Кіріспе

Марек Хласко (14 қаңтар 1934 – 14 маусым 1969) – поляк жазушысы және сценарийші.

Өмір

Хласконың өмірбаяны жоғары мифологиялық, және оның өмірі туралы көптеген аңыздарды ол өзі таратты. Марек Варшавада Мацей Хласко мен Мария Лучьяның жалғыз ұлы ретінде дүниеге келді. Алғашында ол ата-анасымен Злотоклоста тұрды, кейін Варшаваға көшіп барды. Хласко отбасында балалар салыстырмалы түрде кеш крещение рәсімінен өтті, сондықтан жазушы 1935 жылдың 26 желтоқсанында Варшавадағы Киелі Құтқарушы шіркеуінде крещение рәсімінен өтті. Крещение рәсімінде зұлым рухтардан бас тартасың ба деген сұраққа «жоқ» деп жауап берді. Кейін бұл сөздер Марек мықты мінезді екенін көрсететін дәлел ретінде айтылды. 1937 жылы Хласко үш жаста болғанда, оның ата-анасы ажырасты. Бір жылдан кейін Мацей қайтадан үйленді. Ол 1939 жылдың 13 қыркүйегінде жалғыз ұлы бес жаста болғанда қайтыс болды. Соғыс Марек психикасына әсер етті: кейін ол «мен соғыс, ашаршылық және террордің өнімі екенімді анық білемін, менің қысқа әңгімелерімнің интеллектуалды кедейлігінің себебі осы. Мен өліммен, апатпен, өз-өзіне қол жұмсаумен немесе түрмеге қамаумен аяқталмайтын оқиғаны ойлап таба алмаймын. Кейбіреулер мені күшті адаммын деп ойлап жүр деп айыптайды. Олар қателеседі». Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Хласконың анасы Варшавадағы қалалық электр станциясының басқару хатшылығында жұмыс істеді. Оккупация кезінде ол жұмыстан босатылып, Варшава көтерілісінің басталуына дейін азық-түлік дүкенін басқарды. Нәтижесінде отбасының қаржылық жағдайы нашарлады. Осы уақытта Марек білімін бастады, алайда оның білімі туралы ақпарат бере алатын барлық құжаттар Варшава көтерілісі кезінде жойылды. Ол оқыған мектептердің бірі Тамка көшесіндегі Қазимир фабрикасының жанында орналасқан. Варшава көтерілісі кезінде Марек анасымен бірге Варшавада тұрды, ал ол аяқталғаннан кейін Ченстоховаға досының үйіне көшіп барды. 1945 жылдың наурыз айында Мария ұлымен бірге Хорзовкаға, екі айдан кейін Белостокқа көшіп барды. 1946 жылдың басында Грицкевич, Мария Хласко және Марек Вроцлавқа көшіп барды. 1946 жылдың жазында Марек Хласко Болеслав Хробридің бірінші Вроцлав скаут әскеріне қосылды. Әскерге кіру үшін Марек отбасының келісімімен 1933 жылы туғанын айтты. Кейін ол кездесулерге қатыспағаны үшін скауттардан шығарылды. 1948 жылы тамызда Вроцлав қаласында өткен Дүниежүзілік Интеллектуалдардың бейбітшілік конгресінде Марек хабаршы болып жұмыс істеді. Марек біліміне байланысты да қиындықтар туындады. Анджей Чижевский Хласконың өмірбаянында былай деп жазады: «Марек алты жарым жасында білім алуды бастады. Мектепте оқыған жылдары әрқашан сыныптағы ең жас оқушылардың бірі болды. Оның үстіне, ол балалық шақтағыдай көрінді. Сондықтан ол бастауыш сыныптағы балалардың күш-қуаты, шеберлігі мен кемелшілігімен мақтана алмады. Ол тіпті ұстаздарына да батыл, батыл әрі агрессивті болды. Нәтижесінде, оның мектепте өте аз достары болды және ол әрқашан сырттан келген адам болды. Ол достарымен араласып, оларға үйренбей жатып, кетіп қалды». 1948 жылы маусымда Вроцлавтағы Мария Конопница атындағы бастауыш мектебін бітірді. 1948 жылдың қыркүйегінен қарашасына дейін Вроцлавтағы Іскерлік және әкімшілік орта мектебінің сауда палатасында, ал 1949 жылдың наурыз айынан маусым айына дейін Легницадағы Балалар достарының еңбек бірлестігінің мектебінде оқыды (ол кезде ол жатақханада тұрды). Кейін 1949 жылдың желтоқсаны мен 1950 жылдың қаңтары аралығында Варшавадағы Техникалық және драмалық орта мектепте оқыды, алайда 1949 жылдың желтоқсанының аяғы мен 1950 жылдың қаңтарының басында «мектеп ережелерін құрметтемегені, қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны және әріптестеріне зиянды әсер еткені» үшін мектептен шығарылды. 16 жасында ол көлік жүргізушісінің куәлігін алып, жүк машинасының жүргізушісі болып жұмыс істей бастады. 1950 жылы 28 қыркүйекте ол сот төрешілігінің шешімімен екі айға жалақысынан 10% шегеріммен жұмыс істеуге сотталды (Социалистік еңбек тәртібін қамтамасыз ету туралы заңның 7-бабының 2-тармағын бұзғаны үшін). Жазасын өтеген соң, ол жұмыс берушісін ауыстырды. 