Кіріспе
Қылмыстық қылмысқа жатқызу процесі
Криминологияда қылмыстық қылмысқа жатқызу немесе криминализация – «мінез-құлық пен адамдардың қылмысқа және қылмыскерге айналу процесі». Бұрын заңмен рұқсат етілген әрекеттер заң шығару арқылы немесе сот шешімімен қылмысқа айналуы мүмкін. Дегенмен, заңдарды түсіндіру қағидаларында заңдардың кері күшпен қолданылуына қарсы ресми презумпция бар, және бұл презумпцияны тек заң шығарушының нақты айқындалған сөздері ғана жоққа шығара алады. Соттардың жаңа заң шығару және бұрынғы әрекеттерді кері күшпен қылмыстық жазаға тарту құқығы да шектеледі. Заңдар қатаң түрде орындалмаған жағдайларда, олармен тыйым салынған әрекеттер тиімдірек немесе адал құқықтық қолдану арқылы де-факто қылмыстық жазаға тартылуы мүмкін. Қылмыстық қылмысқа жатқызу процесі мектептер, отбасы және қылмыстық әділет жүйесі сияқты қоғамдық институттар арқылы жүзеге асады.
Проблемалар
Қылмыс құрбандарының қосқан үлесінің сипаты мен көлеміне қатысты белгілі бір күмәндер болды. Бірақ Гаркау (2001) көрсеткендей, виктимология мен криминология арасындағы қарым-қатынас мәселелі болып тұр. Мазалаған нәрсе – Оң және Сол реализмнің диалектикасы шеңберінде құрбанға назар аудару белгілі бір құрбандар үшін ғана құқықтарды таңдап қолдануға және кейбір құрбандардың құқықтары қоғамдағы өзгеше құқықтар мен құндылықтардан артық деп санауға ықпал етеді. Мысалы, исламдық феминист әйелдерді құрбан ретінде қарастыру тұрақтылығын қамтамасыз етуді көздеп, абортты, зинаны және азғыруды (Зина шариғат заңы бойынша Худуд қылмысы болып саналады) қылмыстан босатуды, ал отбасылық зорлық-зомбылық пен сексуалдық қысымды қылмыстық деп тануды талап етуі мүмкін. Формалды түрде жарияланған теорияда, қоғамның нақты билеуші тобы белгілі бір әрекеттердің немесе мінез-құлықтың зиянды немесе қылмыстық екендігі туралы уақытша пікірге келеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл теория ғылыми, медициналық дәлелдермен, саяси өзгерістермен толықтырылып, түзетіледі, ал қылмыстық сот жүйесі осы мәселелерді қылмыс ретінде қарастыруы не қарастырмауы мүмкін. Керісінше, егер жергілікті саясат осы әрекеттерді енді қылмыс деп санамаса, олар қылмыстан босатылуы мүмкін. Мысалы, Еуропа Кеңесі Министрлер Комитетінің қабылдаған № R (95) 12 ұсынымы қылмыстық сот төрелігін басқаруға қатысты, қылмыстық құқық бұзушылықты жою, оны қылмыстық жазадан босату, қылмыстық істі басқа бағытқа бұру немесе медиация сияқты саясатты мүмкіндігінше қолдануды ұсынады. Бірақ оң және солшыл саясаткерлер арасындағы заң мен тәртіп жөніндегі пікірталастар көбінесе сыртқы және ғылыми емес болып келеді, олар тиісті зерттеулерге емес, хабарсыз сайлаушыларға әсер етуге негізделген саясатты қалыптастырады.
Негізгі қағидалар
Бірнеше принциптер қылмыстық жазалау туралы шешімдердің негізі болуы мүмкін. Олардың ішінде минималды принцип, яғни ең төменгі деңгейде қылмыстық жазалау принципі бар. Осы принцип бойынша, жалпы зиян келтіру принципі басқа санкциялардың мүмкіндігін және қылмыстық жазалаудың таңдалған опция ретінде тиімділігін ескермейді. Бұл басқа санкциялар азаматтық соттар, зиян келтіру заңдары және реттеуді қамтиды. Қылмыстық шаралардың қолданылуы "соңғы шара" ретінде қарастырылады, себебі мұндай әрекеттер көбінесе жеке бостандықтарды шектеуге алып келеді – мысалы, түрмеге жабу қозғалыс еркіндігін жоққа шығарады. Осы тұрғыдан алғанда, заң шығару адам құқықтарына басымдық береді. Тікелей әрекеттерге байланысты қылмыстардың көпшілігі (мысалы, кісі өлтіру, зорлау, шабуыл) мұндай көзқарасқа ұшырамайды, бірақ бұл нашар анықталған жағдайларда қосымша негіздемелерді талап етеді.
