Кіріспе

Шотланд ақыны және романист (1770–1835)

Джеймс Хогг (1770 – 21 қараша 1835) – шотланд ақыны, романист және эссеші, ол шотланд және ағылшын тілдерінде жазған. Жас кезінде ол қойшы және шаруа болып жұмыс істеді, көбінесе өзі оқып білім алды. Ол өзінің замандастарының көптеген көрнекті жазушыларымен достық қарым-қатынаста болды, оның ішінде сэр Уолтер Скоттпен, соңыннан ол оның рұхсатсыз өмірбаянын жазды. Ол "Эттрик Шопаны" деген лақап атымен кеңінен танылды, оның кейбір шығармалары осы лақап атымен жарияланды, сондай-ақ ол Blackwood's Magazine журналында жарияланған Noctes Ambrosianae сериясындағы кең таралған кейіпкердің есімімен аталды. Ол бүгінде "Ақталған күнәкардың жеке естеліктері мен жасырын сырлары" романымен ең көп танылады. Оның басқа шығармаларына 1813 жылғы "Патшайымның жоқтауы" атты ұзын поэмасы, 1819 жылғы "Якобит жәдігерлері" әндер жинағы, сондай-ақ 1822 жылғы "Адамның үш қатері" және 1823 жылғы "Әйелдің үш қатері" атты екі романы кіреді.

Ерте өмір

Джеймс Хогг 1770 жылы Шотландияның Селкиркшир округіндегі Эттрикке жақын шағын шаруа қожалығында дүниеге келді және 9 желтоқсанда крещениеден өтті, ал оның нақты туған күні тіркелмеген. Оның әкесі Роберт Хогг (1729–1820) – жалдамалы шаруа, ал анасы Маргарет Хогг (қыз фамилиясы Лейдлоу) (1730–1813) – шотланд халық балладаларын жинаумен белгілі болған. Маргарет Лейдлоудың әкесі, Уилл О'Фоухоуп деп танылған, шекара аймағындағы жынмен сөйлескен соңғы адам болды деседі. Джеймс төрт бауырдың екіншісі болды, оның ағалары – Уильям, Дэвид және Роберт (үлкенінен кішісіне қарай). Роберт пен Дэвид кейін АҚШ-қа эмиграциялады, ал Джеймс пен Уильям өмір бойы Шотландияда қалды. 1784 жылы ол жинаған ақшасына скрипка сатып алып, өзіне-өзі ойнауды үйренді. 1785 жылы Синглидегі жалдамалы шаруада бір жыл жұмыс істеді. 1786 жылы Эллибанктің Лейдлоу мырзасына жұмысқа орналасып, он сегіз ай қызмет етті. 1788 жылы Лейдлоудың әкесі, Уилленслидегі шаруа, оған алғашқы малшы жұмысын берді. Ол мұнда екі жыл тұрып, қой бағып, оқуға үйренді, ал жұмыс берушінің әйелі оған газеттер мен діни кітаптар берді. 1790 жылы ол Ярро аңғарындағы Блэкхаустың Джеймс Лейдлоуға он жыл қызмет етті. Кейін Хогг Лейдлоудың өзіне қарағанда, оған әкесіндей болғанын айтты. Оның өзін жетілдіруге тырысып жатқанын көріп, Лейдлоу оған өз кітапханасынан және жергілікті кітапхана арқылы кітаптар алуға көмектесуді ұсынды. Хогг сонымен қатар жергілікті қыздар орындайтын әндер жаза бастады. Ол қожайынының ұлы Уильям Лейдлоумен өмір бойы дос болды, ол өзі де шағын жазушы және кейіннен Уолтер Скотттың көшірмешісі болды. Осы кезде Хогг, оның үлкен ағасы және бірнеше туыстары малшылардың пікірсайыс клубын құрды. Хогг жақында қайтыс болған Роберт Бернстің туындыларымен алғаш рет 1797 жылы танысты, оған «Там о’Шантер» поэмасы оқылғаннан кейін. Осы кезеңде Хогг пьесалар мен пасторальдар жазып, әндер шығаруды жалғастырды. Малшы болып жұмыс істеген кезінде ол Шотландияның Таулы аймақтарына қызығушылық таныта бастады. 1800 жылы ол Блэкхаузды тастап, Этрикхауздағы ата-анасына көмектесу үшін кетті. 1801 жылдың басында ол «Шотландиялық пасторальдар» атты кітапшасын жариялады. Оның патриоттық «Дональд Макдональд» әні, шамамен 1803 жылы парақ түрінде басылған, зор танымал болды.

