Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Өсімдіктер туысы
Genus of plants
Памфилия, Леди Мэри Вроттың сонеттерінің авторы.
Pamphilia, the speaker of Lady Mary Wroth's sonnet sequence
Стиракс (жалпы аталымдары – стеракс немесе қар көңбасы) – Styracaceae тұқымдасына жататын шамамен 130 түрден тұратын ірі бұталар немесе кіші ағаштар туысы. Олардың көп бөлігі Солтүстік жарты шардың жылы қоңыржай және тропикалық аймақтарында өседі, көбінесе Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азияда, бірақ Оңтүстік Америкада экватордан да өтеді. Ағаштан алынатын шайыр бензоин немесе стеракс деп аталады (Liquidambar storax бальзамымен шатастырмау керек). Кейде жеке түр деп есептелетін Памфилия туысы қазір морфологиялық және ДНК тізбегінің деректеріне сүйене отырып, Стиракс туысының құрамына енгізілген. Бауырсақ (Lindera benzoin) – Lauraceae тұқымдасына жататын басқа өсімдік. Стиракс ағаштары 2–14 м биіктікке жетеді және кезектесіп орналасқан, жапырақты немесе мәңгі жасыл, қарапайым, жұмыртқа пішіндес жапырақтары 1–18 см ұзындықта және 2–10 см енінде болады. Гүлдері салбырап тұрады, 5–10 тісті ақ түсті гүлшолпайы бар, 5–25 см ұзындықтағы ашық немесе тығыз шоғырларда 3–30 данадан жинақталған. Жемісі – ұзынша келген құрғақ дәнек, тегіс және қабырғалары немесе тар қанаттары жоқ, туысқан қар ағаштарының (Halesia) және эпаулет ағаштарының (Pterostyrax) жемістерінен ерекшеленеді.
Styrax (common names storax or snowbell) is a genus of about 130 species of large shrubs or small trees in the family Styracaceae, mostly native to warm temperate to tropical regions of the Northern Hemisphere, with the majority in eastern and southeastern Asia, but also crossing the equator in South America. The resin obtained from the tree is called benzoin or storax (not to be confused with the Liquidambar storax balsam). The genus Pamphilia, sometimes regarded as distinct, is now included within Styrax based on analysis of morphological and DNA sequence data. The spicebush (Lindera benzoin) is a different plant, in the family Lauraceae. Styrax trees grow to 2–14 m tall, and have alternate, deciduous or evergreen simple ovate leaves 1–18 cm long and 2–10 cm broad. The flowers are pendulous, with a white 5–10 lobed corolla, produced 3–30 together on open or dense panicles 5–25 cm long. The fruit is an oblong dry drupe, smooth and lacking ribs or narrow wings, unlike the fruit of the related snowdrop trees (Halesia) and epaulette trees (Pterostyrax).
Резиннің қолданылуы
Бензоин шайырлары – тесілген қабықтың құрғатылған шырыны. Қазіргі уақытта Суматра, Ява және Таиландқа тән Styrax түрлерінен өндіріледі. Ең көп саудаланатындары – S. tonkinensis (Сиам бензоині), S. benzoin (Суматра бензоині) және S. benzoides шайырлары. «Бензоин» атауы, болжам бойынша, араб тіліндегі lubān jāwī (لبان جاوي, «жава ладаны») сөзінен шыққан; «бенжамин» және «бенжоин» ескі терминдерімен салыстырыңыз. Бұл, арабтардың осы шайырлардың тегін білгенін және орта ғасырдың соңына қарай олардың халықаралық саудасы маңызды болғанын көрсетеді. Бензоин шайырларында (2 гидрокси-2 фенил ацетофенон) химиялық зат, атауының ұқсастығына қарамастан, өлшенетін мөлшерде кездеспейді. Дегенмен, бензоин шайырларында шағын мөлшерде стирол бар, бірақ ол Levant storax (Liquidambar orientalis) ағашынан алғаш бөлініп алынғандықтан осылай аталған, Styrax туысынан емес; қазір өнеркәсіптік өндірістегі стирол полистирол пластиктерін, оның ішінде пенополистирол өндіру үшін қолданылады.