Залалдар
Жетекші қылмыстық құқық философтары, мысалы, Деннис Бейкер және Джоэл Файнберг, мінез-құлыққа тек қана әділ болған жағдайда ғана қылмыстық санкция қолдану керек деп сараптап келген. Атап айтқанда, осындай теоретиктер, кез келген жағдайда мінез-құлықты қылмыстық деп танудың әділ екенін көрсету үшін объективті негіздер қажет екенін тұжырымдайды. Қылмыстық заңға жүгінудің кең таралған объективті негіздемесі – басқаларға зиян келтіру, бірақ ол барлық жағдайды қамти алмайды. Мысалы, қоғамдық жерде жалаңаш болудің қажетті зияны жоқ. Файнберг басқаларға тигізетін құқық бұзушылықтың да қылмыстық заңға жүгінудің объективті себебі бола алатынын ұсынады, бірақ бұл құқық бұзушылықтың анықталуы конвенциялық моральға байланысты болғандықтан, бұл нақты емес. Проституция – тағы бір күмәнді мәселе, себебі кейбір елдер оны түрлі формаларда рұқсат етеді және оның жалпы қоғамға нақты зиян келтіретінін анықтау қиын. Бір пікір бойынша, проституция жыныстық жолмен берілетін аурулардың, соның ішінде ВИЧ/ЖҚС-тің таралуына себеп болады, демек, проституциямен айналысатын адамдарға зиян келтіреді. Алайда, проституцияны заңдастыру оны реттеу жолын өзгертеді және құқық қорғау органдары жыныстық жолмен берілетін аурулардың таралуын болдырмауға шаралар қолдана алады, осылайша денсаулық сақтау мәселесін шешеді және кәсіптің моральдық тұрғыдан қарастырылуының маңыздылығы төмендейді. Адамдар әртүрлі жағдайларда түрлі физикалық және әлеуметтік зияндарға ұшырайды, бұл олардың елінің экономикалық және саяси даму деңгейіне байланысты өзгереді. Кейбіреулер кедейлік пен нашар тамақтанудан, ал басқалары соғыс сияқты ірі қақтығыстардан немесе тонау сияқты жеке зорлық-зомбылықтан зардап шегеді. Қоршаған орта ластанудан зардап шегуі мүмкін, сондай-ақ жұмыс орнында қауіп-қатерлер болуы мүмкін. Осы зиянды жағдайлардың көптеген көздері назардан тыс қалдырылады, ал мемлекет халықаралық аяқтағы түрлі агенттіктерге бақылау құқықтарын беруге құқылы, онда жоғары ұлттық агенттіктер мен адам құқықтары ұйымдары осы зияндардың себептерін жоюға көмектесе алады.
