Африканы зерттеген португалдық саяхатшы: Серпа Пинтоның өмірі мен экспедициялары

Кіріспе

Португалдық зерттеуші және әскери қызметкер (1846–1900)
зерттеуші

Александр Альберто да Роша де Серпа Пинто, Серпа Пинто виконты (Серпа Пинто деп те аталады; 20 сәуір 1846 – 28 желтоқсан 1900) – Оңтүстік Африканы зерттеген португалдық зерттеуші және колониялық әкімші.

Ерте өмір

Серпа Пинто Дуро өзенінің жағасындағы португалдық Цинфães (Тендейс) ауылында, Quinta das Poldras-та дүниеге келді. Ол 10 жасында әскери колледжге түсті. 1864 жылы португал армиясына қабылданып, Португалдық Мозамбикке жіберілген кезде ол алғашқы студенттік батальон командирі атанды. 1869 жылы төменгі Замбези маңындағы көтерілісші тайпаларды басуға қатысты.

Барлау

1869 жылы Пинто Замбези өзенін зерттеу мақсатымен Шығыс Африкаға сапар жасады. Сегіз жыл өткен соң, ол Португалияның Анголасынан Конго және Замбези өзендерінің алаптарына экспедиция ұйымдастырды. 1975 жылға дейін Менонгуе қаласы оның құрметіне Серпа Пинто деп аталды. 1877 жылы ол Португалия әскери-теңіз күштерінің командир-лейтенанты Капело және лейтенанты Ивенспен бірге Африканың оңтүстік бөлігін зерттеуге жіберілді. Үшеуінің де Африкада тәжірибесі болды және олар жұмыстың қиындығына төтеп берерлік жас және мінез-құлыққа ие болды. Олар қараша айында Бенгеладан жолға шықты. Бірақ, олар кеткеннен кейін көп ұзамай Биеде жолдары айырылысты, Капело мен Ивенс солтүстікке бет бұрса, Серпа Пинто шығысқа қарай сапарды жалғастырып, бағытын біртіндеп оңтүстікке қарай өзгертті. 1878 жылдың маусым айында Куандо (Квандо) өзенін кесіп өтіп, тамыз айында Замбезидегі Бароцзе астанасы Леалуиге жетті. Сол жерде ол миссионер Франсуа Койлардтан көмек алып, Замбези өзені бойымен Виктория сарқырамасына дейін саяхатын жалғастыра алды. Содан кейін ол оңтүстікке бұрылып, 1879 жылдың 12 ақпанында Оңтүстік Африканың солтүстігіндегі Преторияға келді. Капело мен Ивенс Анголаның солтүстігіндегі Куанза өзенінің жағасындағы Дондода пайда болды. Серпа Пинто Африканы батыстан шығысқа кесіп өткен төртінші саяхатшы және Бие (қазіргі Ангола) мен Леалуи арасындағы сенімді маршрутты белгілеген алғашқы адам болды. 1881 жылы Корольдік географиялық қоғам оған «жаңа жердің бес жүз шақырымын зерттеген Африка арқылы жасаған саяхаты үшін» өзінің негізін қалаушысының медалін табыс етті. 1881 жылы Серпа Пинто өзінің 2 томдық «Como eu atravessei a África» еңбегін жариялады, оны Альфред Элвес аударған және ағылшын тілінде «How I crossed Africa» деген атпен басылды. Сол жылы француз және неміс тілдерінде де аудармалары жарық көрді.

