Уэйверли: Тарихи роман (Wēĭverli: Tarihi roman)

Кіріспе

1814 жылы Уолтер Скотттың «Уэверли» тарихи романы; немесе, «Осыдан алпыс жыл өткен» – Уолтер Скотттың (1771–1832) тарихи романы. Скотт бұған дейін ақын ретінде танымал болғандықтан, 1814 жылы «Уэверлиді» анонимді түрде, прозалық көркем әдебиетке алғашқы қадамы ретінде жариялады. Ол Батыс әдебиетіндегі алғашқы тарихи романдардың бірі саналады. Жас ағылшын джентльмені Эдвард Уэверли 1745 жылғы якобиттер көтерілісінен аз бұрын шотланд полкіне офицер болып тағайындалады. Ол демалысқа шығып, отбасылық досы Брэдвардин баронына барады. Брэдвардин мен оның жақтастары жер аударылған якобит князі Чарльз Эдвард Стюартты қолдайтынын білгенде, Эдвард қатты таңғалады. Уэверли патшайымға адалдығы мен якобиттердің романтикалық идеалдары арасында таңдау жасауға мәжбүр болады. Оның ақылды әрекеттері оған осы қиын жағдайда, көтерілістің екі тарапында да достар табуға көмектеседі, және ақырында якобиттер жеңілген кезде олар оған қолдау көрсетеді. Скотт өзінің келесі романдарын «Уэверли авторының» романдары деп жариялады. Роман жарық көргеннен кейін жазған хатында Скотт: «Мен «Уэверлиді» өзімдікі деп жарияламаймын, себебі бұл маған қайтадан жазу ықыласынан айырады» деп жазады. Осы кезеңде ұқсас тақырыптарда жазылған оның туындылары «Уэверли романдары» деген атпен белгілі болды. Роман замандас сыншылар тарапынан жақсы қабылданды және 19 ғасырдың басында роман оқығандарға ұнады. Кейінгі сыншылар да оны жоғары бағалады. 1818 жылы Скотт барондық атаққа ие болып, сэр Уолтер Скотт атанды. Оның «Уэверли авторы» екені жасырын емес еді және ол 1827 жылы өткен ресми кеште осыны мойындады.

Басылымдар

Уэверлидің алғашқы басылымы үш томдық, 1000 данадан тұрады және 1814 жылдың 7 шілдесінде Эдинбургте Арчибальд Констебл және компаниясы, ал сол айдың соңында Лондонда Лонгман, Херст, Рис, Орм және Браун баспаларында жарық көрді. 1827 жылға дейінгі Уэверли романдарының барлығы сияқты, бұл басылым да анонимді болды. Бағасы бір гинея (£1,05) құрады. Бірінші басылымнан кейін сол жылы авторлық шағын түзетулер енгізілген 4000 данадан тұратын тағы екі басылым жарық көрді, сондай-ақ 1820 жылдардың басына дейін бірнеше басылымдар шықты: Скотт олардың кем дегенде біріне, 1816 жылғы алтыншы басылымға қатысты. 1826 жылдың басында Скотт Уэверлиге қайта оралып, мәтінді қайта қарады және Уэверли романдарының толық жинағы үшін кіріспе және түсіндірмелер жазды: бұл 1826 жылғы қаржылық құлдыраудан кейін біраз уақытқа созылды, бірақ ақырында роман 1829 жылдың маусым және шілде айларында «Магнум» басылымының бірінші және екінші томдары ретінде жарық көрді. Клэр Ламонттың алғашқы сындық басылымы 1981 жылы Оксфордтағы Кларендон баспасында жарық көрді. Қазіргі стандартты басылым – 2007 жылы П.Д. Гарсайд редакциялаған, Уэверли романдарының Эдинбург басылымының бірінші томы. Бұл басылым алғашқы басылымға негізделген, бірақ қолжазбадан және екінші, үшінші басылымдардан авторлық түпнұсқаларын қалпына келтіру үшін түзетулер енгізілген. Жаңа «Магнум» материалдары 25а томға қосылған.