Моральдық көзқарас пен автономия
Белгілі бір құқылылық аймағында моральдық тұрғыдан бұрыс саналатын мінез-құлықты қылмыстық жазаға тарту деңгейі даулы мәселе болып табылады. Мысалы, жалған айту немесе уәде беріп бұзу әдетте қылмыс ретінде қарастырылмайды. Патрик Девлин моральдық мінез-құлықтың мемлекеттік бірлік пен тұрақтылықты сақтауда маңызды екеніне сенді, сондықтан заң шығарушыларға immoral мінез-құлықты қылмыстық деп жариялауға құқық берілуі керек деп есептеді. Алайда, осы көзқарасқа қарсылар көбінесе зиян келтіру принципін ғана қолдануды ұсынады және immoral мінез-құлықтың өзі себеп бола алмайды, себебі мұндай әрекеттердің салдары ғана соңғы шешімге келуге мүмкіндік береді. Девлиннің аргументі жалпы халықтың наразылығын моральдың анықтамасы ретінде пайдаланады; алайда, әділдікке қатысты мәселелер бұл дұрыс емес екенін көрсетті және қарсыластар осы тәсіл қолданылса, әлдеқайда қатаң анықтаманы қажет етеді. Қылмыстық жазалауға моральдық негіз беру патерналистік болып табылады, демек жеке тұлғаның тәуелсіздігіне қайшы келеді. Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенция көбінесе үкіметтің араласуынан жеке құқықтарды қолдайды, бірақ "денсаулықты және моральды қорғау" мақсатымен араласуға рұқсат беретін ереже сақталған, мысалы, кейбір құқылылық аймақтарында қауіпсіздік белбеулерін міндетті түрде тағу (жеке тұлғаға бағытталған көзқарас тұрғысынан қарағанда) оңай ақталуы қиын, себебі егер халық денсаулығына қатысты шаралар ескерілмесе, басқаларға көп зиян келтірілмейді. Джозеф Раз мемлекеттің моральды күштеп енгізуге құқығы жоқ және оның мұндай міндеті де болмауы керек деп санайды; керісінше, жеке тұлғаның тәуелсіздігін шектеудің кез келген әрекеті зиянды шектеу мақсатымен ғана жасалуы керек. Кейбір моральдық идеалдар егер олар тәуелсіздікті кеңейтсе, олардың орындылығын дәлелдеуге болады. Егер басқа біреудің immoral мінез-құлығы біреудің тәуелсіздігіне нұқсан келтірсе, онда оған қарсы заң шығаруға болады. Тәуелсіздік принципі кейбір топтар үшін әлсіреген: толыққанды жасқа толмағандар және, мысалы, психикалық аурудан зардап шеккен адамдар. Бұл жасөспірімдердің ішімдік ішуіне, темекі шегуіне, құмар ойындарына және жыныстық қатынасқа қатысуына қылмыстық жаза беруді қамтиды. Мұндай қылмыстық жазаға шағымдану сирек кездеседі. Бұған қоғамды шоқтандыру немесе олардың сезімдерін қорлау концепциясы негіз болды. Джоэл Файнберг осы көзқарасты қолдады, ол егер бұл заңнама басқа адамдарға "ауыр зиян" келтіруді тиімді түрде болдырмаса, онда оны қолдаудың дұрыс себебі екенін мәлімдеді.
Ешқандай
Жалпы құқық бойынша, адамның заңмен талап етілген әрекетті жасаудан бас тартуы – яғни, бірдеңе жасауға міндетті болса да істемеуі – көбінесе жауапкершілікке әкелмейді. Мұндай жағдайлар көбінесе өнеркәсіптік реттеу, әлеуметтік қамсыздандыру мәселелері немесе жүргізу сияқты жеке реттелетін қызметтерде (мысалы, қашып кеткен жағдайда) кездеседі. Бұл белгілі бір тәртіппен қызмет етуге қойылатын шарттарды құрайды және осы контексте түсініледі. Жалпы құқық жүйелерінде жалпы міндеттемелер аз, бірақ оларға ата-ананың балаларын қорғау, жер иесінің өз жерінде құқық бұзушылықтардың жасалуын болдырмау және қауіпті жағдай тудырған адамның осы қауіпті азайтуға тырысу міндеттері кіреді. Орындалмаған әрекеттерге жауапкершілікті шектеуді жақтаушылар мұндай заңның мәтіні бұлыңғыр болады, мүмкін "ақылға қонымды" күтім немесе іс-қимыл туралы сөз болады, сондықтан оны іске асыру қиын болады деп санайды. Бұл прокурорларға кең өкілеттік береді, бұл әділдікке қайшы болуы мүмкін. Басқаларға көмектесу үшін уақыт пен күш жұмсау талабы, көптеген заңдардың жеке тұлғаға бергісі келетін дербестігіне қайшы келуі мүмкін. Оппозиция бұл аргументтер көптеген құқықтық жүйелердің негізі болып табылатын зиянды қағидасына қайшы келетін зиянды ескермейтінін көрсетеді. Өмір мен жеке қауіпсіздік көбінесе құқықтық жүйенің басты басымдықтары болып табылады. Бұл көптеген еуропалық юрисдикцияларда да осылай. Бұлыңғырлығы мен прокурордың дискрециялық өкілеттігіне қарамастан, бұл тым қатал болып саналмайды.
