Кіріспе
Англияның Дорсет графтығындағы Крайстчерч шіркеуі
Крайстчерч приориясы – Англияның Дорсет графтығындағы (бұрын Гэмпширде болған) Крайстчерч қаласындағы діни қауымдық приход және бұрынғы приория шіркеуі. Бұл елдегі ең ұзын приход шіркеулерінің бірі және Англия шіркеуінің көптеген кафедральдік соборларымен шамалас.
Ерте тарих
Крайстчерч монастырының тарихы кем дегенде 11 ғасырдың ортасына дейін барып жетеді, себебі 1086 жылғы «Domesday Book» кітабында Эдуард Исповедниковтың тұсында мұнда 24 зайырлы каноннан тұратын монастырь болғаны жазылған. Монастырь 800 жылға дейін салынған ескі шіркеудің орнында орналасқан. 1094 жылы Уильям II-нің бас министрі, сол кездегі Твинхэм деканы Ранулф Фламбард шіркеу салуды бастады. Жергілікті аңыз бойынша, Фламбард шіркеуді жақын жердегі Сент-Кэтрин төбесінде салуды жоспарлаған, бірақ түні бойы құрылыс материалдарының бәрі құпия түрде қазіргі монастырь орнына тасымалданған. 1099 жылы Фламбард Дарем епископы болып тағайындалса да, жұмыс оның ізбасарларының басшылығымен жалғасты. 12 ғасырдың ортасындағы Крайстчерч Аждаһасы туралы әңгімеде 1113 жылы декан Питер де Огландердің басқаруымен жаңа шіркеудің құрылысы аяқталуға жақын болғаны айтылады. Шамамен 1150 жылға қарай, кеме, орталық мұнара және қиылыстан шығысқа қарай созылған квирден тұратын қарапайым Норман шіркеуі болды. Осы кезеңде тағы бір аңыз пайда болды – керемет сәуле туралы, оның нәтижесінде қаланың аты Твинхэмнен қазіргі Крайстчерчке өзгерген деп есептеледі, бірақ шындығында екі атау да 954 жылғы құжатта («juxta opidum Twinam, id est, Cristescirce») кездеседі.
12 - 14 ғасырлар
1150 жылы Крайстчерч иелігінің және Девон графы Болдуин де Редверстің бастамасымен, бұрынғы діни орталықтың орнына августин тәртібінің монастыры салынды. Де Редверстер 150 жыл бойы монастырға демеушілік етті, содан кейін 1293 жылы Девон графесі Изабелла де Фортибус (Де Редверстер әулетінің соңғы өкілі) өзінің шығыс жерлерін Эдуард I-ге шамамен 4000 фунт стерлингке сатты. Осының нәтижесінде Крайстчерч патшалық иелікке айналды, ал 1303 жылы корольдің Шотландияға қарсы жорығына көмек ретінде кемемен жабдықтау және оны басқару міндеті туды. 1330 жылы Барон Уильям де Монтакют Эдуард III-тен осы иелікті алды, осылайша Солсберидің бірінші графы атанды (Екінші құрылыс). 13 ғасырда қарқынды құрылыс жұмыстары жүргізілді: басты залдың қабырғалары күмбезделді, клерсторий салынды, Монтакют шіркеулері солтүстік қанаттағы нормандық апсиданың орнын басты, сондай-ақ ерекше үлкендігімен көзге түсетін Солтүстік кіреберісінде жұмыс басталды. Шіркеулердің бірі Әулие Томас елшісінің шіркеуіне айналды, бірақ қазіргі ғимараттың көп бөлігі 18 ғасырға жатады. Орталық мұнараға қатысты ешқандай құжатталған мәлімет болмаса да, қанаттардың бұрыштарындағы массивті тіректер мен аркалар оның салынуы үшін дайындық жұмыстарының жасалғанын көрсетеді. Орталық мұнара нормандық монастырь шіркеуінің архитектуралық стиліне сай келер еді.
XIV-XVI ғасырлар
Бұл жұмыс 14 ғасырда да жалғасты. Кеме бастың шатыры 1350 жылға дейін қазіргі биіктігіне жеткен, ал 14 ғасырдың соңында Lady Chapel құрылысы басталды. Ол 15 ғасырдың басында аяқталды және оның ілгек күмбезі Англиядағы алғашқысы деп есептеледі. Сондай-ақ 15 ғасырда бастапқы хор жаңа Lady Chapel-ге тікелей жалғасу үшін ауыстырылып, кеңейтілді. Бұл Норман мұнарасының құлауынан туындаған болуы мүмкін, бірақ бұл сөзсіз емес. Бірақ мұнара 1470 және 1480 жылдар аралығында қайта салынғаны белгілі. 1529 жылға қарай Дрейпер және Солсбери шіркеулері аяқталды. Осы кезде шіркеудің сыртқы келбеті бүгінгідей болды.
