Кіріспе

"Шыбыздар" - Жан-Поль Сартрдың 1943 жылы қойылған пьесасы. Бұл бұрын грек драматургтары Софокл, Эсхил және Еврипид қолданған Электра мифінің бейімделуі. Пьеса Орест пен оның қарындасы Электраның әкесі Агамнемнонның өлімінен кек алу үшін анасы Клитемнестра мен оның күйеуі Эгистты өлтіру туралы айтады, олар оны тақтан түсіріп, өлтірген еді. Сартр пьесаға экзистенциализм тақырыбын енгізеді, Электра мен Орест Зевс пен оның ашуларымен күреседі, олар Аргос қаласының құдайлары және өзінен бас тарту діни рәсімдерінің орталық бөлігі болып табылады. Бұл Зевске табынушылардың қорқынышқа және тәуелсіздікке ие болмауына әкеледі, олар өз адамдықтарынан үнемі ұялады.

1-ші акті

Орест алғаш рет өзінің ұстазымен/құлымен бірге саяхатшы ретінде келеді және араласуға ұмтылмайды. Орест өзін тану үшін жолға шыққан. Ол оқиғаға қыздай беті бар, жолын және жауапкершілігін білмейтін жасөспірім ретінде кіреді. Ол қалаға кіріп, өзін шын есімін жасыру үшін Филебус ("жастықты сүйетін") деп таныстырады. Зевс Оресттің саяхатында оны күтіп алып, Аргоста оған жақындап, өзін Деметрий ("Деметраға адал", шын мәнінде Зевстің өзінің қарындасы болған қасиетті әйел) деп таныстырады. Орест өлгендер күнінің алдында, Агаммнонның он бес жыл бұрын өлтірілуіне орай қайғыру күнінде келді. Афазиямен ауыратын "ақымақ баладан" басқа қала тұрғындары Орест пен оның ұстазымен сөйлеспейді, себебі олар жат адамдар және аза тұтып, өкініш білдірмейді не қара киім кимейді. Орест әпкесі Электрамен кездеседі және оның да, қаланың да қандай жағдайда екенін көреді. Электра анасы мен Эгист әкесін өлтіргеннен бері қызметші ретінде қарастырылады. Ол Агаммнонның немесе қала тұрғындарының күнәлары мен өлімі үшін қайғырудан бас тартып, кек алуға асығады.

2-ші акті

Орест өлгендердің рәсіміне қатысады, онда Агист ашулы рухтарды бір күнге босатып, оларға қалада еркін жүріп, өздеріне зиян келтіргендерді мазалауға мүмкіндік береді. Қала тұрғындары рухтарды құрметпен қарсы алып, оларға үстел басында орын дайындап, төсекке шақыруға тиіс. Қала халқының өмірлік мақсаты – үнемі қайғырып, «күнәларына» өкіну деп санайды. Електра рәсімге кешігіп келіп, ақ көйлек киіп, үңгірдің үстінде билейді, бұл оның жастығы мен тазалығын көрсетеді. Ол билеп, дауыстап, өз бостандығын жариялайды және өзіне қатысы жоқ өлім үшін күйінуді қабылдамайды. Қала тұрғындары бостандыққа сенуді бастағанда, Зевс оларды кері қайтару үшін белгі береді, сондай-ақ Орестті қазіргі патшаға қарсы тұрудан тоқтатуға тырысады. Орест пен Электра бірігіп, Эгист пен Клитемнестраны өлтіруге бейімделеді. Зевс Эгистке келіп, Оресттің жоспарын айтады және оны тоқтатуға көндіруге тырысады. Осы кезде Зевс құдайлардың екі құпиясын ашады: 1) адамдар бос және 2) олар бостандықтарын сезінгеннен кейін, құдайлар оларға ешқандай әсер ете алмайды. Бұл енді ерлердің арасындағы мәселе. Өлгендердің рәсімі мен оның жырлары Агистке қалада тәртіпті сақтауға және халық арасында қорқыныш тудыруға көмектеседі. Орест пен Электра оған қарсы шыққанда, Эгист қарсылық көрсетпейді. Орест Эгистті өлтіреді, содан кейін жалғыз Клитемнестраның жатын бөлмесіне барып, оны да өлтіреді.

