Кіріспе

Символикалық байланыс – оқиғалар туралы бұрынғы күтілімді өзгертетін хабар алмасу. Мұның мысалдары – қазіргі заманғы коммуникация технологиялары және жануарлар арасындағы ақпарат алмасу. Коммуникация кезінде қазіргі уақытта болмаған объектілер мен идеяларға сілтеме жасау арқылы мүмкіндіктер әлемі ашылады. Адамдарда бұл процесс күрделеніп, қазіргі заманға әкеліп соқты. Символ – нәрсені сипаттау үшін қолданылатын кез келген әрекет немесе сөз, және ол нәрсе көптеген мағыналарды білдіре алады. Белгілі бір топ символдарды меңгергеннен кейін, ол символ сол объектімен байланысты болып қалады. Символикалық коммуникация – қол тілінен бастап Брайль әрпіне және тактильді коммуникация дағдыларына дейін жетеді.

Байланыс үлгілері

Шеннон-Уивердің коммуникация моделі екі адам арасындағы ең қарапайым коммуникацияны көрсетеді. Бұл сызықтық үдерісте, жіберуші (көз) хабар немесе сигналды қабылдаушыға жібереді, ол әрі қарай өз мақсатына жетеді. Модельдегі шудың пайда болуы күнделікті өмірде туындайтын кедергілерден болады. Бұл адамдардың жүрген ортасы, олардың маңындағы адамдар немесе хабардың қалай қабылдануына әсер ететін түрлі факторлар болуы мүмкін. Шеннон мен Уивердің моделі тілдің негізін қалау үшін семантиканы қолдана отырып, символдық коммуникацияға үлгі көрсетеді. Семантика қолданылғанда, зерттеушілер символдарды олардың өзінің ортасында ғана емес, басқа символдық коммуникация стратегияларында да түсіне алады. Техас университетінің докторанты Дел Хокинс, символдарға адам жауап берген жағдайда, олардың әңгіме ретінде қалай пайдаланылатынын көрсететін коммуникация моделін ұсынды. Бұл үдерістің анықтамасы көз және алушы болып табылады. Бұл модельде көздің атқаратын төрт үдерісі – сезіну, ұғыну, кодтау және тарату. Оған жауап ретінде қабылдаушы ақпаратты қабылдайды, декодтайды және іштей сіңіреді. Бұл үдерісте көз бен қабылдаушы кезегімен коммуникация жасайды, осылайша модельдің айналмалы түрде жүруін қамтамасыз етеді. (Ұйымдық теорияны қараңыз) Символ қоғамда белгілі болғаннан кейін, адам оған бұрынғыдай әдеттегідей жауап береді. Егер символ өз қоғамында таныс болмаса, жауап беруге көбірек уақыт кетеді. Өйткені адам символдың көз үшін қандай мағынаға ие екенін білмейді. Символ көз үшін де, алушы үшін де әртүрлі мағынаға ие болуы мүмкін болғандықтан, ақпаратты алатын адам оны өңдеуге көбірек уақыт жұмсауы мүмкін, себебі олар символ нені білдіретінін анықтауы керек. Олар нақты хабарларды декодтауға көмектесу үшін контексттік белгілерді немесе қолданыстағы білімді пайдалана алады. Символдар мағынаны көрсететін (мағынасы бар) белгілер деп есептеледі. Символдарға тек естілетін сөздер, сөздер мен басылған визуалды формалардағы таңбалар ғана емес, сонымен қатар физикалық заттар, киім-кешек, адамдар және оқиғалар да жатады. Кез келген нысан, табиғи немесе әлеуметтік, физикалық немесе рухани, материалдық немесе материалдық емес, басқа нәрсені бейнелеу үшін қолданылса, символ бола алады.