Өмірбаян

Бұл 1745 жылғы якобит көтерілісінің кезі, ол "Бонни Принс Чарли" деп белгілі Чарльз Эдвард Стюарт тұлғасында Стюарт әулетін қайта орнатуға бағытталған. Сол жылы жас ағылшын арманшыл және әскер Эдвард Уэверли Шотландияға жіберіледі. Ол Англияның оңтүстігіндегі аристократиялық отбасылық үйінен, Уэверли Онордан солтүстікке қарай сапар шегеді, бірінші Шотландияның төмендіктеріне және отбасы досы Барон Брэдвардиннің үйіне, содан кейін Таулы аймаққа және көтерілістің ортасына, одан кейінгі салдарына қарай жолға шығады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Эдвард өзінің ағасы, сэр Эверард Уэверлиге тиесілі отбасылық меншікте тыныш өмір сүреді, ол отбасының дәстүрлі тори және якобит көзқарастарын сақтайды. 12-13 жасында анасы қайтыс болғаннан кейін ол ата-анасымен де уақыт өткізеді, бірақ бұл уақыт аз болды. Оның виг партиясынан әкесі жақын жердегі Вестминстердегі Ганновер үкіметінде жұмыс істейді. Эдвардтың ар-намысы бар, бірақ ол өмірін саяси бағытсыз бастайды. Әкесі Эдвардқа Ганновер армиясында қызмет етуге мүмкіндік береді және оны Дандиге жібереді. Біраз әскери оқудан кейін ол ағасының досы, Брэдвардин баронына барады және баронның әдемі қызы Розамен танысады. Жабайы таулылар Брэдвардиннің қасына келгенде, Эдвард қызығады және Мак-Ивор тайпасының таулардағы жасырын орнына барады, онда Фергус және оның қарындасы Флорамен кездеседі. Олар көтеріліске дайындалып жатқан белсенді якобиттер екені белгілі болады. Эдвард рұхсатынан тыс кетіп, дезертирлік және опасыздық жасады деген айып тағады, содан кейін тұтқындалады. Таулылар оны күзетшілерінен босатып, Доун қамалындағы якобит бекінісіне, содан кейін Холируд сарайына алып келеді, онда ол Бони Принс Чарлимен кездеседі және оның сүйкімділігіне бөленеді. Әдемі Флора Мак-Ивордың ықпалымен Эдвард якобиттердің жағына өтеді және 1745 жылдың қыркүйегінде Престонпанс шайқасына қатысады. Шабыс туралы толыққанды мәлімет беріледі. Желкенді, дәл емес қарулардан қабақтанбай, таулы әскер шабуылды жалғастырады; алайда орталық батпақты жерге батып кетеді, ал шабуыл кезінде әр түрлі жылдамдықпен жылжу салдарынан әскерлер «V» пішінін қалыптастырады. Саздыққа құлаған сарбаздардың бірі – Ганновер полковнигі Талбот, оны Уэверли атына мінгізіп құтқарады. Бұл кісі – Уэверлидің ағасының жақын досы. Эдвард Фергуспен және олардың екі тобымен бір шайқаста айырылып қалады, онда үкіметтік әскерлер жеңіске жетіп жатты. Эдвард жергілікті тұрғындарды табады, олар оқиғалар тынышталғаннан және қар кеткеннен кейін қауіпсіз кетуге мүмкіндік беретін уақытқа дейін оны күтіп алады. Ол газеттен әкесі қайтыс болғанын біліп, Лондонға аттанады. 1746 жылы якобиттердің ісі сәтсіз аяқталғанда, Талбот Эдвардты кешіруге көмектеседі. Эдвард Барон Брэдвардиннің солдаттар шабуылдаған ескірген меншігіне барады. Баронмен байланыс орнатып, ол оның қызына үйленуге рұқсат сұрайды және көп ұзамай Розаның сүйіктісіне айналады. Барон да кешіріледі. Эдвард ағасының сотынан бір күн бұрын Флораны іздейді; ол Францияда монастырға кіруді жоспарлап отыр. Эдвард Карлайлдағы Фергус Мак-Ивордың өлім жазасын естіген сотқа қатысады және оның өлім алдындағы соңғы сағаттарында оның қасында болады. Содан кейін Эдвард ағасы мен әпкесіне Уэверлиге оралып, олардың үйлену тойына дайындық бастайды, сондай-ақ Эдвард пен оның болашақ қайын атасының кешірілуін қамтамасыз ету үшін заңды шаралар қолданады. Талботтар баронның якобиттерге қатысқандықтан тартып алынған меншігін қалпына келтіріп, толыққанды жөндеуден өткізеді, Брэдвардин отбасының гербтерімен бастапқы түріне келтіреді. Талботтар Уэверлиге жақын жерде өздерінің меншігін сатып алады, ал баронның отбасылық меншігі Эдвард Уэверлиге қайтарылады, ол әкесінің үйін сатудан түскен қаражатты пайдаланады.