3-ші акт

Орест пен Электра адамдар мен шыбықтардан қашу үшін Аполлон ғибадатханасына қашады. Ғибадатханада фюриялар Орест пен Электра киелі орыннан кетуін күтеді, сосын оларға шабуыл жасап, азаптауға тырысады. Электра інісінен қорқады және кісі өлтіруге қатысқан жауапкершіліктен құтылуға ұмтылады. Кінә мен өкініштен қашу үшін ол 15 жыл бойы өлтіру туралы армандағанын айтады, Орест нақты кісі өлтіруші болғанына қарамастан, бұл оған бір түрлі жеңілдік берген. Орест оны өкініп, жазасын қабылдауға көндіруге тырысатын фюриялардың сөздерін тыңдамай қалуға шақырады. Зевс Орестті қылмысын өтеуге итермелейді, бірақ Орест қылмыс емес нәрсені өтеуге болмайтынын мәлімдейді. Зевс Электраға оларды құтқару үшін келгенін, егер олар өкініш білдірсе, бауырларын кешіріп, тағын беретінін айтады. Орест өзі өлтірген адамның тағына отырудан бас тартады. Орест қаланың көздерінен жамылғыны алып, оларды азаттыққа шығарғандықтан, қаланы құтқарып қалғанын сезінеді. Зевс қала тұрғындары оны жек көретінін және өлтіруге аңсып отырғанын айтады; ол жалғыз. Аполлон ғибадатханасындағы оқиға Құдай заңы мен жеке заң (автономия) арасындағы таңдауды көрсетеді. Зевс Оресттің өзіне де жат екенін атап өтеді. Сартр Оресттің шынайылығын дәлелдеп, оның өткені болашағын анықтамайтындықтан, Оресттің белгілі бір жекелігі жоқ: ол әр сәтте өзін еркін түрде қайта жасайды. Өзінің кім екенін ол ешқашан толық сеніммен біле алмайды, өйткені оның жекелігі әр сәтте өзгеріп отырады. Орест әлі де өз ісінен бас тартпайды. Зевс Орестке өзінің ғалам мен табиғатты жақсылыққа негіздеп қалай реттегенін түсіндіреді, ал Орест осы жақсылықты қабылдамау арқылы ғаламның өзін қабылдамады. Орест табиғаттан және адамзаттан қуғынға ұшырауын қабылдайды. Орест Зевстің адамдардың патшасы емес екенін және оларға бостандық бергенде қателік жасағанын, сол кезде олар Құдай билігінен шығып кеткенін айтады. Орест қала тұрғындарының өкінішін жойып, олардың барлық кінәсі мен "күнәсін" (автор Иса Мәсіхке сілтеме жасайды) өз мойнына алуға уәде береді. Бұл жерде Орест Ницшенің "үстіннен шығушы" бейнесін көрсетеді, қала тұрғындарына оның өкініш пен аяныштан арылуға қабілетті екенін көрсетеді. Электра Зевске қарсы шығып, өкініш білдіруге уәде береді. Электра қылмысын мойындамай, өзіне кінә тағып отырғанын айтады. Кінәлілік – адамның өз ісі үшін жауапкершілікті қабылдамауынан, оның бостандығының салдарынан туындайды. Өз ісінен бас тарту – сол істі жасаудың дұрыс емес екенін мойындау. Осылайша, Электра өзінің құндылықтарын еркін таңдау қабілетінен бас тартады (Сартр үшін, жаман ниеттілік). Оның орнына Зевс оған таңған құндылықтарды қабылдайды. Клитемнестра мен Эгистты өлтіргенін мойындамай, Электра Зевске өзінің өткенін анықтауға мүмкіндік береді. Ол өзіне бермеген мәнмен өткеніне мән береді, нәтижесінде ол өзінен тумаған мәнге байланысты болады, осылайша ол өзінің бостандығынан айырылады. Электра Орест сияқты, кісі өлтіруді дұрыс деп санап, кінәлі сезімнен құтылуға таңдай алады. Оның орнына ол Зевске кісі өлтірудің дұрыс емес екенін айтуға және оны қылмысқа ілесуге мүмкіндік береді. Фюриялар Орест әлсіреп, оған шабуыл жасау үшін оны жалғыз қалдыруға шешім қабылдайды. Тьютор кіреді, бірақ Фюриялар оған жол бермейді. Орест оған есікті ашып, халқына сөйлеуге бұйырады. Орест олардың қылмыстарын өз мойнына алғанын және олар өкінбей жаңа өмір сүруді үйренулері керектігін мәлімдейді. Ол патшалықсыз патша болғысы келеді және олардың күнәларын, өлімдерін және олардың шыбықтарын өзімен бірге алып кетуге уәде береді. Флейташы туралы әңгімені айтып, Орест фюриялар оны қуып жүрген кезде жарыққа қарай кетеді.