Символикалық қарым-қатынастың тарихи дамуы

Символдық қарым-қатынастың пайда болуы әлі де даулы, ашық мәселе болып қалады, себебі оны растайтын қазбалық қалдықтар жоқ. Дегенмен, 1.9 миллион жыл бұрын *Homo erectus* пантомиманы қолдана бастады деген болжам бар, бұл олардың ата-бабаларына ақпарат пен тәжірибе алмасуға мүмкіндік берді. Сондықтан, көрсеткіштік қарым-қатынастан символдық қарым-қатынасқа өту – эволюциялық маңызды өзгеріс, себебі ол тіл мен символдық ойдың пайда болуын білдіруі мүмкін. 1980 жылдары Джакомо Риццолатти макака маймылдарында жүргізген зерттеулерде кейін «айналы нейрондар» деп аталатын нейрондардың бір класын анықтады. Бұл нейрондар, әрекетті өзіміз немесе басқалар орындаған кезде, түрлі әрекеттерге жауап ретінде белсендіріледі. Бұл – басқалармен байланысудың нейрондық негіздерінің бірі. Айналы нейрондар мим, сөйлеу және оқу сияқты әрекеттердің «символдық» бейнелерін қабылдағанда да белсендіріледі. Бұл біздің ата-бабаларымызға символдық бейнелердің негізгі формаларын үйренуге және таратуға мүмкіндік берді. Содан кейін аң аулау, қолөнер сияқты дағдыларды мимикалық жолмен үйретуге болады. Пантомиманы қолдану оларға өткенді, қазіргіні және болашақты сипаттауға, өздерінің тікелей ортасынан тыс оқиғаларды қайта жасауға мүмкіндік берді. Уақыт өте келе пантомималардың саны мен күрделілігі артып, жеткілікті мимикалық тіл пайда болды, бұл *Homo erectus*-қа қазіргі заманғы адамдарға ұқсас мәдениет құруға мүмкіндік берді. Жазбаша қарым-қатынас алғаш рет пиктограммалардың қолданылуы арқылы пайда болды, олар бірте-бірте стандартталған және қарапайымдалған формаларға ие болды. Содан кейін ортақ жазу жүйелері дамыды, олар бейімделетін әліпбилерге әкелді.

Қазіргі заманғы символикалық байланыс

Адамдардың арасындағы қарым-қатынастың басым бөлігі символдық болып табылады, яғни ұғым мен оның берілу түрі арасында белгілі бір кездейсоқтық бар. Вербалды және вербалды емес символдық қарым-қатынас белгінің өзі емес, оны қабылдаушыға білдіретін мағынаны жеткізеді.

Сөздік символикалық қарым-қатынас

Ауызша қарым-қатынас – сөздерді, жазба және ауызша түрде қолданылатын қарым-қатынас. Соссюр ағылшын тіліндегі "cow" және француз тіліндегі "vache" сөздерінің бірдей мал түрі – шөп жейтін ірі қараның ақыл-ой ұғымын білдіруде ешқандай табиғи байланыс жоқ екенін айтты. Сөздің (жазбаша немесе ауызша) кездейсоқ байланысы осы қарым-қатынасты белгілі бір нысанды көрсететін емес, символдық сипатқа ие етеді.

Сөзбе-сөз емес символды қарым-қатынас

Сөздік емес символдық қарым-қатынас үйренген, әлеуметтік ортақ сигналдық жүйелерді пайдаланады. Сөздік символдық қарым-қатынас сияқты, белгі мен білдірілетін ұғым арасындағы байланыс та тәуелсіз. Дегенмен, сөздік символдық қарым-қатынастан өзгеше, сөздік емес символдық қарым-қатынас сөздерді қолданбайды. Олардың орнына иконалар, көрсеткіштер немесе символдар қолданылуы мүмкін. Сөздік емес символдық қарым-қатынасты сөздік емес қарым-қатынас (СЕҚ) деп жаңылыстыруға болмайды, себебі СЕҚ – бұл кеңірек санат, ол символдық қарым-қатынасты да қамтиды.

Сөздік емес тілдер

Сөздік емес қарым-қатынас тілдік емес және сөздерді пайдаланбайды. Алайда, мүмкіндігі шектеулі адамдарға арналған кейбір жүйелер сөздерді қолданбаса да, өздеріне тән грамматикаға ие және тілдік қарым-қатынас формалары болып есептеледі.

Тактильді жазу жүйесі

Брайль – тактильді жазу жүйесінің бір түрі. Ол әр түрлі саны мен орналасуы бар көтеріңкі нүктелерден тұрады, олар алфавит әріптерін, тыныс белгілерін және әріптердің топтамаларын көрсетеді. Брайль солдан оңға қарай екі қолмен оқылады. Ол көзі көрмейтін адамдарға қолмен ұстап мәтінді сезінуге мүмкіндік береді.

Ым тілінде

Есту қабілеті нашар адамдар үшін кейде қол тілі қолданылады. Қол тілі қол қимылдары, бет-әлпеті және дене күйінің үйлесімі арқылы қарым-қатынас құрады. Сөйлеу сияқты, оның да өз грамматикасы мен тілдік құрылымы бар, және әлемнің әрбір керең қауымында өзгеше болуы мүмкін.