Edward is at ease in the family estate owned by his uncle, Sir Everard Waverley, who maintains the family's traditional Tory and Jacobite sympathies. He spends time with his parents as well, though less time after his mother dies when he is about 12 or 13 years old. His Whig father works for the Hanoverian government in nearby Westminster. Edward has a sense of his honour, but he starts life with no political affiliation. Edward is given a commission in the Hanoverian army by his father and posted to Dundee. After some military training, he takes leave to visit the Baron of Bradwardine, a friend of his uncle, and meets the baron's lovely daughter Rose. When wild Highlanders visit Bradwardine's castle, Edward is intrigued and goes to the mountain lair of the Clan Mac Ivor, meeting the Chieftain Fergus and his sister Flora, who turn out to be active Jacobites preparing for the insurrection. Edward has overstayed his leave and is accused of desertion and treason, then arrested. The highlanders rescue him from his escort and take him to the Jacobite stronghold at Doune Castle, then on to Holyrood Palace, where he meets Bonnie Prince Charlie, with whom he is charmed. Encouraged by the beautiful Flora Mac Ivor, Edward goes over to the Jacobite cause and takes part in the Battle of Prestonpans of September 1745. The battle is recounted in some detail. Undaunted by the light, inaccurate guns, the Highlander army continues its charge; however, the centre becomes bogged down in marshy land, and in driving forward the men's different speeds of advance cause them to form into a "V". One of the soldiers who tumbles into the marsh is the Hanoverian Colonel Talbot, whom Waverley picks up on his horse, saving his life. This man is a close friend of his Waverley uncle. Edward gets separated from Fergus and both their bands in one battle that the government troops were winning. Edward finds local people who take him in until he can leave safely after events are calmer and the snows are gone. He sees a newspaper that informs him that his father has died, so he heads to London. When the Jacobite cause fails in 1746, Talbot intervenes to get Edward a pardon. Edward visits the decrepit estate of Baron Bradwardine, attacked by soldiers. After making contact with the baron, he asks for his daughter's hand in marriage, and soon is the established lover of Rose. The baron is also pardoned. Edward seeks Flora the day before her brother's trial; she plans to join a convent in France. Edward then attends the trial in Carlisle at which Fergus Mac Ivor is condemned to death, and is with him in the hours before his execution. Edward then returns to his uncle and aunt on the Waverley Honour and begins preparations for their wedding and also to make the legal appearances to assure the pardons of Edward and his future father in law. The Talbots restore the Baron's estate, taken from him for his Jacobite activities, and repair it completely, restored to the original appearance with Bradwardine's family crests. The Talbots bought their own estate near Waverley Honour, while the Baron's family estate is restored to his ownership by Edward Waverley, using the funds from selling his late father's home.