Крайстчерч приориясының карточкасы
Нормандық жаулап алу мен 14 ғасырдың ортасы арасындағы Крайстчерч туралы көптеген мәліметтер Крайстчерч приориясының картотекасынан алынған, онда монастырьдың ең маңызды құжаттарының 1300-ден астам көшірмесі сақталған. Оның көп бөлігін екі ғана кеңсе қызметкері жазған, біреуі екіншісі 1372 жылы жұмысты аяқтағанға дейін жартысынан астамын аяқтады. Келесі онжылдықтарда оған қосымша өзгерістер мен жаңарулар енгізілді. Приория кітапханасындағы картотеканың бар екенін Джон Лиланд таратуға аз уақыт қалғанда жазған, бірақ 1539 жылдан кейінгі онжылдықтарда оның қайда болғаны белгісіз. Шамамен бір ғасырдан кейін ол ортағасырлық қолжазбаларды жинаған атақты Роберт Коттонның кітапханасында болды. 1753 жылы Коттон кітапханасының жинағы жаңадан құрылған Британ мұражайына өткен, бірақ Крайстчерч приориясының картотекасы 1837 жылы мұражайдың шатырындағы ескі шкафтан табылғанға дейін жоғалған деп есептелді. Қазір ол Британ кітапханасында сақталады, онда ол әлі де сэр Роберт Коттонның тізімдеу жүйесі бойынша тіркелген: Cotton MS Tiberius D. vi. Картотеканы толығымен аударуға жасалған әрекеттер 20 ғасырдың соңында басталды, бірақ бұл жұмыс 2007 жылға дейін Катарина Ханна тарапынан аяқталды және Гэмпшир округі кеңесімен жарияланды.
Керемет сәуле
Керемет сәуле туралы аңыз 12 ғасырдың басына қарай тараған. Оқиға бойынша, бірде сәулені орнына көтеріп тұрғанда, оның тым қысқа кесілгені анықталды. Бұл ағаш шеберлері үшін ұятты жағдай болар еді, себебі ағаш қымбатқа соғып, ауыстыруы да қиын болатын. Бірақ, жеке жұмыс істеп, жеген сырлы ағаш шебері болған. Ертесі күні шеберлер келгенде, сәуле орнына орнатылғанын көрді. Сол шебер қайтадан көрінбеді, ал оқиғаға байланысты бұл Иса Мәсіхтің араласуы болды десті. Осы оқиғаны еске алу үшін шіркеу Твинхэмдегі Мәсіх шіркеуі деп аталды. Уақыт өте келе қала Твинхэм Крайстчерч деп, сосын қысқарып Крайстчерч деп атала бастады. Керемет сәуле бүгінге дейін сақталған және монастырьдің амбулаториясында орналасқан.
Жағымсыз дыбыстар
Монахтар үйінде 39 мизерикорд бар, олар үш кезеңге жатады: 1250, 1350 және 1515 жылдар. Олар мифологиялық және фольклорлық сахналардың қосындысын көрсетеді, соның ішінде Эзоптың нақылдарынан алынғандар да бар. Киелі Марк пен Киелі Матайдың белгілері сияқты діни иконографияны бейнелейтін мысалдар да кездеседі.
Тарату
1539 жылғы 28 қарашада Крайстчерчтің соңғы преоры Джон Дрейпер монастырды тапсырды, соның нәтижесінде ол таратылды. Преор Дрейперге 133 фунт стерлинг, 6 шиллинг 8 пенни мөлшерінде зейнетақы және өмір бойы Сомерфорд Гранджты пайдалану құқығы берілді. Монастырдың монастырлық ғимараттары таратылғаннан кейін көп ұзамай қиратылды. Король шіркеуді де, монастырлық ғимараттарды да бұзуға ниеттенген, бірақ қала тұрғындарының, Преор Дрейпердің қолдауымен жасаған өтінішіне жауап ретінде, 1540 жылғы 23 қазанда шіркеу қызметкерлері мен Крайстчерч тұрғындарына шіркеу және оның ауласын мәңгілікке дербес шіркеу ретінде пайдалануға берді. Бұл шешім 1612 жылғы 12 ақпанда I Джеймспен бекітілді.