Процедура
Мемлекет зиян келтіретін жағдайға қылмыстық сипат беру арқылы жауап қайтару мәселесін талқылағанда, әлеуметтік саясатты қалыптастыру үшін алдын ала белгіленген критерийлер жоқ. Қылмыстың онтологиялық шындығы болмайды. Қылмыстық әділет жүйесі жеке азаматтарға елеулі қиындықтар тудырмайтын көптеген оқиғаларға жауап береді. Сонымен қатар, ауыр зиян келтіретін және қылмыс ретінде қарастырылуы тиіс оқиғалар, мысалы, корпоративтік кінәлі өлім жағдайлары, көбінесе назардан тыс қалдырылады немесе азаматтық мәселелер ретінде қарастырылады. Қылмыстық процесте мінез-құлық анықталып, жіктеледі. Заңдар жария етіледі, осылайша ешкім білушілікке сылтау таба алмайды және оларға бағынбағандармен күреседі. Қазіргі кезде қылмыстық заңдар көбейіп, қазіргі қоғамдардың әлеуметтік құрылымына тереңірек еніп жатыр. Қылмысты бақылау – өнеркәсіпке айналды, бірақ барлық азаматтарды зияннан қорғау үшін тиімді емес. Бұл процесс үш негізгі компоненттен тұрады: әлеуметтік тәртіпті құру. Бұл – әлеуметтік-экономикалық процесс, "әлеуметтік қарым-қатынастардың негізгі реті, осылайша әлеуметтік өмір сүру үшін қажетті нәрселер белгілі бір болжамдылықпен өндіріліп, таратылуы мүмкін" және идеологиялық процесс, сондықтан "өндіріс пен таратудың нақты міндеттерімен байланысты құндылықтар, сенімдер мен идеялардың дамуы" болуы мүмкін. Осылайша, қоғам заң шығару, оны іске асыру және жазалау жүйесін дамытуы керек, ал бұл жүйе қоғамда өмір сүретін көпшілік үшін қабылданатын болуы керек. Егер заңдар жалпыға ортақ моральдық нормаларға сәйкес келмесе, оларды іске асыру қақтығыстар мен келіспеушіліктерге әкелуі мүмкін. Әлеуметтік тәртіпке бағыну, көбінесе, өзінен-өзі қамтамасыз етілуі керек. Өздігінен басқару жеткіліксіз болған жағдайларда, қоғам құқықтық тәртіпті құруы керек. Бұл процестің бір бөлігі – саяси мемлекет институттарында биліктің шоғырлануы. Кейбір мемлекеттер қылмыстық процесті қауіпсіздік пен қорғаныс туралы алаңдаушылықтарын, бақылау саясатын, полиция қызметін, қылмыстық сот және жазалау жүйесін көрсету ретінде ақтады. Қазіргі мемлекет өзінің функцияларын орталықтандырып, жекешелендіріп жатыр. Бұл мемлекеттің қалған институттарының сипатын және мазмұнын өзгертеді, олар енді басқа коммерциялық ұйымдармен ынтымақтастықта жұмыс істеуі керек. Саяси тәртіп қайта құрылуы керек, осылайша заң шығарушы органдар мен судьялар сияқты саяси органдар мемлекеттік бақылау үшін келісілген мақсаттарды белгілеп, содан кейін құқықтық тәртіптің нақты нәтижелерін, яғни қылмыскер деп танылған және осы жүйе арқылы өңделген адамдарды шығаруы керек.
Creation of a social order. This is both a socio economic process, a " fundamental ordering of social relations so that those things necessary for social survival can be produced and distributed in some predictable fashion" and an ideological process so that there can be a " development of values, beliefs, and ideas related to the concrete tasks of production and distribution."(p. 6). Thus, society must develop the apparatus of law creation, law enforcement and punishment and the system must be acceptable to the majority of those who live in the community. If the laws do not match the general mores, their enforcement will be a source of friction and disharmony. Conformity to the social order must, for the most part, be self enforced. For the times when self enforcement fails, society must create a legal order. This part of the process sees the centralisation of power within the institutions of the political state. Some states justified the criminalization process as demonstrating their concerns about safety and security, the policy of control, policing, criminal justice, and penal practice. The modern state is decentralising and privatising its functions. This is changing the character and content of the remaining institutions of the state which must now work co operatively with other for profit agencies. The political order must realign so that the remaining political entities such as legislatures and judges set agreed targets for state control and then produce actual outputs of the legal order, i. e. of people defined as criminal and processed through that system.