Benzoin resin, a dried exudation from pierced bark, is currently produced from various Styrax species native to Sumatra, Java, and Thailand. Commonly traded are the resins of S. tonkinensis (Siam benzoin), S. benzoin (Sumatra benzoin), and S. benzoides. The name benzoin is probably derived from Arabic lubān jāwī (لبان جاوي, "Javan frankincense); compare the obsolete terms gum benjamin and benjoin. This incidentally shows that the Arabs were aware of the origin of these resins, and that by the late Middle Ages at latest international trade in them was probably of major importance. The chemical benzoin (2 hydroxy 2 phenylacetophenone), despite the apparent similarity of the name, is not contained in benzoin resin in measurable quantities. However, benzoin resin does contain small amounts of the hydrocarbon styrene, named however for Levant storax (from Liquidambar orientalis), from which it was first isolated, and not for the genus Styrax itself; industrially produced styrene is now used to produce polystyrene plastics, including Styrofoam.
Бастапқы дереккөздер
Ежелгі дәуірден бері штортакс шайыры хош иіссулар, белгілі бір хош иісті құралымдар мен дәрілерде қолданылып келген. Ескі деректерде қандай шайыр туралы айтылғаны толыққанды белгісіз. Түрік шүберегі (Liquidambar orientalis) – Altingiaceae тұқымдасына жататын, мүлдем басқа ағаш. Ол қазіргі заманда storax немесе Levant storax деп саудаланатын, басқа шүберектер сияқты, шатастыратын көптеген шайырлар өндіретін ағаш. Түрік шүберегі – Түркияның оңтүстік-батысындағы шағын ғана аумақта кездесетін (Левантта мүлдем жоқ) реликт түр. Ежелгі грек және ежелгі рим деректеріндегі "штортакс шайырының" көп бөлігі осы шүберектен алынған болуы мүмкін, стиракстан емес. Дегенмен, бұрынғы дәуірде нағыз стиракс шайыры, мүмкін S. officinalis, Финикия саудагерлері арқылы Таяу Шығыстан көп мөлшерде әкелінген. Б.з.д. 5 ғасырында Геродоттың айтуынша, түрлі штортакс түрлері саудаланып келген. Шығу кітабында айтылған, Яхвеге арналған киелі құрбандықтардың натаф (נטף) грек тілінде стактэ (στακτή, AMP: Шығу 30:34 (45)) деп немесе белгісіз "жабысқақ шайыр" немесе осыған ұқсас терминмен (NIV: Шығу 30:34 (31)) еркін аударылған. Натаф – бұл Styrax officinalis немесе басқа да өсімдіктердің шайыры болуы мүмкін, алайда түрік шүберегінен алынған болуы ықтимал емес, себебі ол Таяу Шығысқа көп мөлшерде әкелінген жоқ. Орта ғасырдан бері Оңтүстік-Шығыс Азияның бензоин шайырларының қолжетімділігі артты. Бүгінде S. officinalis шайырының халықаралық саудасы және түрік шүберегі шайырының өндірісі азайған, себебі бұл түрдің саны кеміп барады.