Таратылғаннан кейінгі кезең
Құрылғы таратылғаннан кейін "The Sixteen" деп аталатын корпорация құрылды, ол приходтың уақытша және рухани істеріне жауапты болды, ал викарий мен шіркеу күзетшілері – бас лауазымдардағы тұлғалар еді. 1788 жылы Густав Брандер монастырға құбырлы орган сыйлады, ол хор экранына орнатылды. Ол 1848 жылы алынып тасталды. 1819 жылы кемеге латта мен гипстен жасалған күмбез орнатылды, бірақ бір жылдан кейін оңтүстік қанаттың күмбезі қауіпсіз емес деп танылды және оны бұзуға тура келді. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында кең ауқымды жөндеу жұмыстары жүргізілді, оның ішінде мұнараға байланыстыру таяқшаларын орнату және 1906 жылы кеме мен оңтүстік хордың қабырғаларын нығайту жұмыстары жасалды. 1912 жылы кемеге 6 дюйм бетон, бір дюйм майда цемент және үстіне ағаш блоктардан тұратын жаңа еден төселді. Ақын Перси Биш Шелли мен оның әйелі Мэри Уолстонкрафт Шеллиге арналған ескерткіш, мүсінші Генри Уикс жасаған, 1854 жылы ақынның ұлы, сэр Перси Шелли, 3-ші барон, монастырь шіркеуінде орнатты, бұл оның әкесінің қайтысынан отыз екі жыл өткен соң болды. Бұл ескерткіш алғаш рет Мэри Шелли мен басқа да отбасы мүшелері жерленген Борнмут қаласынан алты шақырым қашықтықтағы Санкт-Петер шіркеуіне ұсынылды. Бірақ, оның үлкендігіне және, мүмкін, шіркеу күзетшілері мен дін қызметкерлерінің Шеллидің беделіне наразылығына байланысты одан бас тартты. Соғыс еске алуіне арналған шағын шіркеу 1922 жылы ашылды. 1934 жылдың маусым айында электр жарығы орнатылды.
Қазіргі тарих
1976 жылы Хайклиф замогы оңтүстік нефтің терезесіне арналған шыныны сыйлады, ол бастапқыда Нормандиядағы Жюмиеж аббаттығынан келген еді. Терезеде Ассизилік Франциск әулиесі мен Анна әулиенің өмірі бейнеленген. 1999 жылы монастырьдың 900 жылдығын мерекелеу үшін жаңа терезе орнатылды, онда Мәсіх айқасы жұлдызды түннің фонда басым болып бейнеленген, айналасында Мәңгілік пен Ұлылықтың символы – шеңберлер мен Мәсіхтің Чи Ро монограммасы бар. Крайстчерч монастыры, өз сайтында айтқандай, "тірі шіркеу" болып табылады, онда күн сайын таңғы және кешкі құлшылықтар өтеді, және Рождестводан басқа барлық күндері келушілерге ашық. XXI ғасырда "Таймс" газеті оны "Англияның ұлы шіркеулерінің ең бағаланбаған шіркеуі" деп сипаттады. 2021 жылдың наурыз айында COVID-19 пандемиясы кезінде Ұлттық денсаулық сақтау жүйесінің еңбегіне тұрақты құрмет ретінде монастырьға бетперде киген медицина қызметкерінің мүсіні орнатылды. Рори Янг жасаған тас мүсін зақымдалған гаргульялар мен гротесктерді ауыстыру жобасының бір бөлігі болып табылады. Бұл идея пандемияның басында интенсивті терапия бөлімшесінде жеке қорғаныс құралдарымен суреттелген дәрігердің суретінен шабыттанды, бұл сурет NHS қызметкерлерінің болашақ ұрпақтары үшін жасалған.
Қоңыраулар
Монастырда 12 қоңыраудан тұратын қатар және бір жалпақ 6-шы қоңырау бар. Қоңыраулар жексенбі және дүйсенбі күндері, сондай-ақ арнайы құлшылықтар үшін екі рет соғылады. Олар D тонында шырқалады, ал ең үлкен (тенор) қоңыраудың салмағы 30 центнер (1½ тонна). Осы қатардағы ең ескі екі қоңырау 1376 жылы Джон Руффорд құйған.
