Кіріспе
Алдыңғы ишемиялық оптикалық нейропатия (АИОН) – қан жеткіліксіздігінен (ишемия) оптикалық жүйке зақымдануына байланысты көру қабілетінің жоғалуын қамтитын медициналық жағдай. Ишемиялық оптикалық нейропатияның бұл түрі көбінесе екі түрге бөлінеді: артериттік АИОН (немесе ААИОН), онда көру қабілетінің жоғалуы бас артерияларының қабыну ауруы – уақытша артериит салдарынан болады, және артериялық емес АИОН (NAION, NAAION деп қысқартылады немесе кейде жай ғана АИОН), ол кішкентай қан тамырларының қабынуға байланыссыз ауруынан туындайды.
Симптомдары
NAION көбінесе оянумен бірге кенеттен пайда болады. Зардап шеккен адам бір көзімен нашар көретінін байқайды. Сол көздің көруі қара көлеңкемен жабылады, көбінесе көрудің жоғарғы немесе төменгі жартысын, әдетте мұрынға жақын бөлігін қамтиды. Ауырсыну болмайды. Инфарктіден кейін шамамен алты ай ішінде пациенттердің 42,7%-ында Snellen кестесінде (әрбір төменгі қатардағы әріптердің көлемі кішірейе түсетін кесте) көру қабілеті үш немесе одан да көп қатарға жақсарады, ал пациенттердің 12,4%-ында көру үш қатарға нашарлайды. NAION-мен ауырған пациенттердің шамамен 15%-20%-ында 5 жыл ішінде қарсы көз де зардап шегеді. Бұл әрқашан да қатерлі емес, себебі көру қабілеті орташа деңгейде нашарлауы мүмкін. Сонымен қатар, NAION-ның көптеген жағдайлары гемиполе (көру өрісінің жоғарғы немесе төменгі жартысы, бірақ екеуі де емес) жоғалуымен байланысты. NAION-ның кейбір жағдайларында көру қабілетінің толық жоғалуына дейін барады.
Тәуекел факторлары
NAION-ға әкеп соқтыратын зақым механизмі бұрын қатты даулы болған. Дегенмен, осы саладағы мамандар көп жағдайларда екі негізгі қауіп факторы бар деген консенсусқа келді. Біріншісі – оптикалық диск пішінінің ерекшелігіне байланысты бейімділік. Оптикалық диск – торлы қабықша ганглий жасушаларының аксондары көру нервіне жиналатын жер. Көру нерві – көзден миға көру сигналдарын жеткізетін аксондар жиынтығы. Бұл көру нерві көздің қабырғасы арқылы өтуі керек, ал оған арналған тесік әдетте нерв диаметрінен 20-30% үлкен болады. Кейбір науқастарда көру нерві көздің артқы бөлігіндегі тесікке шамалас мөлшерде болады, сондықтан офтальмоскопия кезінде оптикалық диск «тығыз» болып көрінеді. Тығыз диск «қауіпке ұшыраған диск» деп те аталады. Бұл қауіп факторы болғанымен, тығыз дисктері бар адамдардың басым көпшілігі NAION-ды бастан өткермейді. Екінші маңызды қауіп факторы – жүрек-қан тамырлары жүйесінің жалпы қауіп факторлары. Ең көп кездесетіндері – қант диабеті, гипертония және жоғары холестерин деңгейі. Бұл факторлар науқасты NAION дамуына бейімдейді, бірақ ең көп кездесетін себебі – ұйқы кезінде қан қысымының күрт төмендеуі (түнгі артериялық гипотензия). Сондықтан, кем дегенде 75% науқас көру қабілетінің нашарлауын ұйқыдан оянғаннан кейін бірінші рет байқайды. Егер NAION-ға қатысты басқа да қауіп факторлары болса, түнгі уақытта қан қысымын төмендетуге арналған дәрілерді қабылдаудан аулақ болу керек, себебі бұл түнгі гипотензияны күшейтеді. Әсіресе бета-блокаторлар NAION даму қаупін арттырады. Бұл тамырлық қауіп факторлары оптикалық дисктың бір бөлігіне ишемияға (қанмен жеткіліксіз қамтамасыз етуге) алып келеді. Диск ісінеді, ал тығыз оптикалық дискте бұл қысылуға және одан да көп ишемияға себеп болады. Екі көздің пішіні ұқсас болғандықтан, оптометрист немесе офтальмолог анатомиялық бейімділікті бағалау үшін сау көзді қарастырады. Зақымдалмаған көзде 5 жыл ішінде NAION даму қаупі 14,7% құрайды. Бірнеше бақыланбаған жеке жағдайлар немесе аз науқастарды қамтитын хабарламалар NAION-ды ауызға қабылданатын эректильді дисфункцияға қарсы препараттарды қолданумен байланыстырды.
