Кіріспе

Ежелгі Келісімдегі Хирам Абиф (сонымен қатар Хирам Абиф немесе Жесір ұлы) кейіпкеріне негізделген масондық аллегориядағы ойдан шығарылған тұлға. Хирам – масондық дәрежелердің үшіншісінде барлық үміткерлерге ұсынылатын аллегорияның орталық тұлғасы. Ол – Патша Сүлейменнің ғибадатханасының бас сәулетшісі ретінде бейнеленеді. Ол үш бұзақы адамдар тарапынан осы ғибадатхана ішінде өлтіріледі, себебі олар одан Бас Масонның құпияларын алуға тырысып, сәтсіздікке ұшырайды. Аллегорияның негізгі тақырыптары – адалдықтың маңыздылығы және өлімнің сөзсіздігі.

Хирам Абифтің масондық аңызы

Хирам Абиф туралы аңыз ағылшын-американдық масондық юрисдикцияларында үшінші дәрежеге негізделген және алғаш рет 1720 жылдардың басында пайда болды. Ол әдетте Хирамның Иерусалимге келгеннен кейін Сүлейменнің ғибадатхананы салуға бас сәулетші және жұмыс басқарушы етіп тағайындауымен басталады. Ғибадатхананың құрылысы аяқталуға жақын қалғанда, жұмысшылардан үш шебер оны ғимараттан шығып бара жатқанда шабуылдайды, шебер масонның құпиясын талап етеді. Хирамды әрқайсысы кезекпен сынап, ақпаратты ашудан бас тартқан сайын, оның шабуылшысы масон аспабымен (юрисдикциялар бойынша әртүрлі) соғады. Ол алғашқы екі шабуылшыдан жарақат алады, ал соңғысынан қаза табады. Оның өлтірушілері денесін қиыршық тастардың астына жасырып, түнде қайта оралып, денесін қала сыртына шығарып, аздаған тереңдіктегі қабірге көмеді, қабірге акация бұтағын қояды. Шебер келесі күні жоғалып кеткендіктен, Сүлеймен оны іздеуге шеберлердің бір тобын жібереді. Кездейсоқ акация табылып, денесі лайықты жерлеу үшін қазбадан шығарылады. "Үш қарақшының" жасырынған жері де анықталып, олар сотқа тартылады. Сүлеймен жұмыскерлеріне шебер масонның құпия сөзі қазір жоғалғанын хабарлайды. Ол оны масондықтар құпия деп санайтын басқа сөзбен ауыстырады. Континенттік масондықтарда оқиға сәл өзгеше: ғибадатханада Хирам ғана емес, көптеген шебер масон жұмыс істейді, ал үш қарақшы оларға жоғары жалақы алуға мүмкіндік беретін парольдер мен белгілерді іздейді. Нәтижесі бірдей, бірақ бұл жолы мәйітті шебер масондар табады. Құпиялар жоғалмайды, бірақ Сүлеймен оларды ғибадатхананың астына көмуді бұйырады, Хирамның қабіріне жазылған, және құрмет көрсету мақсатында сол ауыстыру жасалады. Басқа дәстүрде "жоғалған" құпиялар мұнда жаңа шебер масонға олардың рәсімдерінің бір бөлігі ретінде беріледі. Бұл нұсқада Хирам көбінесе Адонирам деп аталады.

Аңыздың тарихи шығу тегі

Масондық Хирам Абифф оқиғасының шығу тегі туралы көптеген ұсыныстар бар, оларды көптеген тарихи-сын тұрғысынан қараған масондық ғалымдар жоққа шығарады. Тарихи масондықтың көптеген ғалымдары қолдаған жетекші теорияны француз масондық тарихшысы Поль Надуон 2005 жылы ұсынды. Ол Хирамның өлімі мен 12-ғасырдың соңындағы «Аймонның төрт ұлы» деген шансон де жестдегі Рено де Монтобанның өлтірілуі арасындағы ұқсастықты атап өтті. Рено, оның прототипі Сент-Райнольд сияқты, Кельн соборында тас қалаушы болып жұмыс істеген кезде басына балғамен соққы беріліп өлтірілді, ал оның денесі өлтірушілерімен жасырылды, кейін керемет түрде қайта табылды. 2021 жылы Кристофер Пауэлл «Quatuor Coronati Lodge» журналында, «Ars Quatuor Coronatorum» деген мақала жариялады, онда Джон Теофилус Дезагульерс 1720 жылдардың басында Хирам Абифф аңызын жазған және оны Мастер Мейсон дәрежесіне енгізген болуы мүмкін деп дәлелдеді. Пауэлл өзінің зерттеулерінде Дезагульердің «Жоғалған сөз» аспектісін Патшалық арка дәрежесіне қалай енгізгенін атап өтеді. Ол мұны «Сүлеймен ғибадатханасы, Киелі жазбалардың нұрымен бейнеленген» деген кітабынан оқыған болуы мүмкін. Егер сөзді табу керек болса, алдымен оны жоғалту қажет, сондықтан Хирам Абифф оқиғасы пайда болды. Пауэллдің сөзіне göre, Англияда тұратын француз Дезагульер бұл шансон де жест аңызын білген және оны Хирам Абифф аңызының негізі ретінде пайдаланған. Бірақ, 12-ғасырдан бері рәсім ретінде қолданылудың орнына, Пауэлл Дезагульердің осы мифті жаңадан құрылған Мастер Мейсондық дәрежесі үшін орталық оқиға жасау үшін қолданғанын айтады, ал 1720 жылға дейін мұндай дәлелдер жоқ.

