Кіріспе

Бір идеяны, процесті немесе физикалық нысанды бейнелейтін нәрсе. Символ – идеяны, объектіні немесе қарым-қатынасты көрсететін, білдіретін немесе түсінілетін белгі, таңба немесе сөз. Символдар адамдарға белгілі немесе көрінетін нәрседен тысқары мәліметтерге қол жеткізуге мүмкіндік береді, әртүрлі түсініктер мен тәжірибелер арасында байланыс орнатады. Барлық коммуникация (және деректерді өңдеу) символдарды пайдалану арқылы іске асырылады. Символдар сөздер, дыбыстар, әрекеттер, идеялар немесе визуалды бейнелер түрінде болып, басқа идеялар мен сенімдерді жеткізу үшін қолданылады. Мысалы, қызыл сегізбұрыш – "ТОҚТАУ" символы; карталарда көк сызықтар көбінесе өзендерді көрсетеді; ал қызыл раушан көбінесе махаббат пен мейірімділік символы болып табылады. Сандар – сандардың белгілері; әліпби әріптері – белгілі бір дыбыстардың белгілері, ал жеке есімдер – жеке тұлғаларды білдіретін белгілер. Символдарды академиялық тұрғыдан зерттеу – семиотика. Картографияда символдардың жүйелі жиынтығы картаның түсіндірмесін құрайды.

Этимология

Символ сөзі 1380 жылдары пайда болған орта француз тіліндегі еркек сөзінен – symbole-ден алынған, ол теологиялық мағынада Рим-католик шіркеуінде ‘кредо’ сөзімен синоним ретінде қолданылатын формуланы білдіреді; одан әрі ерте Ренессанс дәуірінде ‘максима’ немесе ‘сакраменттің сыртқы белгісі’ деген мағынаға ие болды; бұл мағыналары тұрмыстық контексте жоғалды. Бұл сөздің қазіргі кездегі басым мағынасы 16 ғасырдың ортасындағы Ренессанс кезеңінде қалыптасты, ол “өзінің пішіні немесе мәні бойынша абстрактілі немесе жоқ нәрсемен байланыс тудыратын табиғи факт немесе объект” дегенді білдіреді; мысалы, Франсуа Рабледің 1552 жылғы ‘Le Quart Livre’ еңбегінде осылай келтірілген. Бұл француз сөзі латын тілінен шыққан. Латын сөзі грек тіліндегі σύμβολον (symbolon) сөзінен туындаған, ол “бірге жинау, салыстыру” мағынасын білдіреді. Бұл классикалық практикаға сілтеме жасайды: керамикадан бір бөлігін екіге бөліп, бір жартысын болашақ хабарды қабылдаушыға, ал екінші жартысын оны жіберушіге беру; егер екі бөлік бір-біріне толық сәйкес келсе, алушы хабаршының мақсатты тұлғадан шынайы хабар алып келеді деп сенімді болатын. Әдеби немесе көркемдік символ, басқа нәрсенің “сыртқы белгісі” ретінде, жіберушіден алушыға хабар жеткізу туралы ұғымның метафоралық кеңейтілуі болып табылады. Ағылшын тілінде “бір нәрсені білдіретін нәрсе” деген мағына алғаш рет 1590 жылы Эдмунд Спенсердің ‘Faerie Queene’ романында тіркелген.

Символдар мен семиотика

Семиотика – белгілерді, символдарды және олардың коммуникативтік мінез-құлық ретіндегі мағынасын зерттейтін ғылым. Семиотикалық зерттеулер белгіні білдіруші мен белгіленгеннің арақатынасына назар аударады, сондай-ақ визуалды белгілерді, дене тілін, дыбысты және басқа да контексттік түйсіктерді түсіндіруді қамтиды. Семиотика лингвистикамен және психологиямен байланысты. Семиотиктер символдың қандай мағынаны білдіретінін ғана емес, сонымен қатар оның мағынасын қалай алғандығын және қоғамда мағына жасау үшін қалай жұмыс істейтінін зерттейді. Мысалы, символдар аудармада жаңсақтық тудыруы мүмкін, себебі бір символ бастапқы және мақсатты тілдерде әртүрлі мағына береді. Сауалнамаларды аударуда тіркелген қателіктердің бірі – ағылшын тіліндегі сауалнамаларда жауапты белгілеу үшін қолданылатын "x" символы "иә" дегенді білдірсе, қытай дәстүрінде "x" көбінесе "жоқ" дегенді білдіреді. Символдар адам миына сенсорлық ақпарат арқылы үздіксіз мағына жасауға және денотация мен коннотация арқылы символдарды түсіндіруге мүмкіндік береді.