Қысқаша тарихы
Монастырлар таратылған кезде жеті қоңырау тіркелді, ал олардың екеуі 1540 жылы монастырь шіркеуі приходтық шіркеуге айналғанда алынып тасталды. 1633 жылы бұл ауыр бес қоңырау тенорды алып тастау, 4-ші қоңырауды қайта құю және екі үлкен қоңырау қосу арқылы жеңіл алты қоңырауға айналдырылды. 1755 жылы Абель Рудхалл сақинаны сегізге дейін ұлғайтты, ал Джон Тейлор & Co 1885 жылы қоңырауларды он қоңыраулық шеңберге қайта орнатты, сонымен бірге үшінші қоңырауды да ауыстырды. Крайстчерч үшін құйылған қоңырау дұрыс дыбыс шығармады, сондықтан оның орнына Болтонның Құтқарушы шіркеуі үшін арналған сегіз қоңыраулық сақинаның төртіншісі ретінде тағайындалған қоңырау берілді. 1885 жылғы «Құтқарушы» Тейлор қоңыраулары енді Болтонның Сент-Питер шіркеуіне көшірілді, онда олар қазіргі он екі қоңыраулық сақинаның артқы сегізін құрайды. 1885 жылы Крайстчерчте он қоңыраулық шеңбер орнатылғанына қарамастан, сақина 1904 жылға дейін ұлғайтылмады, ал үлкен қоңыраулар Бристольдің Льюэллинс және Джеймс компаниясымен құйылды. 1931 жылы 6-шы қоңырау ауыстырылды, ал ескі қоңырау (1663 жылы Солсбери қоңырау құю фабрикасының Уильям Пердью III құйған) қоңырау бөлмесінде сақталды. 1932 жылы сақина он екіге дейін ұлғайтылды, 1904 жылғы он қоңыраулық сақинадан алынып, олардың жиырмасымен бірге қоңырау бөлмесіндегі тұраққа орналастырылды және олардың орнына екі жаңа қоңырау құйылды. Он қоңыраулық сақинаның ескі 6-шы қоңырауы 1976 жылы жойылды, ал сол жылы 1904 жылғы он қоңыраулық сақинаның металлы жалпақ 6-шы қоңырау құюға пайдаланылды, сондай-ақ екі қоңыраудың жазулары оған көшірілді. Жаңа қоңырау Тейлор компаниясымен құйылып, ілінді. Соңғы кезде, 1991 жылы, Уайтчепель қоңырау құю зауыты арматураны жөндеп, иілгіштер мен подшипниктерді ауыстырды.
Каркас және арматура
Алдыңғы төрт қоңырау, жазық 6-шы және 8-ші қоңыраулар жалпақ жонымен құйылған. 5-ші және 6-шы қоңырауларда кабельдік өрнектегі саздар, 7-шіде бұрышты саздар бар, ал қалған қоңыраулардың саздары алынып тасталған. Қаңқасы ағаштан жасалған, негізінен 1885 жылы Тейлор компаниясы орнатқан қаңқаға ұқсас. 1932 жылы қаңқаның астына RSJ-ден жасалған жаңа іргетас салынып, шығыс жағына үштік және 3-ші қоңырауларды орналастыруға арналған екі ағаш шұңқыр қосылды. 1976 жылы оңтүстік жағына жазық 6-шы қоңырауға арналған бір төмен жақты темір шұңқыр қосылды. 1932 және 1976 жылдарғы қосымша жұмыстарды Тейлор компаниясы жүргізді. Жиынтықтар әртүрлі. Төрт үштік және жазық 6-шы қоңырауларда Тейлор компаниясының сол кездегі жиынтықтары бар, олар құйма темірден жасалған бас киімдер, шарлы подшипниктер, дәстүрлі доңғалақтар, тіреулер және сырғанаулардан тұрады. Соңғы сегіз қоңыраудың ағаштан жасалған тіректері бар, шамамен 1885 немесе 1904 жылдары жасалған, Llewellins & James компаниясының 1904 жылғы дәстүрлі доңғалақтары, сондай-ақ дәстүрлі тіреулер мен сырғанаулар бар. 1932 жылы қоңыраулар Тейлор компаниясымен шарлы подшипниктерге қайта ілінді, ал гиджендер мен подшипниктер 1991 жылы Уайтчапел компаниясымен ауыстырылды. Сондай-ақ, 1904 жылы Llewellins & James компаниясы орнатқан Ellacombe қоңырау шалу аппараты да бар. Қоңырау Күні Тұрғызушы Диаметрі Салмағы Үштік 1932 John Taylor & Co 25.5" 5 0 24 2-ші: 1932 John Taylor & Co 27" 5 3 12 3-ші: 1932 John Taylor & Co 28" 6 0 14 4-ші: 1932 John Taylor & Co 30.5" 7 1 20 5-ші 1755 Abel Rudhall 33" 7 0 0 6-шы 1755 Abel Rudhall 34" 7 2 14 7-ші 1885 John Taylor & Co 35.5" 9 3 20 8-ші 1931 John Taylor & Co 37.5" 10 2 19 9-шы c1376+ John Rufford 39.63" 11 0 0 10-шы c1376+ John Rufford 43.25" 15 0 0 11-ші c1730+ Abel Rudhall 48.88" 20 0 0 Тенор c1730+ Abel Rudhall 53.88" 30 0 0 D Майор Жазық 6-шы 1976 John Taylor & Co 33.5" 8 1 0