Паратілдік

Паралингвистика – метакоммуникацияның бір бөлігі, ол прозодия, тон, дыбыс күші, интонация сияқты тәсілдерді пайдалану арқылы мағынаны өзгерте, нақтылай алады немесе эмоцияны жеткізеді. Паралингвистикалық ақпарат, сезімдік болғандықтан, тілдің сыртқы белгісіне (Фердинанд де Соссюрдың «сөйлеуі») жатады, бірақ тілдің шартты және кездейсоқ кодын (Соссюрдың «тілі») құрамайды.

Паралингвистикалық цифрлық қолжетімділіктер (PDA)

Бұл – мәтіндік және онлайн әрекеттерді қамтитын соңғы жаңалық, олар паралингвистикалық функцияларды қайталайтын сияқты. «Ұнату» және «Сүйіктіге қосу» сияқты әрекеттер әлеуметтік қолдау сезімін күшейтуге көмектесетіндіктен, PDA ретінде қарастырылады, тіпті олармен байланысты нақты мағына болмаса да. Бұл кейде мәтіндік паралингвистика (МПЛ) деп те аталады.

Балаларда символикалық қарым-қатынас

Кішкентай балалар сондай-ақ, символдық қарым-қатынасты заттарға сілтеме жасау немесе айналасындағы адамдарды түсіну үшін пайдаланады. Балалар шамамен бір жасқа келгенде тілдің негіздерін түсіне бастайды. Тіл мен сөйлеу 2 жас шамасында басталса да, балалар ата-аналарымен өздері жинаған белгілер арқылы қарым-қатынас жасай алады. Сөздік қарым-қатынас дағдыларын меңгеруде қиналатын балаларға ата-аналары олардың символдарын дамытуға және сөздік қарым-қатынасты түсінуге көмектесу үшін қосымша және баламалы қарым-қатынас дағдыларын қолдана алады. Сөйлеуі кешіккен немесе басқа психикалық аурулары бар балалар сөздік қарым-қатынастың мәнін ұға алмайды, сондықтан олар символдық қарым-қатынасқа жүгінеді. Мұндай балалар ата-аналарының немесе айналасындағылардың "иә" деп бас издегенін немесе "жоқ" деп бас шайқағанын байқап, оларды түсіне алады. Сөйлеуде қиындықтар туындаған балалар өздерінің сауаттылық деңгейін жастасқандарымен салыстыра алмайды. Ата-аналар баласына символдық қарым-қатынас арқылы көмектессе, оның сөйлеу және қарым-қатынас дағдыларының өсуін байқайды. Дегенмен, кейбір әрекеттер түрлі мәдениеттерде әртүрлі түсіндірілуі мүмкін. Мысалы, көптеген елдерде жақсылықты білдіретін және жиі қолданылатын бас бармақты көтеру әрекеті, Грекия немесе Таяу Шығыс сияқты елдерде жағымсыз символ саналады және осындай әрекет жасау өте әдепсіздік болып есептеледі. Пікірлерді көрсететін символдардың өзі әртүрлі қоғамдарда әртүрлі мағынаға ие болуы мүмкін. Соның бір мысалы – свастика. Еуразиядағы кейбір мәдениеттер оны құдайлық пен руханилықтың символы ретінде қарастырады. Алайда, Батыс әлемінде бұл символ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс нацистерімен өзгертіліп, қабылданды және қазір расизм мен антисемитизм идеяларын білдіреді. Осы таңбаны кию сол жерде тұратын адамдарды ренжітуі мүмкін. 2019 жылы BNK48 поп-тобының мүшесі Пичаяпа Ната концертке дайындалу кезінде свастика суреті салынған футболка кигені үшін сынға ұшырады.

Жануарлар қоғамы

Жануарлар арасындағы қарым-қатынас көбінесе символдық болмайды, ал белгілердің кездейсоқтығы адам мен жануарлар арасындағы қарым-қатынасты ажырататын ең маңызды фактор деп есептеледі. Дегенмен, үлкен маймылдардың тіліне қатысты зерттеулер шимпанзелерді, гориллаларды және орангутандарды адамдармен және бір-бірімен қол тілі, физикалық белгілер және лексиграммалар (ерк тілі) арқылы қарым-қатынас жасауға үйретуді қамтиды, олардың ішінде кездейсоқтық элементтері бар. Сонымен қатар, кейбір жануарлар символдық есімдерді қолдануға қабілетті деген пікірлер де бар.