Кіріспе

Францияның арнайы соты – XVI ғасырда Франциск I патшалығы тұсында Францияда дін қызықтырушыларды (еретиктерді) соттау үшін құрылған арнайы соттың аты. Бұл атау "жанғыш бөлме" немесе "отты бөлме" деп аударылады.

Мекеме

Францияда еретиктерді соттау үшін арнайы соттар алғаш рет 1545 жылғы 17 сәуірде Руан Парламентінде құрылды. 1547 жылғы наурызда Франциск қайтыс болғанға дейін шамамен екі жыл бұрын Нормандиядағы түрмелерде сотталуын күтіп отырған еретиктердің саны соншалықты көп болды, түрмелер оларды толығымен қабылдай алмады. Жағдайды түзету үшін Франциск "Руан Парламентінде ең білімді және ынталы он немесе он екі судьядан тұратын арнайы палата құруға рұқсат берді, ол ересь қылмысын қарауға, басқа барлық істерден бұрын" берді. Шамамен екі жылдан кейін Франциск қайтыс болып, Генрих II таққа отырғанда, ол Руандағы арнайы соттарды сәтті тәжірибе деп есептеді және осыған ұқсас соттарды "ұлырақ масштабта мемлекеттің жоғарғы сотында, Париж Парламентінде" құрды. Жаңа комиссия мүшелері ереске күдік келтірмейтін және "қасиетті ана шіркеуге" қарсы қылмыстарды тергеуде белсенді болған парламенттік кеңесшілердің арасынан таңдалды. Бұл арнайы соттың Парижде 1547 жылдың желтоқсаны мен 1548 жылдың мамыры арасында құрылғаны болжануда.

Беделі

Бұл арнайы сот ақырында "қолға түскендердің бәрін отқа тастау" деген беделге ие болды және "la chambre ardente" деген бейресми атаумен танылды. 1548 жылдың мамыр айынан 1550 жылдың наурызына дейінгі жиырма үш айлық кезеңде сотта болған адамдардың 323 ісін қарастырғанда, қатаң жазадан құтылғандардың көп екені анықталды. Қарастырылған 323 істің шамамен үштен екісі бойынша түпкілікті үкім шығарылды. Үкім шығарылғандардың 39-ы өзін ақтады және "қасиетті католик дінінде адал христиандар ретінде" өмір сүрулері туралы ескертумен босатылды. 142 іс бойынша жаза "құрметті өтемалдама" – amende honorable түрінде болды. Бұл жағдайлардағы "жазалар" салыстырмалы түрде жеңіл болды және айыппұл, ашық түрде тәубе ету рәсімдері, жер аудару және ешқашан ерескеке ұшырамау ескертулерін қамтыды. Соңында 37 адам өлім жазасына кесілді, олардың 6-сы отпен өртеліп, 31-і дарға асылды. Сондай-ақ, ереске қарсы сотталған 323 адамның қызметін қарастыру қызықты. Сотталғандардың шамамен елу пайызы немесе 153 адам – төменгі және орта тапқа жататын қолөнершілер, саудагерлер және шағын дүкен иелері болды. Сотталғандардың үштен бірі, яғни 111 адам дін қызметкерлері еді. 47 адам жоғары санаттағы мамандық иелері, адвокаттар мен заңгерлер сияқты қызметтермен айналысты. Олардың он екісі ақсүйектер болды. Ерескеге қарсы қудалау төменгі немесе орта тапқа бағытталғандай болғанымен, дін қызметкерлері ең басты нысана болды, өйткені олар халықтың бес пайызынан да аз құрады. Сотталғандардың арасында шаруалар болған жоқ. Бұл, әдетте, Джон Кальвин және басқа реформаторлардың үйреткен теологиясы шаруаларға ұнамағандығымен түсіндіріледі. Протестанттық теологияның идеялары мен сенімдері оларға жат болды. Протестанттық теология – зерттеу және білім алуға ниеттенгендерге интеллектуалдық талаптар қоятын "кітап діні" болды. Джон Кальвиннің еңбектерін жариялаған кітаптар мен жаңғылар француз немесе латын тілдерінде жазылған. Мұндай интеллектуалдық талаптарды кітап сатып ала алмайтын және ауылдық аймақтарда кең таралған жергілікті диалекттен басқа ештеңе оқи алмайтын білімсіз шаруалардың қабілетіне жетпейтін. Сондықтан, сол кездегі шаруалардың көпшілігі дәстүрлі адалдығын сақтап, католик шіркеуінің негізгі қағидаларына сенді.

Жою

1549 жылғы 19 қарашадағы жарлық арқылы Генрих II француз судьяларын 1550 жылғы 11 қаңтардан бастап осы арнайы соттармен байланысты қызметтерінен босатты. Арнайы соттармен дінге қарсылықты жоюға жасалған әрекет сәтсіз аяқталды, соның салдарынан дінге қарсылық жасаушыларды соттау үшін епископтар мен шіркеу соттарына жіберудің жаңа тәсілі енгізілді. Үш жыл өткен соң, 1553 жылғы 1 наурызда Корольдің Сен-Жермен-ан-Лей жарлығымен соттар қайта іске қосылды. Жаңадан құрылған соттардың қанша уақытқа дейін жұмыс істегені және толығымен таратылғанға дейін неше жыл өткені белгісіз.