Диагностика
Артериялық АИОН артериялық емес АИОН-ға ұқсас болғандықтан, 50 жастан асқан және артериялық емес АИОН (NAION) диагнозы қойылған науқастарды артериялық АИОН (AAION) жоқ екеніне көз жеткізу үшін тексеру қажет (белгілері: ауырсынулы жақ бұлшықтарының спазмдары, бас терісінің сезімталдығы, қасақана емес салмақ жоғалту, шаршау, миалгиялар және тәбеттің жоғалтылуы); 75 жастан асқан NAION науқастарын әрқашан тексеру керек. AAION мен артериялық емес АИОН арасындағы айырмашылық алдыңғы ишемиялық оптикалық нейропатияның себептерінің әртүрлілігін көрсету үшін жасалды. AAION – уақытша артерит (кейде алып клеткалы артерит деп те аталады), орташа өлшемді қан тамырларының қабыну ауруы (Чэппел-Хилл конференциясы), ол көбінесе жасқа байланысты дамиды. Ал NAION – «тығыз» оптикалық дискілері бар науқаста жүрек-қантамырлық тәуекел факторларының жиналуынан туындайды. Артериялық емес АИОН, АИОН-ға қарағанда жиі кездеседі және көбінесе жас адамдарда болады. NAION-ның тек бірнеше жағдайы көру қабілетінің дерлік толық жоғалуына әкелсе, AAION-ның көп бөлігі көру қабілетінің толық жоғалуына соқтырады. Артериялық емес алдыңғы ишемиялық оптикалық нейропатия – оптикалық жүйкенің (ОЖ) оқшауланған ақ зат инсульті. NAION – көру жүйкесімен байланысты көру қабілетінің кенеттен жоғалуының ең көп таралған себебі, ол жыл сайын 10 000-нан астам американдыққа әсер етеді, көбінесе екі жақты. Клиникалық тұрғыдан тиімді емдеу әдістері жоқ, себебі оның патофизиологиясы туралы білім аз және жедел жағдайдағы гистопатологиялық зерттеулер шектеулі. 2009 жылдың наурыз айында жарияланған толық шолу мақаласында артериялық және артериялық емес ишемиялық оптикалық нейропатия туралы соңғы ақпараттар келтірілген, олар алдыңғы (AAION және NAION) және артқы (APION, NAPION және хирургиялық) түрлерін қамтиды.
Емдеу
NAION пайда болғаннан кейін, зақымдануды қалпына келтіруге қабылданған ешқандай емдеу жоқ деп есептелді. Алайда, жақында жүргізілген бақыланбаған ретроспективті ірі зерттеу көрсеткендей, егер пациенттерге NAION-ның ерте кезеңдерінде кортикостероидтардың жоғары дозалары қолданылса, ал бастапқы көру қабілеті 20/70 немесе одан да нашар болса және симптомдардың пайда болуынан бастап 2 апта ішінде қаралып, емделген топта 70% жағдайда көру қабілеті жақсарған, ал емделмеген топта 41% болды (жақсару ықтималдылығының қатынасы: 3,39; 95% CI: 1,62, 7,11; p < 0,001). Бұл зерттеу және NAION-ның табиғи ағынына қатысты зерттеу (Ophthalmology 2008;115: 298–305) көру қабілеті 6 айға дейін жақсаруы мүмкін екенін, бірақ одан кейін жақсармайтынын көрсетті. Екінші көздің немесе сол көздің көру қабілетінің одан әрі нашарлау қаупін азайту үшін қауіп факторларын азайту маңызды. Ақылға қонымды нәрсе – осының екінші көзге де орын алмауы үшін жүрек-қан тамырларының қауіп факторларын бақылауға тырысу. Кенеттен көру қабілетінің нашарлауы офтальмологқа консультация алуға негіз болуы керек. Егер NAION күдіктелсе, нейроофтальмологтың кеңесін алу ұсынылады. Жақында Кокран шолуы NAION үшін басқа емдеулермен салыстырғанда немесе емдеусіз көру жүйкесін декомпрессиялау операциясының қауіпсіздігі мен тиімділігін анықтауға бағытталған. Шолуға енгізілген жалғыз зерттеуде NAION үшін операция жасаған пациенттерде көру қабілетінің жақсаруы байқалмады, сондай-ақ операция жасаған пациенттерде жағымсыз әсерлер (ауырсыну, екі көру) тіркелді. Қазіргі уақытқа дейін адамдарды зерттеуде «нейропротекторлардың» NAION-да ешқандай пайдалы әсері бар екеніне дәлел жоқ. Алайда, АҚШ-та NAION-ды емдеу үшін жаңа клиникалық сынақ жүргізілуде, Үндістан, Израиль, Германия және Австралиядағы орталықтарды қосу жоспарлануда (NORDICclinicaltrials.com және https://clinicaltrials.gov қараңыз). Бұл сынақ апоптоз циклындағы маңызды фермент – каспаза 2-ні блоктайтын синтетикалық siRNA-ны қолдануды тексереді. Мұндай зерттеулерден басқа, Pfizer, Оңтүстік Калифорния университеті, Otsuka Pharmaceutical және басқа жекелеген өнертапқыштар алдыңғы ишемиялық оптикалық нейропатияны емдеуге байланысты инновацияларға патенттерге өтініш берді. Соңғы жылдары пентоксифиллин NAION және көздің ишемиясымен байланысты басқа ауруларды емдеудің әлеуетті құралы ретінде пайда болды. Пентоксифиллин эритроциттердің қатаңдығын азайтады, нәтижесінде қанның тұтқырлығы төмендеп, ағын жылдамдығы артады. Жануарлар зерттеулерінде пентоксифиллин ТНФ-ті тежейтіні және дозаға тәуелді түрде оптикалық нейропатиямен байланысты ретина ганглиондық жасушаларының өлімін және аксоналдық дегенерацияны болдырмайтыны көрсетілді. Кокран шолуында жедел CRAO емдеуге қатысты пентоксифиллинмен бір рет рандомизацияланған клиникалық сынақ жүргізілді, онда пентоксифиллин қолдану (күнделікті үш рет 600 мг таблетка) ретиналық қан ағынының жақсаруымен байланысты болды, бірақ көру қабілетінің айтарлықтай жақсаруы байқалмады. NAION-ы бар пациенттерде Допплер ОКТ-ті пайдалану арқылы ұқсас нәтижелер көрсетілді, бірақ Үндістанда жүргізілген зерттеуде оптикалық нейропатиясы бар пациенттерде плацебомен салыстырғанда көру қабілетінің жақсарғаны туралы хабарланды. Айта кетейік, TNF кейбір нематодалық паразиттік инфекцияларға иммундық жауапта маңызды рөл атқаруы мүмкін, сондықтан пентоксифиллин паразиттік инфекцияларға бейім аймақтарда тұратын адамдарда сақтықпен қолданылуы керек; алайда, қалалық, қоңыржай климатта тұратын басқа да сау адамдарда оны қолдану қауіпсіз болуы мүмкін. Жалпы алғанда, ишемиялық оптикалық нейропатияда пентоксифиллиннің әдеттегі қолданылуына шектеулі дәлелдер болғандықтан қолдау көрсетілмеді, бірақ ірі жағымсыз әсерлердің болмауы және басқа дәлелденген терапиялардың болмауы пентоксифиллиннің терапиялық әлеуеті бар екенін ұсынады.
In recent years, pentoxifylline has emerged as a potential treatment option for NAION and other diseases involving ocular ischemia. Pentoxifylline has been shown to reduce erythrocyte rigidity, resulting in decreased blood viscosity and increased flow velocity. Animal studies have demonstrated that pentoxifylline can inhibit TNF and, in turn, prevent retinal ganglion cell death and axonal degeneration associated with optic neuropathy in a dose dependent manner. A Cochrane Review on treatments for acute CRAO included one randomized clinical trial involving pentoxifylline, which showed that pentoxifylline use (three 600 mg tablets daily) was associated with improved retinal perfusion, but it was unclear if significant improvements in visual acuity were also observed. Similar findings have been shown using Doppler OCT imaging in patients with NAION, though a study in India reported visual improvement compared to placebo in patients with optic neuropathy. Of note, TNF may be important in the immune response to certain nematode parasitic infections, and so pentoxifylline should be used with caution for those living in areas of parasite infestation; however, it is probably safe to use in otherwise healthy individuals living in urban, temperate environments. Overall, routine use of pentoxifylline in ischemic optic neuropathies was not supported given limited evidence, but the absence of major adverse effects and the absence of other proven therapies suggest a possible therapeutic role for pentoxifylline.
Өрлеу
АҚШ-та жыл сайын шамамен 8000 адамға АИОН диагнозы қойылады деп есептеледі.