Кіріспе
Құқықтық термин. Мінездік дәлелдеме – бұл дәлелдемелер заңында, адамның мінез-құлқы немесе бейімділігіне сүйене отырып, оның белгілі бір жағдайда қалай әрекет еткенін дәлелдеу үшін ұсынылған кез келген куәлік немесе құжатты сипаттау үшін қолданылатын термин. АҚШ-та, Дәлелдемелердің федералды ережесі 404 сотта оның рұқсат етілген және тыйым салынған қолданылуын анықтайды. Мінездік дәлелдеменің қабылдануын әдетте үш фактор анықтайды: мінездік дәлелдемелерді пайдалану мақсаты, мінездік дәлелдемелер ұсынылатын формасы және іс жүргізу түрі (азаматтық немесе қылмыстық).
Character evidence is a term used in the law of evidence to describe any testimony or document submitted for the purpose of proving that a person acted in a particular way on a particular occasion based on the character or disposition of that person. In the United States, Federal Rule of Evidence 404 maps out its permissible and prohibited uses in trials. Three factors typically determine the admissibility of character evidence:
the purpose for which the character evidence is being used
the form in which the character evidence is offered
the type of proceeding (civil or criminal) in which the character evidence is offered
Азаматтық сот
АҚШ-тың көптеген юрисдикцияларында мінез-құлқы туралы дәлелдер азаматтық сот ісінде, егер олар адамның мінез-құлқына сәйкес әрекет еткенін дәлелдеу үшін жанама дәлел ретінде пайдаланылса, қабылданбайды; мұндай дәлелдер жеке тұлғаның нақты жағдайда белгілі бір тәсілмен әрекет еткенін дәлелдеуге талпыну үшін әділетсіз негіз саналады. Басқаша айтқанда, мінез-құлқы туралы дәлелдер көптеген юрисдикциялардағы азаматтық сотта тек қана мінез-құлық іс бойынша маңызды мәселе болған жағдайларда (кемтартыспен жұмысқа алу; абайсыздықпен сеніп тапсыру, балаларға қатысты істер, консорциум жоғалту істері) немесе куәнің көрсетуін жоққа шығару үшін ғана қабылданады. Дегенмен, АҚШ-тың бірқатар юрисдикциялары шабуыл және дене жарақаттары, сондай-ақ алаяқтыққа байланысты азаматтық істердегі сотталушыларға, адамның мінез-құлқына сәйкес әрекет еткенін дәлелдеу үшін мінез-құлқы туралы дәлелдерді пайдалануға рұқсат береді.
Прокуратура ұсынған мінез-құлық туралы дәлелдер
АҚШ-та қылмыстық сот процесінде, егер айыптаушы айыпталушының тағайындалған қылмысын жасауы мүмкін екенін көрсету үшін жағдаяттық дәлел ретінде мінез-құлық дәлелдерін алғаш ұсынса, олар қабылданбайды – яғни, айыптаушы айыпталушының қылмыс жасауға бейімділігін көрсететін мінез-құлық дәлелдерін бастамауы керек. Дегенмен, айыпталушы мінез-құлық дәлелдері арқылы көрсетуге тырысқан нәрсені жоққа шығару және «айыпталушының сол қасиетінің дәлелін ұсыну» үшін, «Айыпталушы ұсынған мінез-құлық дәлелдері» бөлімінде төменде түсіндірілген рұқсат етілген әдістер мен мақсаттар арқылы, айыптаушы мінез-құлық дәлелдерін енгізгеннен кейін айыптаушы кейбір шектеулі мақсаттар үшін мінез-құлық дәлелдерін ұсынуы мүмкін. FRE 404 федералды соттарда мінез-құлық дәлелдерінің рұқсат етілген қолданылуын анықтаудан басқа, айыптаушының «қылмыстарды, құқық бұзушылықтарды немесе басқа да әрекеттерді» адамның мінез-құлқын дәлелдеу үшін, осыған сәйкес әрекеттерді көрсету мақсатымен мойындауына да тыйым салады. Басқа қылмыстардың, құқық бұзушылықтардың немесе әрекеттердің дәлелдері «мінез-құлыққа қатысты емес мақсаттар үшін» қолданылуы мүмкін, мысалы, себеп, мүмкіндік, ниет, дайындық, жоспар, білім, жеке тұлғаны анықтау немесе қателік немесе жазатайым оқиғаның болмауы. Қылмыстық қудалау кезінде айыпталушы, егер айыптаушы оны сотта ұсынса, осы дәлелдер түрі туралы хабарлама алуды сұрай алады. Калифорнияның Дәлелдеу Кодексінің §1101(b) бойынша, MIMIC элементтерін дәлелдеуден басқа, айыптаушы заңсыз жыныстық қатынас немесе заңсыз жыныстық қатынас жасауға талпыныс жасалған іс бойынша жәбірленушінің бұрынғы жыныстық қатынасын дәлелдеуі мүмкін, бұл айыпталушының «жәбірленушінің келісімін ақылға қонымды және ниетпен түсінбегенін» көрсету үшін.