Героиндар

Әдеби сыншы Александр Уэльш Скотттың өзінің романдарының ішінде де ұқсас алаңдаушылықтарды көрсететінін айтады. «Уэверли» романдары сериясының қаһарман әйелдері екі топқа бөлінген: ақшашты және қоңыр шашты, Шекспирдің драмаларындағы ақ-қара айырмасы сияқты, бірақ әлдеқайда жұмсақ түрде. Уэльш былай деп жазады:

> Скотттың нағыз қаһарман қызы – ақшашты болады. Оның рөлі пассивті басты кейіпкердің рөлімен сәйкес келеді, ол, шындығында, соңында оған үйленеді. Ол өте әдемі және өте салмақты. Пассивті басты кейіпкер сияқты, ол оқиғалардың қайнаған ортасында қиындық көреді, бірақ оларды өзгертпейді. Көптеген қоңыр шашты қаһарман қыздар, кем емес әдемі, өз сезімдерінің ықпалынан оңай құтыла алмайды. Олар өз сезімдеріне ақыл-есінен басымдық беруге рұқсат етеді және құмарлықтың өзін бейнелейтіндей көрінеді. Басты кейіпкердің пассивтігін мойындап, ол Скотттың әйелдері он тоғызыншы ғасыр оқырмандары үшін толыққанды қабылданды дейді. Олар көбінесе еркектерден моральдық тұрғыдан күшті, бірақ олар оларға қарсы тұрмайды, ал олардың «міндеттің көрінісіне дейін» өзін-өзі құрбан етуінің шегі жоқ. Сондықтан Флора Уэверлиге қарсы шығады, бірақ Фергусқа едәуір қарсылық көрсетпейді және оның өлімінен кейін ғана, шектеулі болса да, қимыл-қозғалысқа мүмкіндігі пайда болады. Тағы бір пікір Флораны өткенді бейнелейтін әйел деп қарастырады, ал Роуз – Одақтан кейінгі жаңа заманғы, рационалды Шотландияның символы.

Күлкі

Уэверлидің алғашқы бес тарауы көбінесе көңілсіз және қызықты емес деп есептеледі, бұл әсер Скотттың бесінші тараудың соңында олар туралы жасаған ескертулерінен туындайды. Дегенмен, Джон Бьюкен осы романды "күлкі мен ерекшелікке толы шайқас" деп сипаттаған, бұл көзқарас азын қалды. Бірақ Скотт комик болуға тырысады, немесе кемінде пикарескалық романның қағидаларын сақтауға ұмтылады. Dyers Weekly Letter арқылы ақпарат тарату туралы айтылған пікірлер, адвокаттың сөздерін түсіндіретін Клипперс есімі, сэр Эверардтың ең кіші қызы леди Эмилиге деген құштарлығы мен оның құда түсу әрекеттері – мұның бәрі осы бағытты көрсетеді.

Азамат соғысынан қорқу

Уэверли отбасындағы дау-жанжал XVII ғасырдың ортасындағы ағылшын азамат соғысының салдарынан туды. Азамат соғысының қаупі Уэверлиде ғана емес, Скотт пен Шекспирдегідей терең, алғашқы қорқыныш ретінде сезіледі, бұл романның әртүрлі тұстарындағы және 71-тараудағы Генрих V мен Генрих VI туралы тікелей сілтемелерде айқын көрінеді.

