірігіп сезім мен тәжірибе тудырады. Семиосфераны зерттеу жиі символдық өзара әрекеттесушілер мен өріс теориясының зерттеулерімен байланысты болады. Субъектінің қоршаған ортаны түсінуінің баяндамалық шекарасы – Эдмунд Гуссерл ұсынған өмірлік әлем немесе Якоб фон Уэкскюль ұсынған umwelt – симптомдар, сигналдар, иконалар, индекстер, символдар мен атаулардан феномендік әлемді құрудың абстрактілі процестері арқылы қалыптасады. Бұл, Чарльз Сандерс Пирс ұсынғандай, басқа umwelt-пен өзара әрекеттесу және одан мағына жасау үшін семиосфераның кодын пайдалану арқылы жүзеге асырылады. Делез бен Гуаттаридің кодтың артық құнын қоғамдық тұрғыдан алуына ұқсас ұғым бар, онда субъектілер өз ортасын құрайтын кодтан белгілерді – олар іс-әрекеттер мен ерекшеліктер түрінде сыртқа шығарылады – кездейсоқ түрде бөліп алады.

Семиосфералық суб-ландшафтар

Жаңа пайда болатын дыбыстық кеңістік – семиосфераның немесе Umwelt жазықтығының (геометриялық) бір жағы.

Жұмсақ архитектура

Семиосфераға "физикалық, энергетикалық және материалдық құбылыстар" кіреді, олар нейрондық сигналдарға айналып, нейропластикалық процестерге үлесін қосады. Семиосфераның кең таралған бейнелері – ғаламшарлар, өнер мұражайларының залдары немесе сана сарайлары. Семиотика эстетика мен архитектураны, сондай-ақ көптеген басқа да салаларды зерттейді. Метрополитендік архитектура бюросының ықпалымен, постмодерн фланер ретінде әрекет ететін "патафизикалық ақын" Лиза Робертсон, "редукционистік ғылыми талдауды" пародиялау арқылы қаланың семиосферасының мәнін зерттеді. Тағы бір белгілі тұлға – Эрин Моур.

Атмосфера

Жұмсақ архитектураның бақылауға қатысты негізгі нүктесі – бақылаушының сезім мүшелері. Жеке әлемде көңіл-күйі болатын атмосфера қалыптасуы мүмкін. Мағына атмосфера арқылы туындайды. Семиосфераның бастапқы нүктесі өз ортасының атмосферасында көмекейленеді; ал umwelt кодтау және шифрлау процесінен полисемияны шығару үшін моносемияны пайдаланады. Семиосфераның бір салдары – бөлшектерінің жиынтысынан артық жаңа нәрсенің пайда болуы. Ең ірі көрінісінде ол жаһандық ауылға немесе екінші дәрежелі семиосфераға айналады.

Бөлме

Тұрған орында өнердегі бөлме ұғымы – бұл нақты әлеуметтік кеңістіктегі кеңістік социологиясының ерекше көркемдік бейнесі. Ол тарихи тұрғыдан қалыпты әлеуметтік қарым-қатынастарда және ләззат бақтары, сондай-ақ өтетін өнер орнатулары сияқты арнайы орындарда қолданылып келген.

Цифрлық жартылай атмосфера

Джон Хартли, Индрек Ибрус және Маарья Оджама Владимир Вернадскийдің биосферасы және Юрий Лотманның семиосферасы туралы бастапқы идеяларды дамытып, оларды мәдени жаһандану, деректерге айналдыру, платформаландыру, медиаландыру және цифрлық мәдениеттің эволюциясы саласындағы зерттеулермен байланыстырды. Олар семиосфераның жаһандық коммуникациялар мен саяси құбылыстарды ғана емес, сонымен қатар биосфера мен геосфераны, тіпті дамушы Антропоценді де қалыптастыратын себептік күш ретінде қарастырылуы мүмкін екенін көрсетті.

Тарих

Семиосфера термині – Юрий Лотманның Владимир Вернадскийдің биосфера және ноосфера, сондай-ақ Михаил Бахтиннің логосфера тұжырымдарына жауап ретінде жасаған жаңа сөз. Лотман семиосфера тұжырымдамасы адамдар арасындағы барлық қарым-қатынастарды түсіндіре алады деп санайды. Мәдени семиотиканы зерттеу семиосфера тұжырымдамасы арқылы одан әрі дамытылды. Лотман биосферадан семиосфераны абстракциялауда қиындықтарға тап болды. Лотман семиосфераларды әйелдік және инертті деп сипаттайды, олардың ақпаратпен толуы қажет. Бұл тұжырым Лотманның "Адам санасының ғаламы: Мәдениеттің семиотикалық теориясы" (1990) атты ағылшын тілінде жарияланған еңбектері жинағында толыққанды қарастырылған.

Талқылау

Калеви Кулл бұл ұсыныстың семиоздың табиғатымен үйлесімсіз екенін айтады, себебі семиоз – организмдердің қоршаған ортадағы мінез-құлқының нәтижесі ғана болуы мүмкін. Осы организмдер белгілерді жасайды, олар семиосфераның құрамдас бөліктеріне айналады. Бұл қазіргі ортаға бейімделу емес, жаңа ортаны үздіксіз құру процесі. Кулл Хоффмайердің көзқарасын биологияда дәстүрлі қолданылатын экологиялық ниша тұжырымына аналогия ретінде қабылдауға болатынын санайды, осылайша қоғамдастық Umwelt құруға жауапты процестердің семиотикалық түсінігіне сәйкес дамиды.

Талқылаудың әдебиеттер тізімі

Кулл, Калеви. "Семиоз, орта және семиосфера туралы". Semiotica томы 120(3/4), 299–310 беттер. (1998)
Лотман, Юрий М. "Адам санасының әлемі: мәдениеттің семиотикалық теориясы" (А. Шукман аударған) (1990) Лондон және Нью-Йорк: I. Б. Таурис & Co Ltd.
Лотман, Юрий М. "Семиосфера туралы". Белгі жүйелерін зерттеу (Trudy po znakovym sistemam) том 17, 5–23 беттер. (1984)
Лотман, Юри. Семиосфера туралы. (Вильма Кларк аударған) Sign Systems Studies, 33.1 (2005)
Татару, Людмила және Хосе Анхель Гарсиа Ланда (ред.). Семиосфера нарратологии: тілдер мен мәдениеттердің диалогы / Semiosphere of Narratology: A Dialogue of Languages and Cultures. Балашов: Николаев. (2013)