Кіріспе

Жаңа Зеландиялық альпинист

Уолтер Скотттың 1815 жылғы «Гай Маннеринг; немесе, Астролог» романы. «Гай Маннеринг; немесе, Астролог» – Уолтер Скотттың 1815 жылы анонимді түрде жарық көрген «Вейверли» романдарының екіншісі. Скотт 1829 жылы жазған кіріспесінде, бастапқыда мистикалық әңгіме жазуды жоспарлағанын, бірақ жаза бастағаннан кейін көп ұзамай ойын өзгерткенін айтады. Кітап үлкен сәттілікке ие болды, алғашқы таралымы жарық көрген күні толығымен сатылып кетті.

Құрамы

Скотт Гай Мэннирингтің шығармасын 1814 жылдың соңғы күндерінде, өзінің соңғы ұзақ повесті "Аралдардың иесі" өлеңін аяқтағаннан кейін бастады. Ол таңғаларлық жылдамдықпен жазып, оны 1815 жылдың ақпан айының ортасына дейін аяқтады. 1815 жылдың 19 қаңтарындағы хатында Скотт былай деп жазады: "Мен «Вейверлиден» арылуды қалаймын, сондықтан жұртшылықты қызықтыратын, қысқаша әңгімені аяқтауға күш салдым. В. Эрскин мен Баллантайн бұл «Вейверлиден» әлдеқайда қызықты деп есептейді".

Басылымдар

Гай Мэннинг Эдинбургте үш томдық түрінде жарық көрді, оны Арчибальд Констебл және Ко баспасы шығарды. Басылымның тиражы 2000 дана, сату бағасы бір гинея (£1,05) болды. Лондондық баспагерлер Лонгман, Хёрст, Рис, Орм және Браун болды, олар Эдинбург баспагерлерінің жылдам жолмен жіберген 1500 данасын теңіз арқылы алу үшін бірнеше күн күтуге мәжбүр болды. 1827 жылға дейінгі «Уэверли» романдарының барлығы сияқты, бұл басылым да анонимді болды. Бірінші басылымнан кейін наурыз және мамыр айларында тағы 5000 дана, екінші және үшінші басылымдары жарық көрді. «18mo Novels and Tales» (1823) және «Магнум» басылымынан басқа, романның кейінгі нұсқаларында автордың қатысқандығына нақты дәлел жоқ. 1823 жылғы мәтінге енгізілген шағын өзгерістердің кейбіреуі Скоттқа жатқызылады, бірақ бұл басылым мәтіндік дамудың соңғы нүктесі болды. 1828 жылдың басында ол романға кіріспе мен түсіндірмелер жазып, мәтінді қайта қарады, ол «Магнум» басылымында 1829 жылдың тамыз және қыркүйек айларында 3 және 4 том ретінде жарық көрді. P. D. Garside дайындаған стандартты заманауи басылым 1999 жылы «Waverley Novels Edinburgh Edition» сериясының 2-томы ретінде жарық көрді: ол бірінші басылымға негізделген, ал «Магнум» материалы 25a томда келтірілген.