Кейіпкерлер

Зевс (грек) / Юпитер (рим) – пьесадағы маңызды антагонист, Зевс пьесаның басында "шыбықтар мен өлім құдайы" деп таныстырылады, бірақ ол дәстүрлі түрде аспанмен, найзағаймен, күркіреумен, заңмен, тәртіппен және әділдікпен байланысты. Орест (Филебус) – пьесаның басты кейіпкері, ол Электраның інісі және Агамемнонның ұлы. Электра – Оресттің әпкесі және Агамемнонның қызы. Агамемнон – Аргостың бұрынғы патшасы және Орест пен Электраның әкесі, Агамемнон оқиға басталмас бұрын Эгист тарапынан өлтіріледі. Оресттің әкесінің өлімінен кек алуға тырысуы – пьесаның маңызды сюжеттік желісі. Клитемнестра – Эгисттің әйелі және Орест пен Электраның анасы. Эгист – Клитемнестраның күйеуі. Фуриялар – Эриниялар немесе "тозақтан келген қасиетті әйелдер" деп те аталады, Фуриялар Аргоста Зевстің жарлығымен іс жүзеге асырып, жалған серт бергендерді жазалайды.

Өмірбаян

1941 жылы Сартр мен Симон де Бовуар Ольга Косакевич қатысқан «The Suppliant Maidens» қойылымын тамашалады. «Дәл осы «The Suppliant Maidens» қойылымы кезінде Сартр өзі пьеса жазу идеясын ойлады. Ол жерде Ольганың [Ольга Косакевич пен тағы бір Ольга есімді әйелдің] да рөлі болды. Репетиция кезінде олар [пьесаның режиссері Жан Луи Барродан] ең жақсы рөлді қалай алуға болатынын сұрады. «Ең дұрысы, – деді ол, – сізге арнайы пьеса жаздыру». Сартр: «Неге мен оны жазбасам?» – деп ойлады. Ол Сталагта «Бариона» деген пьеса жазып, қойды: бұл «құпия пьесаның» тақырыбы Мәсіхтің тууы болғанмен, шын мәнінде драма Римнің Палестинаны басып алуына арналған, ал оның тұтқындар серіктері оның мәнін тез түсінді. Олар Рождество қарсаңында қарсылық күресінің үгіт-насихатын қолдады. Сартр сол кезде театрдың нағыз қызметі – драматургпен ортақ тағдырға тап болған адамдарға үндеу жасау деп ойлады. Бұл «ортақ тағдыр» француз халқының барлығына қатысты, оларды күн сайын неміс және Виши үгіті күнәларына мойынсұнуға және өкінуге шақырып, мазалады; театр оларға бүлік пен бостандық туралы еске салар құрал бола алатын еді. Ол бірден техникалық тұрғыдан қарсылық тудырмайтын, түсінікті және мағыналы сюжет іздей бастады». Көп жылдар өткен соң Сартр: «Нағыз драма, мен жазғым келген драма, немістерге шабуыл жасап, елу кепілдің өліміне себепкер болған террорист туралы болатын» деді. Белгілі Сартр туралы өмірбаян жазған Энни Коэн Солал бұл мәлімдемені 1941 жылы Парижде болған оқиғаларға сілтеме деп қарастырады: Барбес метросында неміс офицері өлтірілді, жауабы ретінде неміс әскері қыркүйекте сегіз тұтқынды, ал қазанда 98 тұтқынды атты. Бірақ неміс цензурасы мұндай пьесаға тыйым салатын еді, сондықтан Сартр басқа тақырыптарды іздеуге мәжбүр болды. Ол Атридтер тарихын пайдалану идеясын қабылдады. Де Бовуардың айтуынша, алғашқы акт Эмборио қалашығынан шабыт алған, «біз алғаш рет [демалыс кезінде] келген кезде, күннің күйдіретін шуағындағы бос, жабық үйлер бізге қорқынышты атмосфера сыйлаған Санторин аралындағы ауыл». Ол сондай-ақ этрускілер туралы кітап оқығаннан кейін Сартрға этрускілердің жерлеу рәсімдері туралы айтты, және ол екінші акт үшін осыдан шабыттанды.