Ньяса аймағы

1879 жылы португал үкіметі Руо өзенінің оңтүстігі мен шығысындағы аймақты (қазіргі Малавидің оңтүстік-шығыс шекарасын құрайтын жер) ресми түрде талап етті, ал 1882 жылы Руо өзеніне дейінгі Шир өзенінің төменгі аңғарын басып алды. Португалдықтар британдықтардың аумақтық талаптарын қабылдау үшін келіссөздер жүргізуге тырысты, бірақ 1884 жылы Берлин конференциясының шақырылуы осы талқылауларға нүкте қойды. 1884 жылы Серпа Пинто Занзибарда португал консулы болып тағайындалды және оған Ньяса көлінен бастап Замбези және Ровума өзендеріне дейінгі аймақты зерттеу, картаға түсіру және аймақтағы басшылардың адалдығын қамтамасыз ету міндеті жүктелді. 1885 жылы Серпа Пинто лейтенант Аугусто Кардосомен бірге экспедиция ұйымдастырды. Серпа Пинто ауыр сырқатқа шалдығып, жағалауға жеткізілді, онда ол жазылып шықты. Оның жиырма бес жасар лейтенанты Кардосо Ньяса көлін және Шир таулы аймағын зерттеуді жалғастырды, бірақ Малави көлінің батысындағы Яо басшыларымен қорғаныс туралы келісімдерге қол жеткізе алмады. Ұлыбритания Шир таулы аймағын Португалияның Шығыс Африкасының бөлігі деп санау туралы португалдықтардың талабын қабылдамады, себебі ол олардың тиімді бақылауында болған жоқ. Португалдықтардың аймақты басып алуына жол бермеу үшін британ үкіметі Генри Гамильтон Джонстонды Мозамбик пен ішкі аймаққа британдық консулы ретінде жіберді. Оған Замбези және Шир аңғарларындағы португалдық биліктің ауқымын бағалау және португалдық юрисдикциядан тыс жергілікті билеушілермен шартты келісімдер жасау тапсырылды, осылайша олардың Португалиядан қорғаныс алуына кедергі келтіруге болатын еді. 1888 жылы португал үкіметі Шығыс Африкадағы өкілдеріне Малави көлінің оңтүстік-шығысында және Шир таулы аймағындағы Яо басшыларымен қорғаныс келісімдері жасауға тырысуды тапсырды. 1888 жылдың қараша айында Квелиманның бұрынғы губернаторы Антонио Кардосо басқаратын экспедиция көлге жол тартты. Кейіннен Мозамбиктің губернаторы болып тағайындалған Серпа Пинто басқаратын екінші экспедиция Шир аңғарына қарай бағыт алды. Осы екі экспедиция қазіргі Малави аумағындағы басшылармен 20-дан астам келісім жасасты. Серпа Пинто 1889 жылдың тамыз айында Руо өзенінің шығысында Джонстонмен кездесті, ол оған Шир таулы аймағына өтуден ауыз ашпады. Серпа Пинто бұрын сақтық танытқанмен, 1889 жылдың қыркүйек айында Киромоға (қазіргі Малави) дейін Руо өзенінен өтті. Серпа Пинто күштерімен ұсақ қақтығыстар болғаннан кейін Джонстонның орынбасары Джон Бьюкенен, бұрынғы нұсқауларға қарамастан, Шир таулы аймағын британдық протекторат деп жариялады, бірақ бұл шешім Сыртқы істер министрлігімен кешірек мақұлданды.

In 1879 the Portuguese government formally claimed the area south and east of the Ruo River (which currently forms the southeastern border of Malawi), and in 1882 occupied the lower Shire River valley as far as the Ruo. The Portuguese then attempted to negotiate British acceptance of their territorial claims, but the convening of the Berlin Conference (1884) ended these discussions. In 1884, Serpa Pinto was appointed as Portuguese consul in Zanzibar, and given the mission of exploring and re mapping the region between Lake Nyasa and the coast from the
Zambezi to the Rovuma River and securing the allegiance of the chiefs in that area. In 1885, Serpa Pinto undertook an expedition in 1885 with Lieutenant Augusto Cardoso as his second in command. Serpa Pinto fell seriously ill and was carried to the coast, where he eventually recovered. Cardoso his twenty five year old lieutenant, continued the exploration, visiting Lake Nyasa and the Shire Highlands, but failed to make any treaties of protection with the Yao chiefs in territories west of the lake Malawi. Britain declined to accept the Portuguese claim that the Shire Highlands should be considered part of Portuguese East Africa, as it was not under their effective occupation. In order to prevent Portuguese occupation, the British government sent Henry Hamilton Johnston as British consul to Mozambique and the Interior, with instructions to report on the extent of Portuguese rule in the Zambezi and Shire valleys and the vicinity, and to make conditional treaties with local rulers beyond Portuguese jurisdiction, to prevent them accepting protection from Portugal. In 1888, the Portuguese government instructed its representatives in Portuguese East Africa to attempt to make treaties of protection with the Yao chiefs southeast of Lake Malawi and in the Shire Highlands and an expedition organised under Antonio Cardoso, a former governor of Quelimane, set off in November 1888 for the lake. Rather later, a second expedition led by Serpa Pinto, who had been appointed governor of Mozambique, moved up the Shire valley. Between them, these two expedition made over 20 treaties with chiefs in what is now Malawi. Serpa Pinto met Johnston in August 1889 east of the Ruo, when Johnston advised him not to cross the river into the Shire Highlands. Although Serpa Pinto had previously acted with caution, he crossed the Ruo to Chiromo, now in Malawi in September 1889. Following minor clashes with Serpa Pinto's force, Johnston's deputy, John Buchanan, declared a British protectorate over the Shire Highlands, despite contrary instructions, although this was later endorsed by the Foreign Office.