Since Antiquity, storax resin has been used in perfumes, certain types of incense, and medicines. There is some degree of uncertainty as to exactly what resin old sources refer to. Turkish sweetgum (Liquidambar orientalis) is a quite unrelated tree in the family Altingiaceae that produces a similar resin traded in modern times as storax or as Levant storax, like the resins of other sweetgums, and a number of confusing variations thereupon. Turkish sweetgum is a relict species that occurs only in a small area in SW Turkey (and not in the Levant at all); presumably, quite some of the "storax resin" of the Ancient Greek and the Ancient Roman sources was from this sweetgum, rather than a Styrax, although at least during the former era genuine Styrax resin, probably from S. officinalis, was imported in quantity from the Near East by Phoenician merchants, and Herodotus of Halicarnassus in the 5th century BC indicates that different kinds of storax were traded. The nataf (נטף) of the incense sacred to Yahweh, mentioned in the Book of Exodus, is loosely translated by the Greek term staktē (στακτή, AMP: Exodus 30:34 (45)), or an unspecific "gum resin" or similar term (NIV: Exodus 30:34 (31)). Nataf may have meant the resin of Styrax officinalis or of some other plant, perhaps Turkish sweetgum, which is unlikely to have been imported in quantity into the Near East. Since the Middle Ages, Southeast Asian benzoin resins became increasingly available; today there is little international trade in S. officinalis resin and little production of Turkish sweetgum resin due to that species' decline in numbers.
Дәмдеуіш ретінде қолдану
Таяу Шығыста және оған жақын аймақтарда атырды ауа тазартқыш ретінде қолданады. Бұл Еуропалық «Папиер д’Армения» құралында да пайдаланылды. Оңтүстік Арабияға тән атырды шайыры frankincense (босвелия шайыры) жинау кезінде жағылды; оның жыландарды қуып шығаратыны айтылды: "[Арабтар] финикиялықтар Гелласқа әкелетін атырды жағып, frankincense жинайды; олар оны жағып, осылайша frankincense алады, себебі дәмді ағаштар түрлі-түсті, қанатты, кішкентай жыландармен қоршалған, әр ағаштың төңірегінде олар көптеп кездеседі; осы жыландар Мысырға шабуыл жасайды. Ағаштардың жанынан оларды тек атырды түтіні ғана қуа алады".
Storax incense is used in the Middle East and adjacent regions as an air freshener. This was adopted in the European Papier d'Arménie. Storax resin from southern Arabian species was burned during frankincense (Boswellia resin) harvesting; it was said to drive away snakes:
"[The Arabians] gather frankincense by burning that storax which Phoenicians carry to Hellas; they burn this and so get the frankincense; for the spice bearing trees are guarded by small winged snakes of varied color, many around each tree; these are the snakes that attack Egypt. Nothing except the smoke of storax will drive them away from the trees."
Медициналық қолданыстар
Сторакс шайырының медициналық қасиеттерін зерттеу жұмыстары аз болғанмен, ол ұзақ жылдар бойы қолданылып келеді және көрінетін нәтижелері жақсы. Ислам медицинасында маңызды рөл атқарды; Авиценна (Ибн Сина, ابن سینا) өзінің «Аль-Қанун фи ат-Тибб» (القانون في الطب, Медицина заңы) еңбегінде S. officinalis туралы айтады. Ол, сторакс шайыры басқа антибиотиктермен және қатайтатын заттармен қосылғанда, тісті қалпына келтіру үшін жақсы материал болатынын көрсетеді. Бензоин шайыры 1686 жылғы Амстердам аптекасындағы Венеция рецептісі «Theriaca Andromachi Senioris» құрамына кіреді. Бензоиннің спирті – алкогольде ерітілген бензоин шайыры. Бұл және оның көптеген туындылары, мысалы, «қызғылт сүт» және «монах бальзамы» 19 ғасырдағы еуропалық косметикада және тұрмыстық мақсаттарда кеңінен қолданылды; олардың бактерияға қарсы қасиеттері болғандығы анықталды. Бүгінде бензоин спирті көбінесе кішкентай жарақаттарға алғашқы жәрдем ретінде қолданылады, себебі ол дезинфекциялық және жергілікті анестезиялық әсер етеді және жазылу процесін жеделдетеді. Бензоин шайыры мен оның туындылары темекі өнімдеріне де қоспа ретінде пайдаланылады. Бензоин шайырының антибиотикалық белсенділігі көбінесе оның құрамындағы бензоин қышқылы мен бензоин қышқылының эфирлеріне байланысты, олар шайырдың атымен аталған; сондай-ақ, пинорезинол сияқты, одан да аз белгілі қосалқы қосылыстар да маңызды рөл атқаруы мүмкін.