Сюжеттің негізі

Guy Mannering 1760-шы жылдардан 1780-ші жылдарға дейін, көбінесе Шотландияның оңтүстік-батысындағы Галлоуэй аймағында, бірақ Камберленд, Голландия және Үндістанда да оқиғалар өрбітеді. Ол Элангуанның лаирдінің ұлы Генри "Гарри" Бертрамның басынан өткен оқиғаны айтады. Бес жасында кеден қызметкерін өлтіргенін көргеннен кейін оны контрабандистер ұрлап кетеді. Роман Гарри мен оның отбасының кейінгі жылдардағы өмірі мен бастарынан өткен оқиғаларды, сондай-ақ Элангуан мұрасын иелену үшін болған күресті көрсетеді. Бұл роман сол кездегі тәртіпсіздікті де бейнелейді, онда контрабандистер жағалау бойында, ал ұрылар елді мекендердегі жолдарда жүреді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Гай Мэннинг Оксфордтан шыққаннан кейін жалғыз өзі Шотландияның оңтүстік-батысына, Солвей Ферт жағалауына сапар шегеді. Түс түскенде жолдан адасып, оны Годфри Бертрамның үйі Елангованға жібереді. Достық, бірақ қабілетсіз Бертрам оны қарсы алады, бірақ оның әйелі бірінші баласын босануда. Жаңалық күтіп жатқанда, Манеринг Домини Сэмпсонды, білімді, бірақ әлеуметтік тұрғыдан жарамсыз мұғалімді және Мег Меррилисті, баласының тағдырын айту үшін келген, айбынды, шуақты цыган әйелін кездестіреді. Алайда жас студент бұл істі жұлдыздардан жасауға ұсыныс жасайды және баланың өміріндегі үш кезең өте қауіпті болатынын болжайды. Ата-анасын уайымдатпау үшін ол бала бес жасқа толғанша алдын ала болжауларын қалдырады. Сондай-ақ, Элангуанның жағалауында белсенді кемелердің капитаны контрабандист Дирк Хаттерайкпен кездеседі. Алайда, бесінші туған күні аяқталмас бұрын, кішкентай Гарри Бертрам, контрабандистердің қолынан қаза тапқан, акцизші Кеннедидің қамқорлығында жоғалып кетеді. Кеннедидің денесі жартастан табылғанымен, баланың ізін табу мүмкін емес. Анасы қайтадан толғақ бастайды да, қызын босанған соң, қайтыс болады. Он жеті жыл өткен соң, қазір полковник болған Мэннинг Үндістаннан оралып, Шотландияға тағы бір рет барады. Ол Элангуанға қазір кедей болған Годфри Бертрамның өліміне қатысу үшін уақытында келеді. Бертрам мен оның қызы Люсидің үйі мен мүлкі сатылады. Манеринг иемденуді сатып алуға тырысады, бірақ сүйіктісі бар деп хабарланған өз қызымен күтім жасау үшін Англияға шақырылады, сондықтан сатудан қалады. Элангованның иесін құнсыз Глоссин сатып алады, оның арамза әрекеттері Бертрамдардың құлдырауына себеп болды. Мүлкі сатып алу шарты бойынша, егер еркек мұрагер табылса, ол Бертрамдарға қайтарылады. Манерингтің қызы Джулия, әкесінің полкіндегі жас ат әскері офицері Ванбист Браунның көңілінен шығып келеді, бірақ ол мұны әкесіне мойындамайды. Браун өзінің ата-анасының кім екенін білмейді, ол Голландияда өскен, Шотландияда туылғанымен, жас кезінде контрабандистерден құтқарылғанын айтты. Полковник Манеринг Браунды Үндістандағы дуэльде өлтіргеніне сенеді, бұл оның ар-ожданында ауыр жүк болып отыр. (Мэннинг Браунның төмен мәртебесін мақұлдамайды деп ойлап, Маннингтің әйелі Браунның сүйіспеншілікпен келгені оның қызы емес, өзіне деген деген сенімге жеткізді. Манерингтің әйелі мәселенің шындықты түсіндірместен бұрын қайтыс болады.) Манеринг қызымен бірге Шотландияға келеді және Элангуаннан алыс емес Вудборн атты үйді жалға алады. Ол Люси Бертрамды қызының серігі болуға, ал Домини Сэмпсонды кітапханашысы болуға шақырады. Браун Джулия Мэннингтің соңынан Шотландияға барады, ол өзінің туған елінің кейбір жабайы жерлерін зерттеу үшін айналып өту жолымен жүреді. Ол "Мапп Холл" атты қонақ үйде тамақтанады, онда ол қуанышты фермер Дэнди Динмонтпен танысады. Мұнда ол Мег Меррилиспен танысады, ол оны таниды. Мампс Холлдың иесі Динмонтты тонау үшін жолға қарақшыларды жібереді, ал Браун оларды тоқтатуға көмектесу үшін уақытында келеді. Динмонт ризашылығын білдіріп, Браунды өзінің үлкен отбасымен (олардың көптеген терьерлері, барлығы қыша немесе қымыз деп аталады) бірнеше күн бойы өзінің фермасында тұруға шақырады. Жаңа досымен аң аулап жүргенде Браун Габриэль есімді аңшымен кездеседі, ол да оны таниды. Осы уақытта Вудборн қаласында акциз қызметкерлері өздерін сан жағынан асыраған контрабандистер тобына қарсы қорғаныш іздестіреді. Манерингтің жоғары тактикасы бойынша контрабандистерді қуып, олардың бірнеше басшылары өлтіріледі немесе өлімге жарақат алады. Қысқы саяхатқа шыққан Браун жоғалып кетеді; жарық артынан, ол Дэрнклоудың қираған ауылындағы қираған қораға келеді, онда Мег Мериллис өліп бара жатқан адамға (контрабандистердің бірі) қарап, жанды денеден босату үшін сиқырлар айтады. Ол Браунды жасырып, өлген адамның серіктері оны өлтіреді деп айтады. Браун тығыз жасырынған жерден сабанның астына қарап, қылмыскерлер оның портфелін бос етіп, барлық құжаттарын, қару-жарағын және ақшасын алып тастайды. Таңертең Мег оған жолды көрсетеді және оған жақсы жүктелген әмиян береді, сонымен бірге ол оны шақырған кезде дереу өзіне келеді деген уәде береді. Ол өз жолын жалғастырып жатыр. Досына хат жазып, Джулия Домининнің ерекшеліктерін қатты мазақ етеді және Люсидің жас Хазлвудқа деген ұнжырғасын түсіруін айтады, өйткені оның байлығы жоқ, ал ол бай. Содан кейін Джулия ағаштың ормандағы жолында ол�...