Кейінгі өмірі

Британиямен болған осы қақтығыстан кейін көп ұзамай Серпа Пинто Португалияға оралды, онда ол полковник шеніне көтерілді. 1894 жылдың 20 қаңтарынан 1898 жылдың 17 қаңтарына дейін ол Кабо-Верде генерал-губернаторы болды. Серпа Пинто 1900 жылдың 28 желтоқсанында Лиссабонда 54 жасында қайтыс болды. Оның денесі Антонио Гомес дос Сантос пен Франсиско де Соуза Сантос Морейраның және олардың отбасыларының Лиссабондағы «Празереш» зиратындағы отбасылық қабіріне қойылды.

Құрметтер

Оның қызметі үшін танылу мен құрмет те жеткілікті болды. Португалияда ол рыцарлық ордендердің комендаторы атанды: Орден да Торре е Эспада, Орден Сан-Бенту-де-Авиз және Орден де Сан-Тяго-да-Эспада; Францияда оған Ordre National de la Légion d'Honneur кресі табысталды; Бразилияда ол Orden da Rosa рыцары болды; Түркияда ол Меджидие орденінің Ұлы кресімен марапатталды. Ол түрлі ғылыми қоғамдардың құрметті мүшелігіне ие болды және олардың марапаттарын алды, соның ішінде француз Ғылым академиясының астрономия бөліміне мүше болып қабылданды, сондай-ақ Лондон Корольдік географиялық қоғамының «Негіздеушілер медалін» иеленді. 1899 жылдың 24 қаңтарында король Карлос I (1863–1908) оны виконт титулымен марапаттады. Оны құрметтеу және есте сақтау үшін Португалияның көптеген қалалары мен аудандарындағы көшелер мен алаңдарға оның есімі берілді, мысалы Лиссабондағы Rua Serpa Pinto, Порту, Томар, Эвора, Браганса, Торрес-Ведрас, Риу-Майор және Синфаеш, тек бірнешеуін атап өтейік. Анголада Серпа Пинто (қазіргі Менонге) қаласы, Куандо-Кубанго провинциясының орталығы, оның есімімен аталды. Оның есімі тіпті екі кемеге берілді, сондай-ақ сигара мен печенье сияқты өнімдердің тауарлық атауы ретінде қолданылды. Лиссабондағы Географиялық қоғамның құрылғанына 125 жыл толуына арналған екі маркада Серпа Пинтоның суреті басылды, ал оның суреті Ангола банкнотында да бейнеленген. 2000 жылдың 20 сәуірінде Синфаеште Серпа Пинто мұражайы ашылды, онда осы аймақтың белгілі ұлына арналған шағын көрме ұйымдастырылды. Мұражай алдындағы шағын алаңда Серпа Пинтоның бюсті орнатылған. Серпа Пинтоның ата-анасы тұрған үй Порту Антигу, Синфаеш, Бастанеа өзенінің жағасында, Дуру өзеніне құятын жерде, сәнді Estalagem Porto Antigo-ға айналдырылды, ал конференц-зал Серпа Пинтоның есімімен аталады. Сонымен қатар, бастапқы тұрғын үйлер мен шаруашылық ғимараттары әлі де сақталған, бірақ күтімсіз жағдайда. Ол 1956 жылы шығарылған 100 анголалық эскудо банкнотында да бейнеленген. Синфаеште 2007 жылы құрылған Associação Cultural Serpa Pinto (ACSP) Diário da República, 2ª сериясы – №. 38 – 22 ақпан 2008 жыл, 7339 бетте жарияланды. Мекеңжайы: Lugar de Vila Viçosa, Cx Postal 327 4690 906 Cinfães, Португалия. Қауымдастықтың мақсаты – Португалиядағы Синфаеш қаласында, Португал тілінде сөйлейтін елдер қауымдастығында (C.P.L.P.) және генерал Александр Альберто да Роша Серпа Пинтоның тарихи жолына, өміріне және қызметіне қызығушылық танытқан барлық елдерде мәдени, әлеуметтік, ғылыми, технологиялық және көркемдік шараларды дамыту, сондай-ақ генерал Александр Альберто да Роша Серпа Пинтоның мұрасын байытуға, қорғауға және сақтауға, жаратылыстану, антропология, тарих және әлеуметтану салаларында оқыту мен зерттеуді ынталандыруға, Синфаеш, Португалия және C.P.L.P. мәдениетін насихаттауға, қорғауға және сақтауға көмектесу. Қауымдастық кітапхана, конференц залдары мен көрме алаңдарын құру арқылы білім беру функциясын да атқарады. Бұдан әрі, қауымдастық Серпа Пинтоның өмірі мен қызметін және оның өмір сүрген дәуірін ғылыми және пәнаралық тұрғыдан зерттеуді қолдайды.

