Кіріспе

Гарвард колледжі Канадаға қарсы (патенттер комиссары) – Канада Жоғарғы сотының Патент заңы шеңберінде жоғары деңгейдегі тірі организмдердің патентке жарамдылығына қатысты маңызды ісі. Даулы мәселе – Гарвардтың онкотышының (қатерлі ісікті дамытушы генмен гендік өзгеріске ұшыраған тышқан) патентке жарамдылығы еді. 5-ке 4 дауыспен Жоғарғы сот онкотышқан және жалпы жоғары деңгейдегі тірі организмдер Канадада патентке жарамсыз екенін мәлімдеді.

Өмірбаян

Гарвард колледжінің зерттеушілері (жауап берушілер) гендері қатерлі ісікке әкелуге қабілетті генмен (активтелген онкоген деп аталады) өзгертілген трансгенді жануарларды жасау процесін әзірледі. Зерттеушілер онкогенді бір клеткалық сатыға жақын ұрықтандырылған тышқан жұмыртқаларына енгізіп, оларды аналық тышқанның жатырына имплантациялады, онда олар толық дамыды. Нәтижесінде туған ұрпақтар онкогеннің болуын немесе болмауын анықтау үшін тексерілді. Мұндай тышқандарға канцерогендік қасиеттері күдікті материал берілуі мүмкін, және егер ісік пайда болса, бұл материалдың канцерогенді екенін көрсетеді. Сондықтан, бұл материал патентке жата бермейді. Процесс талаптары (13-26 талаптары) мақұлданды. 1995 жылдың тамызында Патент комиссары және Патент апелляциялық кеңесі өнім талаптары бойынша патент беруден бас тартуды қолдады. Бұл шешім Федералды соттың алдын сот қарауы бөлімімен бекітілді, бірақ Федералды апелляциялық соттың көпшілігімен күштен шығарылды. Олар Заңтың 40-бабына сәйкес, Комиссардың патент беруден бас тартуға құқығы жоқ екенін және егер процесс немесе өнім Заңның талаптарына сай келсе, патент беру міндетті екенін мәлімдеді. Сонымен қатар, Патент заңында «өнертабыс» анықтамасынан адам емес сүтқоректілер сияқты тірі организмдер нақты алынып тасталмайды. Көпшілік пікір бойынша, онкомыстың «еңбек пен табиғат заңдарының нәтижесі» деп есептелуі керек және ол Патент заңының 2-бабындағы мағынадағы өнертабыс болып табылады, себебі ол жаңа және пайдалы «зат құрамы» болып табылады және бұрыннан белгілі емес. Исаак Дж. А. келіспей, патенттік сарапшының ұстанымын қолдады және Патент комиссарының қоғамдық мүдделерді ескеруі міндетті екенін айтты. Ол, осы сияқты моральдық тұрғыдан даулы жағдайларда, сот Комиссардың патент беруден бас тарту шешіміне бағынуы керек деп мәлімдеді. Сот олай емес деп шешті. Бастараше судьясы, онкомыстың сияқты жоғары деңгейдегі тірі ағзалардың патентке жата ма деген мәселе соттың қарауына кірмейді және бұл қазіргі патенттік жүйеде үлкен өзгеріс болар еді деп мәлімдеді. Көпшілік пікір бойынша, бұл мәселеде маңызды қоғамдық саясат мәселелері бар болғандықтан, Парламент осы мәселені шешуге ең лайықты.

Комиссияның 40-бап бойынша патенттен бас тарту құқығы

Сот Комиссияның мемлекеттік мүдделерге байланысты патентке қарсы шешім қабылдауда өкілеттіктерін асырып кеткеніне сенсе де, онкомыс сияқты жоғары тіршілік нысандарына патент беруден бас тартуда да сол қорытындыға келді. Көпшілік Патент заңының 40-бабы Комиссияға мемлекеттік мүдделерді негізге алып патент беруден бас тартуға ешқандай құқық бермейді деп мәлімдеді, бұл Пейджон судьясының Monsanto Co. v. Патент комиссары ісінде айтқан пікірімен сәйкес келеді. Қарау стандарты тұрғысынан алғанда, көпшілік жоғары тіршілік нысандарының Патент заңындағы "өнертабыс" анықтамасына кіретіні туралы мәселе дұрыстық стандарты бойынша қаралуы керек деп санайды.