Психоанализ, риторика және архетиптер

Швейцариялық психоаналитик Карл Юнг белгі терминінен ерекшеленетін символдың баламалы анықтамасын ұсынды. Оның зерттеулерінде қазір Юнг архетиптері деп аталатын белгі, белгілі бір нәрсені білдіреді, өйткені сөз өзінің анықтамасын көрсетеді. Ол белгі мен символдың аражігін ашып көрсетті: белгі – белгісіз және нақты немесе анықталмайтын нәрсе. Бұл мағынадағы символдың мысалы – Мәсіх, өзіндік архетипінің символы ретінде. Кеннет Берк *Homo sapiens*-ті "символдарды қолданатын, жасайтын және дұрыс қолданбайтын жануар" деп сипаттады, адамдар символдарды жасайтынын, сонымен қатар оларды теріс пайдаланатынын көрсетеді. Ол символдың дұрыс емес қолданылуын көрсету үшін мысал келтіреді: бір адамға белгілі бір тағам кит майы екені айтылғанда, ол оны құсудан мүжілген. Кейін оның досы ол тек печенье екенін білдіреді. Бірақ, адамның реакциясы – оның санасында жеуге жарамсыз нәрсені бейнелейтін "май" символының тікелей салдары болды. Сонымен қатар, "май" символы адамның түрлі білім арқылы жасаған нәрсесі. Берк символдарды Зигмунд Фрейдтің конденсация және ығыстыру жөніндегі еңбектерінен туындаған деп сипаттайды, сондай-ақ символдар ғана емес, арман теориясымен қатар "қалыпты символдық жүйелерге" де қатысты екенін айтады. Оның сөзіне сүйенсек, олар бір сөзді, тіркесті немесе символды екіншісімен алмастыру арқылы мағынаны өзгертеді. Яғни, егер бір адам белгілі бір сөзді немесе тіркесті түсінбесе, екінші адам мағынаны жеткізу үшін синонимді немесе символды қолдана алады. Алайда, белгілі бір символды түсіндірудің жаңа тәсілін үйренген кезде, адам жаңа ақпаратты қосу үшін өзінің бұрынғы түсініктерін өзгерте алады. Жан Далби Клифт адамдардың символдарға өздерінің түсініктерін ғана емес, сонымен қатар өз өмірін түсіндіретін жеке символдарды да жасайтынын айтады: ол оларды адамның "негізгі бейнелері" деп атайды. Клифт осы жеке символдармен немесе негізгі бейнелермен жұмыс істеу психоанализ немесе кеңес берудегі арман символдарымен жұмыс істегендей пайдалы екенін мәлімдейді. Уильям Индик мифтерде, аңыздарда және фантастикада жиі кездесетін символдар психологиялық функцияларды орындайтынын және сондықтан "батыр", "принцесса" және "қарлық" сияқты архетиптер ғасырлар бойы танымал болып келеді деп санайды.

Символды мәні

Символдар үш негізгі түрде символдық мәнге ие: идеологиялық, салыстырмалы және изоморфты. Діни және мемлекеттік символдар сияқты идеологиялық символдар "дұрыс жол" деп саналатын күрделі сенімдер мен идеяларды жеткізеді. Престижді кеңселердің мекенжайлары, бейнелеу өнері және марапаттар сияқты салыстырмалы символдар "жақсырақ немесе нашар" және "жоғарырақ немесе төмен" деген сұрақтарға жауап береді. Изоморфты символдар қоршаған мәдени ортамен үйлеседі, жеке адамдар мен ұйымдарға ортаға бейімделуге және әлеуметтік және саяси бақылаудан қашуға мүмкіндік береді. Изоморфты мәнге ие символдарға мысал ретінде бизнес-кездесулерде кәсіби киім кию, батыста қолдасып сәлемдесу немесе шығыста иіліп сәлемдесу жатады. Бір символ бірнеше түрлі мағынаны білдіре алады, сонымен қатар символдық мәннің әртүрлі түрлерін ұсынады. Сондықтан, тірі және өлі символдар бар. Тірі символ адамға жасырын мағыналарды және трансценденттік немесе діни шындықтарды аша алады. Тиллих үшін символ әрқашан "өзінен арғы" сандық емес және құпия нәрсеге сілтейді; символдар "шындықтың терең өлшемін" ашады. Символдар күрделі, ал олардың мағынасы жеке тұлғаның немесе мәдениеттің эволюциясымен бірге өзгеруі мүмкін. Символ жеке тұлға немесе мәдениет үшін мағынасын және күшін жоғалтқанда, ол өлі символға айналады. Символ өзі көрсететін терең шындықпен теңестірілгенде, ол "символ шындық деп қабылданғандықтан" жалған құдайға табынушылыққа айналады. Символдың өзі оның жеткізуге тырысатын терең мағынаның орнына қойылады. Символдың ерекшелігі – ол әдетте қолжетімсіз шындықтың терең қабаттарына қол жеткізуге мүмкіндік береді.