Киелі кітаптағы Хирам туралы басқа да мәлімет

Флавий Иосиф өзінің "Иудейлердің көнелігі" (тарау 8:76) кітабында Хирамды τεχνίτης, tekhnítēs, шебер, қолөнерші деп атайды. "Сүлеймен Тирден Хирам есімді шеберді шақыртты. Ол анасының жағынан Нафталим руынан, ал әкесі Ур, израильдіктерден шыққан еді." Римнің құлауы мен крест жорықтары арасында жазылған, Естер кітабына арамей тілінде түсіндірме берген Таргум-Шениде Хирамның Кир Ұлының ұрпақтары Естер заманында Сүлеймен үшін керемет тақ жасағаны айтылады.

Хирам Абифтің кейінгі жазбалары

Аңыздың ең толық нұсқасы 1851 жылы Жерар де Нервалдың "Вояж эн Ориент" атты еңбегінде кездеседі, онда ол осы ертегіні масондық құпия сөздерін қоса, "Таң патшайымы" және "Солиман" – генійлер патшасы туралы оқиға ретінде баяндайды. Бұл жоғарыдағы екінші нұсқаның кеңейтілген түрі болып табылады, онда Бас шебер Адонирам деп аталады. Өліміне дейін ол мистикалық сапарларға қатысады, өйткені оның тағдыры Сүлеймен мен Сәба патшайымы Балкис тағдырымен өріледі. Оны өлтірген қарақшылардың бұйрығын Сүлейменнің өзі береді. Де Нерваль осы оқиғаны Шығыс кофеханасында екі апта бойы айтылған деп хабарлайды. Чарльз Уильям Геккеторнның "Барлық дәуірлер мен елдердің құпия қоғамдары" атты кітабында да осыған ұқсас оқиға келтірілген, онда Сүлеймен Хирамды Балкис пен Хирам арасындағы өзара махаббатқа байланысты жойғысы келеді. Ал 1862 жылы Адонирамның Балкиске деген махаббаты және оның Сүлейменнің тапсырысымен үш жұмысшының қолынан өлтірілуі Шарль Гунодтың "Саба патшайымы" операсында музыкалық туындыға айналды.

Секвеннер Тао II

Роберт Ломас пен Кристофер Найт авторларының пікірінше, Хирам Абифтің прототипі – египеттік патша Секененре Тао II, ол (олардың сөзіне сенсек) дерлік бірдей жағдайда қаза тапқан. Көптеген масондық ғалымдар бұл идеяны қабылдамайды, олардың кейбіреулері бұл теорияны "қиялынан туған" деп сипаттаған, бірақ оның "тарихи негізі жоқ" екенін айтады.

Зұл-Нун әл-Мисри

Ауғанстандық ғалым Идрис Шах өзінің "Суфилер" атты кітабында Зул-Нун әл-Мисри масондық Шебер-ұста рәсіміндегі Хирам Абиф кейіпкерінің шығуына себеп болуы мүмкін деп ұсынды. Оның пікірінше, бұл байланыс Иерусалимдегі Әл-Ақса мешіті мен Құбыла күмбезін салған суфилік Ал-Банна ("Құрылысшылар") тобы арқылы болған. Бұл бауырластық готика стилін жасауда Шығыс сәулетінен көп шабыттанған ерте масондық цехтарға ықпал еткен болуы мүмкін. Бірақ, неміс шығыстанушысы Аннемари Шиммель сияқты басқа ғалымдар Шахтың еңбектерін сынап, "Суфилер" кітабының, сондай-ақ оның басқа да кітаптарының "нағыз зерттеушілерге ұсынылмауы керек" деп мәлімдейді.