There has been little dedicated research into the medical properties of storax resin, but it has been used for long, and apparently with favorable results. It was important in Islamic medicine; Avicenna (Ibn Sina, ابن سینا) discusses S. officinalis it in his Al Qanun fi al Tibb (القانون في الطب, The Law of Medicine). He indicates that storax resin mixed with other antibiotic substances and hardening material gives a good dental restorative material. Benzoin resin is a component of the "Theriaca Andromachi Senioris", a Venice treacle recipe in the 1686 d'Amsterdammer Apotheek. Tincture of benzoin is benzoin resin dissolved in alcohol. This and its numerous derived versions like lait virginal and friar's balsam were highly esteemed in 19th century European cosmetics and other household purposes; they apparently had antibacterial properties. Today tincture of benzoin is most often used in first aid for small injuries, as it acts as a disinfectant and local anesthetic and seems to promote healing. Benzoin resin and its derivatives are also used as additives in cigarettes. The antibiotic activity of benzoin resin seems mostly due to its abundant benzoic acid and benzoic acid esters, which were named after the resin; other less well known secondary compounds such as lignans like pinoresinol are likely significant too.
Бағбандық пайдалану
Сторактың бірнеше түрі парктері мен бақшаларда сәндік ағаштар ретінде танымал, әсіресе S. japonicus және оның 'Emerald Pagoda' сияқты культиваторлары, сондай-ақ Styrax obassia.
Several species of storax are popular ornamental trees in parks and gardens, especially S. japonicus and its cultivars such as 'Emerald Pagoda', and Styrax obassia.
Ағаш пайдалану
Ірі түрлерінің ағашы нәзік қолөнер бұйымдарын жасауға жарамды. Эгоноки (エゴノキ, S. japonicus) ағашы жапондық ішекті аспап – коклю (胡弓) жасау үшін қолданылады.
The wood of larger species is suitable for fine handicrafts. That of egonoki (エゴノキ, S. japonicus) is used to build kokyū (胡弓), the Japanese bowed instrument.
Экология және табиғатты қорғау
Стиракс шайырлары жараның қоздырғыштарын жояды және шөпқоректілерді қорғайды. Осының салдарынан, мысалы, көлемдік құбыртқылардың (Lepidoptera) көпшілігі басқа өсімдіктерге қарағанда стираксты аз жейді. Екі жолақты жарқыраған көбелектің (Astraptes fulgerator) S. argenteus-та кездесуі тіркелген, бірақ олар оны тұрақты түрде пайдаланбайтын сияқты. Кейбір стиракс түрлерінің саны тым көп кесілуі мен ортаның нашарлауы салдарынан азайды. Олардың көпшілігі Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) тарапынан осал (VU) деп жіктеліпті, бірақ дерлік жойылып кеткен пало де жазминнің (S. portoricensis) тек төрт ағашы ғана белгілі бір жерде тірі қалған. Заңмен қорғалған болса да, бұл түрді бір ғана дауыл құрта алады.
The resin of Styrax acts to kill wound pathogens and deter herbivores. Consequently, for example, few Lepidoptera caterpillars eat storax compared to other plants. Those of the two barred flasher (Astraptes fulgerator) were recorded on S. argenteus, but they do not seem to use it on a regular basis. Some storax species have declined in numbers due to unsustainable logging and habitat degradation. While most of these are classified as vulnerable (VU) by the IUCN, only four trees of the nearly extinct palo de jazmin (S. portoricensis) are known to survive at a single location. Although legally protected, this species could be wiped out by a single hurricane.