1950 жылдың 15 қарашасынан 1951 жылдың 1 қаңтарына дейін Бистрячка Клоцкадағы көлік қоймасында жұмыс істеді. Ондағы тәжірибелер кейіннен оған Następny do raju (Next Stop Paradise) романын жазуға ықпал етті. 1951 жылы қаңтарда ол анасы мен әкесімен бірге Варшаваға көшіп келді. Хласко жиі кәсібін өзгертті, бірақ бұл әрқашан оның өз таңдауы болды. Кейіннен ол 1951 жылдың 26 ақпанынан 15 сәуіріне дейін Қалалық құрылыс одағының жабдық базасында, 1951 жылдың 27 сәуірінен 1952 жылдың 16 маусымына дейін «Метробудова» метро құрылыс компаниясында, 1952 жылдың 4 тамызынан 1 желтоқсанына дейін Варшава тұтынушылар одақтарының көлік бірлестігінде, ал 1953 жылдың 30 наурызына дейін Варшава қалалық сауда сату кәсіпорнында жұмыс істеді. Жазу осы шаршатарлық жұмыстан шығуға мүмкіндік берді. Оның әдеби мансабы 1951 жылы алғашқы әңгімелер жинағы – Baza Sokołowska жазылуымен басталды. Хласко «Метробудовада» жұмыс істеген кезде Trybuna Ludowa (танымал поляк газеті) тілшісі болды. 1952 жылдың соңында ол кітабының үзінділерін Богдан Чешкоға көрсетуге шешім қабылдады. Оның сол жылдың 3 желтоқсанында жазған жауап хатында Хласконың әдеби тырақтарына сын айтылған, бірақ жас автордың талантына да назар аударылған. Сонымен қатар, 1952 жылы Хласко Стефан Łoś кеңесімен Польша әдеби бірлестігімен және жас жазушыларды қолдаушы Игорь Неверлимен байланыс жасады. Хласко Чешко мен Неверлиге өзін «бос уақытында жұмыстан кейін өмірін сипаттауға тырысатын білімсіз жүргізуші» деп таныстырды. 1953 жылдың сәуір айында ол Польша әдеби бірлестігінен үш айлық әртістік стипендия алды. Ол жүргізушіліктен толығымен бас тартып, дебюттік туындысымен жұмыс істеу үшін Вроцлавқа кетті. Сонымен қатар, Богдан Чешконың кеңесі бойынша, ол эскиздеріне негізделген әңгіме (Baza Sokołowska-ның соңғы нұсқасы) жазып, Sonata marymoncka романын аяқтады. Ол 1954 жылы Sztandar Młodych газетінде Baza Sokołowska туындысымен әдебиетке енді. Ол жас буынның ең талантты жазушысы ретінде тез танылды. Алайда, әдеби ортаға ену оның алкоголизмге ұшырауына себеп болды, ол уақыт өте келе күшейе түсті. 1955–1957 жылдары ол Po Prostu журналында проза бөлімін басқарды, бірақ ол жақсы публицист болған жоқ. 1956 жылы ол Варшавада өз пәтеріне ие болды. Оның ерекше жұмыс стилі, сондай-ақ конвенцияға бағынбаған мінез-құлқы мен киім-кешегі оған танымал атақ әкелді. Ол жас буынның символы, беделді тұлға болды. Ол денелі болған, алайда сыртқы келбеті оның сезімталдығы мен әлсіздігін жасырған. Ол депрессияға бейім болды және күнделікті өмірге бейімделе алмады. Марек дауласуға бейімділігі достарының оған деген жағымды пікірлеріне қайшы келді. 1958 жылы ол Парижге кетті. Париж баспасөздері оны «Шығыс Еуропалық Джеймс Дин» деп атады, өйткені Хласко оған өте ұқсас болды. Хласко осы рөлге толығымен енді: ол пабтар мен мейрамханаларды бүлдірді. Осы уақытта ол бүкіл әлемге танымал болды. Дегенмен, ол саяхатшының өмірін ұнатты, сондықтан Парижді тастап, Германияға, содан кейін Италияға кетті. Мемлекеттік социализмге сын бағытталған Cmentarze [Кладбище] романы эмигранттық поляк тіліндегі париждік Kultura журналында жарияланғаннан кейін, Польшада оған қарсы жағымсыз жарнамалық кампания басталды. Паспортының жаңаруына қатысты өтініші қабылданбағаннан кейін Хласко Батыс Германияда саяси баспана сұрады. Үш айдан кейін ол ойын өзгертті және Польшаға оралуға тырысты. Алайда, Польша үкіметінен жауап күтіп отырғанда, ол 1959 жылы Израильге баруға шешім қабылдады. Ол Польшасыз өмір сүре алмады, бірақ сонымен бірге отанына орала да алмады. Ол тілдерді үйренуге жарамсыз болғандықтан…

Өнер туындылары

Маректің жеке өмірі оның туындыларының кейіпкерлерінің өміріне ұқсас еді – романтикалық, қатал шеттетілгендер, олар 1950 жылдардың шындығына көңіл көшірудің символына айналды. Хамфри Богарт пен Федор Достоевский оның кумирлері болды. Оның көркем прозасы ыңғайласуға және социалистік реализм әдебиетінің риякарлығына қарсылығын білдірді. Ол моральдық сипаттағы наразылық туралы жазды. Ол өзінің туындыларында төменгі топтардың өмірін үмітсіздік пен цинизмге толы деп бейнеледі. Оның кейіпкерлері өзгерістерді армандаса да, олар бекер болып шығады. Оның туындыларын Польшада 20 жыл бойы жариялауға тыйым салынған еді. Ол "Түннің соңы" (1957), "Петля" (1957), "Кездесулер" (1957), "Аптаның сегізінші күні" (1958) және "Өлгендер базасы" сияқты фильмдердің сценарийлерін бірлесіп жазды.