Өндіріс тарихы

"Сұшқырлар" пьесасы 1943 жылдың 3 маусымында Парижде алғаш рет сахнаға қойылды. Сартр пьесаны неміс цензурасынан бекітуге мәжбүр болды, себебі Париж неміс әскерлерімен оккупацияланған еді. Репетициялардың бірінде жас жігіт Сартрға келіп, өзін таныстырды; ол Альберт Камю болып шықты. Көрермендер аз болды және сыншылардың пікірі ыстық емес еді.

Орестеямен салыстырғанда

"Бұшқырлар" – Эсхилдің "Орестея" трилогиясының қазіргі заманғы нұсқасы. Сартр Эсхилдің түпнұсқа әңгімесінің көптеген аспектілерін сақтайды, бірақ пьесаны өзінің көзқарастарына бейімдейді, психологиялық құлдықтан азат болудың маңызды тақырыптарын көрсетеді. Ол "Орестея" трилогиясының екінші пьесасына баса назар аударады, ал бірінші пьеса, "Агамнемнон", туралы тек Клитемнестра мен Эгисттің Агамнемнонға жасаған қастығын еске түсіреді. Үшінші пьесаның, "Эвменидтер" сюжеті де алынып тасталады, себебі сол пьесада Ақсақалдар кеңесі Орестің күнәларын кешіреді. Бірақ Сартр Оресті өкініш сезімсіз бейнелейтіндіктен, бұл сюжетті өз пьесасына өзгертусіз қосу мүмкін емес. Эсхилдің "Сыра тасушылар" пьесасында кек алу орталық тақырыптардың бірі болса, Сартрдың Оресті Эгист пен Клитемнестраны кек алу немесе тағдырдың бұйрығымен емес, Аргос халқын құлдықтан азат ету үшін өлтіреді. Сартр Орестің бұл шешімге сыртқы күштердің көмегісіз немесе бағытсыз, өзі жететінін көрсеткісі келеді, бұл "Сыра тасушылар" пьесасындағы Орестің құдайлардың нұсқауына тәуелді болуынан өзгеше. Сартр тіпті Клитемнестраның бейнесін азайтады, нәтижесінде ана өлтіруге Эсхилдің нұсқасындағыдан гөрі аз мән беріледі. Электра Клитемнестраның өліміне өкінеді, ал Орест анасын өлтіргеніне қынжылмайды, сондықтан олардың қарым-қатынасы аса маңызды емес. Сартрдың Фурияларды бейнелеуі Эсхилден ерекшеленеді, олар жасалған қылмыстар үшін кек алуға тырысқанның орнына, қылмыскерлерде өкініш сезімін оятуға ұмтылады. Сартр мұны адамның жауапкершілік сезімін күшейту үшін жасайды; ол өкініштің тек жасалған әрекет дұрыс емес деп сенген жағдайда ғана туылуы керек екенін дәлелдегісі келеді. Орест өзінің дұрыс деп санайтын жолын таңдап, патша мен патшаны өлтіру арқылы өз ісіне жауапкершілікпен қарайды, бірақ одан өкініш білдірмейді.

Бейімделулер

La Tragedie d'Oreste et Electre: Британдық The Cranes тобының альбомы.