Символизмдегі контексттің рөлі

Символдың мағынасы халық арасындағы қолданыс, тарих және мағыналық контекст сияқты түрлі факторлардың әсерінен өзгеруі мүмкін.

Тарихи мәні

Белгінің тарихы – нақты белгінің көрінетін мәнін анықтаудағы көптеген факторлардың бірі. Осылайша, эмоционалдық күшке ие белгілер жалған этимология сияқты мәселелерді тудырады.

Контекст

Символдың контексі оның мағынасын өзгерте алады. Бірдей бес қабырғалы жұлдыздар, формасына қарай, құқық қорғау органының өкілі немесе қарулы күштердің әскери қызметшісін білдіруі мүмкін.

Картографиядағы белгілер

Символдар картографияда географиялық ақпаратты жеткізу үшін қолданылады (әдетте нүкте, сызық немесе аумақ нышандары ретінде). Басқа символдар сияқты, мөлшер, пішін, бағыт, текстура және үлгі сияқты визуалды айнымалылар символға мағына береді. Семиотика бойынша, карта символдарын карта пайдаланушылары картадағы графикалық белгі (белгі), жалпы түсінік (интерпретант) және нақты әлемнің нақты бір ерекшелігі (референт) арасында байланыс орнатқанда "оқиды". Карта символдарын осы байланысты қалай көрсететініне қарай жіктеуге болады:

Суреттік символдар ("бейне", "иконалық" немесе "көшірмелік") нақты әлемдегі нысан сияқты көрінеді, бірақ көбінесе жалпыланған түрде болады; мысалы, орманды бейнелейтін ағаш белгісі немесе өсімдіктерді білдіретін жасыл түс. Функционалдық символдар (сондай-ақ "өкілдік") бейнеленген нысанда жүзеге асырылатын іс-әрекетті тікелей көрсетеді; мысалы, шаңғы курортын бейнелеу үшін шаңғышының суреті немесе кемпингті бейнелеу үшін шатыр. Тұжырымдамалық символдар бейнеленген нысанға қатысты түсінікті тікелей көрсетеді; мысалы, банкоматты бейнелейтін доллар белгісі немесе еврей синагогын бейнелейтін Дәуіт жұлдызы. Дәстүрлі символдар (сонымен қатар "ассоциативтік") интуитивті байланысқа ие емес, бірақ карта оқырмандары оларды тануға үйренетіндей жиі қолданылады; мысалы, тас жолды бейнелейтін қызыл сызық немесе аурухананы бейнелейтін крест. Абстрактты/геометриялық символдар (сондай-ақ "ad hoc") - белгілі бір нысанды бейнелеу үшін картограф таңдаған кездейсоқ пішіндер.

Қатынасты терминдер

Символикалық әрекет – бұл актердің ниеттерін немесе сенімдерін көрсететін, белгілейтін әрекет. Бұл әрекет көрермендерге мағына жеткізеді. Символикалық әрекет символикалық сөйлеумен үйлеседі, мысалы, жаулықты білдіру үшін туды өртеу немесе патриотизмді көрсету үшін туға сәлемдесу. Ауқатты қоғамдық сынға жауап ретінде, бизнес, ұйымдар мен үкіметтер анықталған мәселелерді тікелей шешудің орнына немесе оған қоса, символикалық әрекеттер жасауы мүмкін.