Кіріспе
Caryophyllaceae туысына жататын гүлді өсімдік Silene acaulis, мосс campion немесе cushion pink деп аталады, бұл арктикалық және тундралық аймақтарда, сондай-ақ Еуразия мен Солтүстік Американың биік тауларында (Альп, Карпат, Оңтүстік Сібір, Пиреней, Британ аралдары, Исландия, Фарер аралдары, Роки таулары) кең таралған шағын таулық жабайы гүл. Бұл – қарақұмық тұқымдасына жататын мәңгі жасыл, көп жылдық гүлді өсімдік. Гүлдері алдымен жастықтың оңтүстік жағында гүлдейтіндіктен, оны компас өсімдігі деп те атайды. (Бұл атау басқа да бірнеше өсімдіктерге де қолданылады.)
Silene acaulis, known as moss campion or cushion pink, is a small mountain dwelling wildflower that is common all over the high arctic and tundra and in high mountains of Eurasia and North America (Alps, Carpathians, southern Siberia, Pyrenees, British Isles, Iceland, Faroe Islands, Rocky Mountains). It is an evergreen perennial flowering plant in the carnation family Caryophyllaceae. It is also called the compass plant, since the flowers appear first on the south side of the cushion. (Various other plants also have this name.)
Сипаттама
Мосс шампион - төменгі, жерді жабатын өсімдік. Ол тығыз, жамылғы тәрізді көрінуі мүмкін. Тығыз жаздықтардың диаметрі 30 сантиметрден асады. Өсімдіктер әдетте 60 сантиметрдей биіктікте болады, бірақ 2 метрге (180 сантиметр) дейін жете алады. Ашық жасыл жапырақтары тар, өсімдіктің түбінен шығады. Өткен маусымның қураған жапырақтары жылдар бойы сақталады, ал қызғылт гүлдер қысқа сабақтарда жеке-жеке гүлдейді, олардың ұзындығы 5 сантиметрге дейін болуы мүмкін, бірақ көбінесе одан қысқа болады. Гүлдері көбінесе қызғылт түсті, бірақ сирек жағдайда ақ түсті де болуы мүмкін. Гүлдері 2 сантиметрге дейін кеңдігінде болады, екі жынысты гүлдері аналық гүлдерінен ірілеу келеді. Аналық гүлдер екі жынысты гүлдерге қарағанда сапалы тұқымдар береді, ал аталық гүлдер екі жынысты гүлдерге қарағанда сапалы тозаң шығарады. Жаздықтар гүлдерінің жынысын жылдар бойы өзгерте алады. Жыныстық қатынастар биіктікке байланысты өзгереді, биіктік артқан сайын аналық гүлдердің саны көбейеді. Гүлдері біршама тығыз және қалың тостағаншамен ұсталады. Тостағанша жапырақшалары түтікшеге бірігіп, жапырақшалардың негізін жасырады. 10 аталық тозаңдық және 3 аналық мойын гүлдің аузынан әлдеқайда ұзынға созылады. Сабақтары мен жапырақтары өте жабысқақ, бұл құмырсқалар мен қоңыздардың өсімдікке өрмелеуіне кедерес жасайды.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Мосс шампион барлық жоғары арктикалық аймақтарда және Еуразия мен Солтүстік Американың жоғары тауларында (Алп тауларының оңтүстігіне дейін, Карпаттарда, Оңтүстік Сібірде, Пиренейлерде, Британ аралдарында, Исландияда, Фарер аралдарында, Роки тауларында) кеңінен таралған. АҚШ-та Колорадо, Вайоминг штатының Бигхорн таулары, Орегон штатының Уоллова таулары, Олимпиада ұлттық паркі, Вашингтон штатының солтүстік Каскадтары және Аляскада өседі. Нью-Гэмпшир штатында Silene acaulis var. exscapa түріне қауіп төніп тұр. Дегенмен, Солтүстік Америкадағы ендік бойынша орналасқан төрт популяцияны зерттеу көрсетті, оңтүстікке орналасқан мосс шампион популяцияларының тіршілік ету және жаңадан қосылу көрсеткіштері төмен, бірақ жеке өсу қарқыны солтүстік популяцияларға қарағанда жоғары. Сонымен қатар, өсу, тіршілік ету және бірлік аумақтағы жемістер саны сияқты маңызды көрсеткіштер орташа жылы жылдары артып, ал ең жылы жылдары төмендегені байқалды. Бұл климаттың жылырақ жағдайларға немесе жиірек болатын ыстық жазға өзгеруі салдарынан теріс әсерлерге алып келуі мүмкін екенін көрсетеді. Тағы бір зерттеу көрсеткендей, бастапқыда жауаптар оң болғанымен, орта мерзімді кезеңде теріс бағытқа бұрылып, мосс шампионның болашақтағы жаһандық жылыну кезінде қауіпке ұшырауы мүмкін екенін ұсынады. Әр түрлі климаттық сценарийлерге сәйкес жасалған болжамдар S. acaulis-тің Британ аралдарында және Солтүстік Америкадағы қолайлы аймақтарда климаттың тез құлдырауына тап болатынын, ал болашақта жаңа климаттық жағдайға бейімделген аймақтарға қарай жылжу мүмкіндігінің төмен екенін көрсетеді.
Өсіру
Тұқымдарды ерте көктемде себу керек. Шөңберлерді жеке ыдыстарға отырғызып, алғашқы қыста оларды жылыжайда қыстату ұсынылады. Қабықшаларын тазалау үшін экран арқылы үкесіз. Көктемнің соңында немесе жаздың басында отырғызуға кеңес беріледі, себебі көктемде бөліну жүреді. Оларды жақсы дренаждалған топырақта, толық күн сәулесінде өсіру керек. Климат салқын болуы мүмкін.
Уыттылық
Қайраң гүлдің (Silene acaulis) улы екендігі туралы мәлімет жоқ, бірақ оның құрамында сапониндер бар. Сапониндер улы болғанымен, денеде сіңірілуі қиын. Мұқият пісіру арқылы оларды жоюға болады. Бұл өсімдіктің көп мөлшерін жеуге кеңес берілмейді.
Қолданылуы
Бұрын бұл өсімдік нәрестелерде ішек ауруына (колик) ем ретінде қолданылған. Шикі тамыр қабығы Исландияда және Арктика аймақтарында көкөніс ретінде желінген.