Кихотизм

Скотттың айтуынша, Эдвард Уэверли көп оқып, өзін-өзі тәрбиелеу арқылы Дон Кихотқа ұқсайды, бірақ «құрылымсыз білім» ретінде, және Скотттың романда айтқанынша, «көп қызықты, бірақ дұрыс ұйымдастырылмаған және әртүрлі ақпараттан тұрады». Скотттың романдарына сыншылар Мигель де Сервантестің ықпалын Скотт сипаттағандай көре алмады. Жағымсыз сын-ескертпелер әртүрлі болды. «Анти-Якобин» және «Критикалық шолу» журналдары осы туындыны тым шотландтық деп санады, ал соңғысы (Скотттың авторлығын болжай отырып) белгілі ақынның «жазушы» болуы таңғажайып деп ойлады, ал «Жаңа жылдық тіркелім» оны оның қолынан күткеннен гөрі аз қызықты деп тапты. «Британдық сыншы» карикатура мен жалпылама фарсқа бейімділік байқады. «Басқыр» романның пафос пен көркемдігінен мүсірқау болды. «Төртінші тоқсандық шолу» журналында Джон Уилсон Крокер, барлық сыншылар сияқты анонимді түрде жазып, оны голланд суреттерімен салыстырды, олар жоғарылатудан гөрі жағымды, және авторға тарихқа адалуға кеңес берді, ал «Басқыр» Скотттың оқырмандарды олардың әдеттегі сезімталдықтарынан асырып кетпегенін есептеді. Франсис Джеффри «Эдинбург шолуында» осы туындыны асығыс және көбінесе бей-жай жазылған деп тапты және автордың оқырманға тікелей сөйлейтін жерлерін құрметсіз және лайықсыз деп бағалады. «Уэверли» анонимді түрде жарияланды, бірақ шолулардың жартысы оны Скоттқа әртүрлі дәрежеде сеніммен жатқызды. Көптеген оқырмандар да оның қолтаңбасын таныды. Замандас жазушы Джейн Остин былай деп жазды: «Уолтер Скотттың романдар жазуға, әсіресе жақсы романдар жазуға еш қатысы жоқ. Бұл әділ емес. Ол ақын ретінде атақ-даңқ пен табысқа жеткілікті, және басқалардың аузынан нан алуы керек емес. Мен оны ұнатпаймын және «Уэверлиді» ұнатуға тырыспаймын, егер оған көмектесе алатын болсам, бірақ қорқынышпен, мен тиіспін». Летиция Элизабет Лэндон Скотттың жақтасы болды және оның поэтикалық суреттерінің бірі Дэниел Маклиздің «Гленнаквиш залы» картинасына қатысты. «Таулық той», «Уэверлиден» алынған көрініс. Гёте оны «Сэр Уолтер Скотттың ең жақсы романы» деп атады және Скотттың «алғашқы жарияланған романынан асып түсетін немесе оған теңесетін ештеңе жазбағанын» мәлімдеді. Ол Скотты гений және оның заманының ең ұлы ағылшын жазушыларының бірі деп санады, Лорд Байрон мен Томас Мурмен бірге. Скоттың жазушы ретіндегі талантын талқылай отырып, Гёте былай деді: «Уолтер Скотта өмір бойы зерттеулер мен байқаулар арқылы алынған нақты әлем туралы жан-жақты білімінен және ең маңызды қатынастар туралы күнделікті пікірталас нәтижесінде туындайтын таңғажайып сенімділік пен толықтығын кездестіресіз». 1815 жылы Скоттқа «Уэверлидің авторымен» танысуға ниеттенген Джордж, принц-регентпен бірге кешкі ас ішу құрметі берілді. Осы кездесуде Скотт Джорджды Стюарт ханзадасы ретінде ол Якобит тау басшысы деп мәлімдеуге көндірді, бұл Джордж патша болғанда және Шотландияға барғанда сахналық қойылымға айналды.