Қабылдалушы ұсынған мінез-құлық туралы дәлелдер
Қылмыстық іс кезінде айыпталушы өзінің мінез-құлқын көрсету үшін, егер айыпталушы ұсынған мінез-құлқына қатысты дәлелдер айыпталушы тағылған қылмысқа байланысты болса, айғақ ретінде ұсынуға болады – бедел немесе пікір арқылы. Мысалы, егер айыпталушы адалсыздыққа қатысты қылмыс жасады деп айыпталса, айыпталушы өзінің адал мінезін көрсететін дәлелдер ұсына алады. Егер айыпталушы зорлық қылмысымен айыпталса, айыпталушы өзінің бейбіт мінезін көрсететін дәлелдер ұсына алады. Айыпталушы "өз мінезінің бір қасиетін" ғана емес, сонымен қатар "айыпталушының мінезін" жалпы түрде дәлелдеуге құқылы, бұл туралы Cal. Evid. Code §1102-де көрсетілген. Мінез-құлқына қатысты дәлелдер қылмыстық іс кезінде айыпталушы тарапынан ұсынылса, оның құрбанның "маңызды" мінез-құлқының қасиетін көрсету үшін де қабылдануы мүмкін – мысалы, адам өлтіру ісінде өзін-өзі қорғау туралы айыпталушының талабын қолдау үшін. Қылмыстық жауапкер жәбірленушінің мінез-құлқына қатысты дәлелдер келтіргеннен кейін, тараптар жәбірленушінің мінез-құлқы туралы өздерінің көзқарасын көрсету арқылы айыпталушының дәлелдерін жоққа шығаруға немесе айыпталушының мінез-құлқына шабуыл жасауға, яғни жәбірленушіге таңған мінез-құлқымен бірдей екенін көрсетуге құқылы. Cal. Evid. Code §1103(a) бойынша, айыпталушы жәбірленушінің мінез-құлқына немесе мінез-құлқының қасиеттеріне қатысты дәлелдерді FRE 404-ке сәйкес бедел немесе пікір арқылы ғана емес, сонымен қатар нақты әрекеттер арқылы да ұсына алады. Алайда, егер сот зорлау немесе зорлауға әрекеттену туралы болса, айыпталушының жәбірленушінің мінез-құлқын дәлелдеуге мүмкіндік беретін мінез-құлқына қатысты дәлелдерді ұсынуы шектеулі. Егер айыпталушы зорлау құрбанының бұрынғы жыныстық қатынасын көрсету үшін бедел немесе пікір арқылы дәлелдер ұсынса, онда мінез-құлқына қатысты дәлелдер қабылданбайды. Мұндай жағдайларда, айыпталушы "жәбірленушінің жыныстық мінез-құлқының нақты мысалдары" арқылы "сперма, жарақат немесе басқа да физикалық дәлелдердің" көзі айыпталушы емес екенін немесе жәбірленуші айыпталушымен жыныстық қатынасқа келіскенін көрсетуі мүмкін. Cal. Evid. Code §1103(c)(1) бойынша, егер айыпталушы жәбірленушінің жыныстық мінез-құлқын көрсету үшін дәлелдер ұсынғысы келсе, бірақ жәбірленушінің айыпталушымен жыныстық қатынасына қатысты дәлелдерді ұсынғысы келсе, бедел, пікір және нақты әрекеттерге қатысты дәлелдерге тыйым салынады. Алайда, айыпталушы жәбірленушінің айыпталушымен жыныстық қатынасқа келіскенін көрсету үшін нақты әрекеттерді пайдалана алады.
Қасиетті куә
Комментаторлар айыпталушылардың мінез-құлық куәгерлерін шақыру мүмкіндігінің, жағдайы жақсы айыпталушыларға үстемдік беруі мүмкін екенін атап өтті. Жағдайы жақсы айыпталушылар, өздерінің жақсы қасиеттерін куәландыру үшін атақты адамдарды, спортшыларды және қоғамдағы белгілі тұлғаларды куә ретінде шақыра алады. Ал, айыпталушы үшін өзінің жақсы қасиеттерін куәландыру мақсатымен, беделсіз басқа тұтқынды куәгер ретінде шақыру тиімді де емес, пайдасы да жоқ.
Әдеттегіден ерекшеленетін
Мінез-құлыққа қатысты дәлелдерді әдет-ғұрыпқа қатысты дәлелдерден ажырату қажет, ол көбінесе қабылданады және мақсаты белгілі бір жағдайда адамның белгілі бір жағдайға түсіп, сол жағдайға автоматты түрде реакция жасауға бейімділігіне сүйене отырып, сол жағдайда қалай әрекет еткенін дәлелдеу болып табылады.