а) Актінің мәтіні

Патент туралы заңның 2-тармағында "өнертабыс" – "жаңа және пайдалы өнер, процесс, машина, өнім, немесе зат құрамы, немесе кез келген өнер, процесс, машина, өнім, немесе зат құрамын жасаудағы кез келген жаңа және пайдалы жақсарту" деп анықталған. Көпшілік "өнім" және "зат құрамы" деген сөздердің онкомышка сияқты жоғары тіршілік формасын қамту үшін жеткілікті кең емес екенін мәлімдеді. Соттың пікірінше, "өнім" – "жансыз, механикалық өнім немесе процесс" дегенді білдіреді және саналы, сезімтал тірі жаратылысты білдірмейді. Көпшілік "зат құрамы" терминінің мағынасын оған қатысты сөздер мен тіркестер арқылы анықтауға болады және оны жоғары тіршілік формаларын қамтымайтын етіп түсіну керек деп шешті. Көпшілік сондай-ақ "Оксфорд ағылшын сөздігіндегі" "құрам" анықтамасын – "әртүрлі ингредиенттердің үйлесімі немесе қоспасы арқылы жасалған зат немесе препарат" деп келтіріп, онкомышканы мұндай терминдермен түсіну мүмкін емес деген қорытындыға келді. Олар жоғары тіршілік формаларының ерекше қасиеттері мен ерекшеліктері бар екенін, олар құрамындағы нақты генетикалық материалдан асып түсетінін де атап өтті. Жалпы алғанда, сот жоғары тіршілік формаларына патент беруге рұқсат беру – "дәстүрлі патенттік жүйеден радикалды түрде кетуді" білдіреді және жоғары тіршілік формаларын патенттеуге болатынын анықтау Парламенттің құзыретінде деп санайды.

(b) Заңның схемасы

Көпшілік патент туралы заңның қазіргі күйінде "жоғары тіршілік нысандарын патентке жарамды объекті ретінде тиісінше қарастыруға дайын емес" деп шешті, себебі тіршілік биологиялық нысандар тірі, өздігінен көбейе алады, өте күрделі, толыққанды сипаттау мүмкін емес, сондай-ақ өнертабысқа қатысы жоқ маңызды қасиеттерді қамти алады. Әділет төрешісі Бастараше жоғары тіршілік нысандарын патенттеуге қатысты бірқатар маңызды мәселелерді атап көрсетті, олардың ішінде: тұқымдарды сақтап, қайта пайдаланғысы келетін шаруаларға шаруашылықтың әсері, "бейкүнә куәгердің" құқықтары, ол өздігінен көбейе алу қабілеті арқасында патенттелген организмге ие болып, бұзушылыққа ұшырауы мүмкін, биомедициналық зерттеулер мен жаңаруларға кедерес келтіру, сондай-ақ адам өмірін, тіндерін және органдарын тауарға айналдыру мүмкіндігі.

в) Актінің мәні

Көпшілік патент туралы заңның екі басты мақсаты "ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді дамыту және экономикалық белсенділікті кеңейту" екенін мәлімдеді. Бұл мақсаттар кең болғанымен, Парламент "өнертабыс" анықтамасын ашық қалдырмағанын, сондай-ақ заңның тілі мен құрылымы жоғары тіршілік нысандарына сай еместігін олар анықтады. Осылайша, Парламент жоғары тіршілік нысандарына қатысты өнертабыстарға патенттік монополия құқықтарын кеңейтуді көздемегенін олар шешті. Парламент патент туралы заңның жоғары тіршілік нысандарын қамтуға бағытталмағанын көрсетті. Бастараше судья Парламент жоғары тіршілік нысандарының бір түрі болып табылатын будандастырылған өсімдіктер мәселесін реттеу үшін арнайы заңдар қабылдағанын, сондықтан егер олар басқа жоғары тіршілік нысандарына патенттеуді кеңейткісі келсе, сол кезде оны іске асыратынын айтты.

Шектілік: Жоғары өмір түрлеріне патент беруден бас тартып, төмен өмір түрлеріне патент беруге рұқсат беруді қорғауға бола ма?