Әр түрлі кейіпкерлердің орны мен маңызы

Гаи Мэннинг – бұл оқиғадағы салыстырмалы түрде маловаты кейіпкер, отбасының досы, ол Генридің туған күні болашағын болжау үшін астрология білімін пайдаланады. Романның басында қарт сиған әйел Мег Меррилис Бертрам жерінен қуылды. Осыған қарамастан ол Бертрам отбасына адал болып қалады, және сюжеттің көп бөлігі оның іс-әрекеттеріне байланысты. Ол 18 ғасырдағы Жан Гордон есімді сиған әйелдің прототипі болған. Дэнди Динмонт – Лиддсдейл төбелерінен шыққан, бірнеше терьер иеленетін, бірақ жақсы мінезді фермер. Дэнди Динмонт терьері оның құрметіне аталған. Скотттың танысы Миллбернхолмнан Вилли Эллиот есімді таулы қой шаруасы осы кейіпкердің үлгісі болды деседі. Домини Сэмпсон, Натталдың сөзінше, "кедей, қарапайым, көңілсіз ғалым, классикалық біліммен жолын тапқан, бірақ өмір сапарында қиындыққа тап болған". "Домини" – Шотландияның төменгі аймақтарындағы мектеп мұғалімі деген сөз. Тиб Мампс – Мег Меррилис пен Бертрамның маңызды кездесуі өткен қонақүйдің жаман атқа ие үй иесі. Кейіннен Скотт бұл қонақүйдің Гилслендтегі Маппс Холлға негізделгенін айтты.

Қабылдау

Гай Манерингтің сатылымы жоғары болғанымен, сыншылар пікірлері әртүрлі болды. Көптеген рецензиялар негізінен жағымды болды, бірақ олардың көпшілігінде белгілі бір дәрежеде ескертулер кездесті. Бірнеше рецензент атап өткендей, кітаптың күшті жақтары – энергияға толы және шебер жазылуы, көрнекті суреттемелер, адам табиғатын терең түсіну және керемет Мег Меррилистің Дэнди Димонтпен керемет үйлесімі еді. "The Quarterly Review" журналындағы Джон Уилсон Крокер Мегке артық мән берілгенін айтқан жалғыз сыншы болды. Сондай-ақ, астрологияның орынсыз қолданылуы, әлсіз сюжет, сұрдымды жас қыздар, шамадан тыс бейнеленген Домини Сэмпсон (бірақ ол көбінесе бағаланды) және түсініксіз шотланд диалектісіне де қарсылықтар болды.

Бейімделулер

Дэниел Терри, ағылшын драматургі және Скотттың досы, Генри Бишоп музыкасын жазған, шығарманың сахналық бейімдеуін жасады. Музыкалық қойылымның тұңғыш көрсетілісі 1816 жылдың 12 наурызында Лондонның Ковент-Гарден театрында өтті, онда Сара Эгертон Мег Меррилиз рөлінде ойнады. 1862 жылдың қыркүйегінде Карандини труппасы Дунединге гастрольдік сапар жасаған кезде, бұл Жаңа Зеландиядағы алғашқы толыққанды опералық қойылым болған болуы мүмкін.