Қылмыстың онтологиялық негізі
Ең қарапайым тұрғыдан алғанда, онтология – болудың негізін анықтайды немесе орнатады. (Хайдеггер, Мартин, «Болу және уақыт», кіріспе, Платонның «Парменид» еңбегіне сілтеме жасап). Кейбір дәстүрлі мектептерде, мысалы, 1688 жылдан кейінгі ағылшын немесе американдықтарда (Американың негізін қалаушы әкелерінің көптеген жазбалары, әсіресе «Федералист» және олардың голландтық ізашарлары (Қосманн, Э. Х., «Голланд Республикасындағы саяси ой», 2004)) онтология заңдық ойлау шеңберінен тыс деп есептеледі, қоғам мен мемлекет арасындағы қазіргі заманғы айырмашылыққа сәйкес (кейбіреулер бұл айырмашылықты римдіктердің өзі мен олардың итальяндық одақтастары соци арасындағы айырмашылыққа негізделген деп санайды, бірақ Томас Гоббстың «Левиафан» еңбегінде баса көрсетілгенге дейін теориялық тұрғыдан толық айқындалмаған). Мемлекет туралы қараңыз.) Дегенмен, кейбір классикалық теоретиктер, мысалы Аристотель, «Саясат» және «Метафизика» еңбектерінде, ал «Топтар» еңбегінде аздау дәрежеде, бұл айырмашылық кем дегенде күмәнді екенін көрсетеді. Адамның саяси жануар екендігі туралы таласқа қарастыру жеткілікті. Саяси жануар ретінде адам өзін құқықтармен қаруланған деп есептейді, бұл ежелгі ағылшын құқықтары болсын немесе бүгінде коммерциялық жүйе арқылы белсенді түрде қолдау көрсетіліп жатқан жалпы адам құқықтары болсын. Кемінде, қазіргі басым американдық үлгіде құқықтан айыру зиян келтірумен тең (әсіресе «Касл-Рок пен Гонзалес» ісі бойынша әділ Стивенстің қарсы пікірін қарастырыңыз), ал зиян келтіру – басым теория бойынша – қажетті ниетпен бірге көптеген жағдайларда қылмысқа, немесе азаматтық өтеуге мүмкіндік бермейтін жағдайларда әкеледі. Осылайша, тағы да қарапайым тілмен айтқанда, және адамдар саяси тұлғалар болғандықтан, қылмыстың онтологиялық негізі бар сияқты көрінеді. (Қылмыстық онтология мәселесіне қатысты бір көзқарас үшін Роберт Бомның «Нарықтық экономикада қылмысты және әлеуметтік бақылауды түсіну: кері қарау және алға жылжу» («Радикалды/критикалық криминология және қылмыстық сот әділдігінің қазіргі перспективалары», Джеффри Ян Росс, ред. Уэстпорт, Коннектикут: Прагер, 1998)) Бұл, одан әрі, онтологияның өзі саяси және транс немесе супра немесе мета саяси онтологияларға бөлінген жағдайда да дұрыс сияқты. Яғни, бұрын христиан теологиясының саласы болған. Бұл теология христиандық немесе басқа саяси емес сенімге жататыны маңызды емес. Мәнісі, болмыс екіге бөлінгенін дәлелдеуге болады. Дегенмен, бұл метасаяси қылмыстар мәселесін күшейтпейді. Осы мақаладағы мақсатымыз саяси аспектімен ғана шектеледі. Жалпы мәселе үшін «Онтология» қараңыз. Бейкер тек объективті зиян мен басқа да объективті жағымсыз салдарлар (немесе бастапқы және қауіп төндіретін құқық бұзушылықтардағы әрекеттер) ғана қылмыстық жазаға тартылуға тиіс екенін айтады. Бейкер басқа жағымсыз салдар деп жеке өмірдің құпиялылығын бұзуды және тікелей зиян келтірмейтін, бірақ қажетсіз салдарларға әкелетін әрекеттерді айтады. Бейкер қоғамдық орындарда (экзибиционизм) жағымсыз ақпаратты қабылдауға мәжбүр етудің салдарынан жеке өмірдің бұзылуы қылмыстық заңға жүгіну үшін жеткілікті жағымсыз салдар болып табылады деп санайды, бірақ пропорционалды жаза мұндай мінез-құлықты түрмеге жабу емес, айыппұл салу арқылы жазалау керек деп мәлімдейді.