Жауапкердің төменгі және жоғары тіршілік нысандары арасындағы шекараны анықтаудың мүмкін еместігі туралы пікіріне жауап ретінде судья Бастараше бұл шекараны "екі жақтың арасындағы айқын ерекшеліктерге сүйене отырып қорғауға болатынын" мәлімдеді және парламенттік жауаптың қажеттігін атап өтті. Сонымен қатар, ол бұл ерекшелікті сақтауға болады, себебі жоғары тіршілік нысандарынан өзгеше, төменгі тіршілік нысанын "материя құрамы" немесе "жасау өнімі" ретінде қарастыру оңай, ал микроорганизмдер химиялық қосылыстар сияқты көптеп өндірілуі мүмкін және біртекті қасиеттермен және ерекшеліктермен ұштасады.

Келіспеушіліктер

Бинни судьясы, Маклачлин бас судьясы, Арбур және Мейджор судьялары қолдауымен, Федералдық апелляциялық соттың негіздерімен келісіп, инженерлік онкоміштің «ерекше ғылыми жетістік» және Патент заңының 2-бабындағы мағынадағы «материялық құрам» екені туралы пікір білдірді. Сонымен қатар, Бинни судьясы АҚШ, Еуропа, Жапония және Жаңа Зеландия сияқты соған ұқсас заңнамасы бар басқа да юрисдикциялар онкомішті патенттеуге болады деп шешім қабылдағанын атап өтті. Бинни судьясы Патент комиссарының, Патент заңы қабылданған кезде Парламент генетикалық түрлендірілген жоғары тіршілік формаларын патенттеуге болатындай етіп қарастыра алмағаны туралы пікірмен келіспеді. Ол Парламенттің болашақтағы көптеген өнертабыстарды, оның ішінде генетикалық түрлендірілген төменгі тіршілік формаларын, айға зымырандарды, антибиотиктерді, телефондарды, электрондық поштаны немесе қолға ұсталатын компьютерлерді көздемегенін айтты. Ол Патент заңында жоғары және төменгі тіршілік формалары арасында ешқандай айырмашылық жоқ екенін және мұндай айырмашылық Патент бюросының туындысы екенін мәлімдеді. Ол патентке жарамды төменгі тіршілік формаларын «патентке жарамсыз» жоғары тіршілік формаларынан бөлу әрекетінің тәсілдің кездейсоқтығын көрсететінін атап өтті. Бинни судьясы генетикалық түрлендірілген онкоміш жұмыртқасының патентке жарамдылық критерийлеріне сай екені мойндалғаннан кейін, Патент заңында анықталғандай, ол «өнертабыс» емес деген негізде онкоміштің патентке жарамдылығын жоққа шығаруға ешқандай себеп жоқ екенін мәлімдеді. Ол Патент заңының 40-бабы Комиссарға мемлекеттік саясат тұрғысынан патенттің берілуін қабылдамауға құқық бермейтінін атап өтті. Сонымен қатар, Бинни судьясы Парламенттің өнертабыстардың моральдық жағын реттейтін ережелерді Патент заңынан алып тастағанын және оларды енгізуден бас тартқанын, бұл мемлекеттік саясаттың осы аспектілері басқа реттеуші жүйелер арқылы қарастырылуы керек екенін көрсететінін атап өтті. Ол Көмектесуші репродукция заңын осы істегідей мемлекеттік саясат мәселелерін шешу үшін қабылданған арнайы заңнаманың мысалы ретінде көрсетті.

Дау

Сот төрешісі Бинни бұл істің нәтижесі Канаданы АҚШ, Жапония және Еуропа сияқты басқа елдерден өте ерекше жолға түсіретінін атап өтті. Бұл факті кейбір адамдарды шешімнен кейін биотехнологияға инвестициялардың азаю қаупі бар деген ойға жетеледі. Дэн Бёрк көпшіліктің жоғары және төменгі тіршілік нысандары арасындағы шекараны жүргізудегі ұстанымын "рационалды түрде қорғауға келмейтін айырмашылық" деп бағалады. Ол сондай-ақ, көпшіліктің жоғары, бірақ төменгі организмдер материядан емес, басқа нәрседен тұрады деген қорытындысы "танымдық күштерге түсініксіз сенім" және "заң емес, дін мәселесі" екенін айтты. Осы себепті Адамс жануарларға қатысты этикалық сараптаманы патентке алудың қосымша шарты ретінде қарастыру қажет деп жазды. Абрахам Драссиновер патенттік өтінімдер кезінде туындауы мүмкін жануарлардың әл-ауқаты мәселелері жануарлардың мүлік ретінде қарастырылуына байланысты екенін және осы мәселелерді Патент заңы шеңберінен тыс қарастыру дұрыс екенін жазды.