Recognition and honours for his services were not wanting. In Portugal, he was made comendador of the orders of knighthood: Ordem da Torre e Espada, the Ordem Sao Bento de Aviz, and the Ordem de Sao Tiago da Espada; in France the Cross of the Ordre National de la Légion d'Honneur was conferred on him; in Brazil he was made knight of the Ordem da Rosa; and in Turkey he was honoured with the Great Cross of the Order of the Medejidie. He received honorary membership and awards from various scientific societies, including membership of the French Académie des Sciences' Astronomy division, and the "Founders' Medal" of the Royal Geographical Society of London. On 24 January 1899 he was honoured by King Carlos I (1863–1908) with the noble title of Viscount. To honour and remember him, streets and squares in many Portuguese towns and cities were named after him, for example the Rua Serpa Pinto in Lisbon, Porto, Tomar, Évora, Braganca, Torres Vedras, Rio Maior and Cinfães, to mention only a few. In Angola, the town of Serpa Pinto (now Menongue), main seat of the province Cuando Cubango, was named after him. His name was even given to two ships, and as trade name for products like cigars and biscuits. During the 125th commemoration of the founding of the Sociedade de Geografia de Lisboa, two stamps were issued with a portrait of Serpa Pinto in a prominent place, while a portrait of him also appears on a banknote from Angola. In Cinfães the Serpa Pinto Museum was opened on 20 April 2000, housing a small exhibit dedicated to this famous son of the area. On a small square in front of the Museum is a bust of Serpa Pinto. The house where Serpa Pinto's parents lived in Porto Antigo, Cinfães, on the banks of the Rio Bastanéa (Bestança River), where it flows into the Rio Douro (Douro River), has been transformed into the luxurious Estalagem Porto Antigo and the conference hall there is named after Serpa Pinto. Also the original dwelling and out houses still stand, but in a neglected state. He was also portrayed in the 100 Angolan escudo banknote issued in 1956. In Cinfães was founded the Associação Cultural Serpa Pinto (ACSP), in 2007 published in Diário da República, 2ª. série – Nº. 38 – 22 de Fevereiro de 2008, page 7339. The address is Lugar de Vila Viçosa, Cx Postal 327 4690 906 Cinfães, Portugal. The idea of the Association is to develop cultural, social, scientific, technological and artistic activities in Cinfães, in Portugal, in the C. P. L. P. (Community of Portuguese Speaking Countries) and in all countries interested in the historical course, life and work General Alexandre Alberto da Rocha Serpa Pinto but also contribute to the enrichment, protection and conservation of General Alexandre Alberto da Rocha Serpa Pinto's estate, encourage teaching and research in the areas of Natural Sciences, Anthropology, History and Sociology and to promote culture, defense and conservation of the historical, artistic and cultural heritage of Cinfães, Portugal and C. P. L. P It have also an educational function by bringing into being a library, conference facilities and exhibition locale. Furthermore, the Association promote the study the life and work of Serpa Pinto and the era in which he lived in a scientific and inter disciplinary manner.