As Scott describes him, Edward Waverley is like Don Quixote in his manner of educating himself by much reading, but as "an unstructured education", and as Scott says in the novel "consisting of much curious, though ill arranged and miscellaneous information." Critics of Scott's novels did not see the influence of Miguel de Cervantes in the same way as Scott describes it. Adverse criticisms were more diverse. The Anti Jacobin Review and The Critical Review considered the work too Scottish, and the latter (assuming Scott's authorship) thought it odd for an established poet to become a 'scribbler' while The New Annual Register found it less interesting than might have been expected from his hand. The British Critic detected a tendency to caricature and broad farce. The Scourge thought the novel lacked pathos and sublimity. In The Quarterly Review John Wilson Croker, writing anonymously like all the reviewers, compared it to Dutch paintings, congenial rather than exalted, and advised the author to stick to history, while The Scourge considered that Scott did not take readers beyond their usual susceptibilities. Francis Jeffrey in The Edinburgh Review found the work hastily and often indifferently written and judged those passages where the author addresses the reader directly flippant and unworthy. Waverley was published anonymously, but half of the reviews ascribed it with varying degrees of certainty to Scott. Many readers too recognized his hand. Contemporary author Jane Austen wrote: "Walter Scott has no business to write novels, especially good ones. It is not fair. He has Fame and Profit enough as a Poet, and should not be taking the bread out of other people's mouths. I do not like him, and do not mean to like Waverley if I can help it but fear I must". Letitia Elizabeth Landon was a great admirer of Scott and one of her poetical illustrations relates to a painting by Daniel Maclise of The Hall of Glennaquoich. A Highland Feast, a scene taken from Waverley. In Eckermann's Conversations with Goethe, Goethe lauded Waverley as "the best novel by Sir Walter Scott," and he asserted that Scott "has never written anything to surpass, or even equal, that first published novel." He regarded Scott as a genius and as one of the greatest writers of English of his time, along with Lord Byron and Thomas Moore. Discussing Scott's talent as a writer, Goethe stated, "You will find everywhere in Walter Scott a remarkable security and thoroughness in his delineation, which proceeds from his comprehensive knowledge of the real world, obtained by lifelong studies and observations, and a daily discussion of the most important relations." In 1815, Scott was given the honour of dining with George, Prince Regent, who wanted to meet "the author of Waverley". It is thought that at this meeting Scott persuaded George that as a Stuart prince he could claim to be a Jacobite Highland Chieftain, a claim that would be dramatised when George became King and visited Scotland.

20 ғасыр

Э. М. Форстер Скотттың ең қатал және мейірімсіз сыншыларының бірі ретінде танымал. Оның сын-пікірлері шотланд ғалымдарынан күшті қарсылыққа ұшырады, олар оның шабуылдарының себебі оның білімсіздігі деп санайды, мүмкін әдебиет саласында, бірақ әрине, шотланд мәдениетіне қатысты. Бұл жауыздық академиялық ортаға дейін жетті, бұл Аллан Массидің «Скотттың көркем романға тартуы» атты лекциясында айқын көрінеді, ол 1991 жылғы Скотт конференциясының ашылу лекциясы болды. Скотты қорғау – ұлттық мәдениетті ағылшын империализмінің шабуылдарынан қорғаумен тығыз байланысты. Дегенмен, кейбір зерттеушілер бұл Форстердің позициясын дұрыс түсінбейтінін айтады. Лукач «Уэверли» – заманауи тарихи романның алғашқы маңызды үлгісі деген пікірде өте қатал. Бұл оның 18 ғасырғы әдеп романдары мен тарихи романдар арасындағы айырмашылықты көрсете беруінен анық көрінеді, онда әлеуметтік жағдайлар диахрондық өзгерістерге көп көңіл бөлмей сипатталса, ал тарихи романдарда қоғамның өміріне тарихтың кірігуі бейнеленеді. Сонымен қатар, Лукач кіріспесінде «Тарихи роман 19 ғасырдың басында, Наполеонның құлау кезінде пайда болды» деп нақты айтқаннан бастап, «Уэверли» маңызды шешімді қадам екендігі айқынды.

Түрлі-түрлі

Уэверлидегі "Фергус Мак Айвор" кейіпкері Гленгарридің әсем мінезді бас әміршісі Александр Рэнальдсон МакДонеллден шабыттандырылған. Корольдің Шотландияға сапары барысында Гленгарри салтанатты шараларға бірнеше рет күтпеген, эффектілі түрде араласты. "Күнәсіз" немесе "ақымақ" деп сипатталатын Дэви Геллатли кейіпкері, Удный лордының ақымағы Джейми Флименнің прототипі болған деп саналады.

Бастапқы көлемдер

Уэверли; немесе, Алпыс жыл бұрын. Үш томдық. Эдинбург: Джеймс Баллантайн және компаниясы басып шығарған, Арчибальд Констебл және компаниясы үшін; және Лонгман, Херст, Рис, Орм және Браун, Лондон, 1814 ж.