Мансап

1801 жылы Хогг Уолтер Скотттың «Шотландия шекарасының балладалары» жинағы үшін балладалар жинауға тартылды. Келесі жылы ол Скоттпен кездесіп, «Эдинбург журналында» жұмыс істей бастады. 1802 жылдың жазында ол өзінің шаруашылығын құру мақсатымен Таулы жерлерге үш сапар жасады. Ақырында ол Харрис қаласында шаруашылық тапты, бірақ қаржылық қиындықтар мен заңдық мәселелерге байланысты 1804 жылға дейін жалға алу шартын рәсімдеуге құмар болған жоқ. Мүмкін, ол жобаға толыққанды берілмеген шығар. Оның Таулы жерлерге жасаған сапарларындағы тәжірибелері Скоттқа жолданған хаттарда сипатталған, олар «Scots Magazine» журналында жарияланды. 1803 жылы Эттрикхаузға қайтып бара жатқанда ол Гринокте романымен аты шыққан Джон Галтпен бірге тамақтанды. 1805–06 жылдары ол Дамфрисширде қойшы болып жұмыс істеді, ақын Аллан Каннингхэммен танысып, оның отбасымен достық қарым-қатынас орнатты. 1806 жылдың қазанында ол Кэтрин Хендерсон есімді жас әйелге ғашық болды, сондай-ақ сол күзде өзін тәуелсіз шаруа ретінде орнатуға тырысты. Хоггтың алғашқы жинағы «Тау жыршысы» 1807 жылдың ақпанында Констебль баспасында жарық көрді. 1807 жылдың жазының соңында Кэтрин Хендерсоннан туған қызы 13 желтоқсанда Кэтрин Хогг деп шүкіршілік етілді. 1837 жылы ол Дэвид Лаудерге үйленді және ұлдарына Джеймс Хогг Лаудер деп ат қойды. Кэтрин Хендерсон 1812 жылы Дэвид Лейдлоуға үйленді. Хогг басқа шаруалардың қойларын бағушы болып жұмыс істей берді, бірақ оның борыштары 1808–1809 жылдары өсе бастады. 1809 жылдың соңында ол Маргарет Битимен қарым-қатынас бастады, көп ұзамай кредиторларынан қашып, ұятпен Эттрикке оралды. 1814 жылы Хогг үш апта ішінде «Күннің паломниктері» атты көрерлік поэмалық әңгімені аяқтады, сондай-ақ сол жылы Уильям Вордсвортпен кездесіп, Вордсворт пен басқа ақындарды көру үшін Көмкерлер аймалына сапар жасады. 1815 жылы Букклех герцогы оған Элттрив Мосс қаласындағы шағын шаруашылықты сыйлады, онда ол өмір бойы жалға алусыз тұра алатын болды. Ол «Ватерлоо алаңы» және «Баклеухтың ежелгі туына» сияқты әндер мен өлеңдер жазуын жалғастырды. Оның «Маврдың мадори» поэмасы 1816 жылы жарық көрді. Кейін сол жылы ол өзінің пародиялар жинағын «Поэтикалық айна» деп жариялады, бұл үлкен жетістікке жетті. Хогг алғаш рет баспагер Уильям Блэквудпен 1814 жылы өзінің баспагері Джон Голдидің банкроттығынан кейін кездесті, ал 1817 жылы ол Блэквудтың «Эдинбург айлық журналын» құруға көмектесті. Ол екі томдық «Драматикалық әңгімелер» жинағын мамыр айында жариялады. 1818 жылы оның «Бодсбектің броуниі және басқа да әңгімелер» жинағы Блэквуд баспасында жарық көрді. Осы уақытта Хогг өзінің «Якобит мұралары» жұмысымен айналысты. 1819 жылы ол Маргарет Филлипске үйлену туралы ұсыныс жасады. Жыл соңында ол «Якобит мұраларының» бірінші томын жариялады. Ол 1820 жылдың 28 сәуірінде Маргарет Филлипске үйленді. Оның екінші әңгімелер жинағы «Қысқы кешкі әңгімелер» бір айдан кейін жарық көрді. Жыл соңында оның әкесі қайтыс болды. «Якобит мұраларының» екінші томы 1821 жылдың ақпанында жарық көрді, ал оның ұлы Джеймс Роберт Хогг 1821 жылдың наурыз айында дүниеге келді. Осы шамада Хоггтың қаржылық қиындықтары күшейді. Хогг «Эдинбург айлық журналы» арқылы, кейін «Блэквуд журналы» деп аталған, атаққа ие болды, бірақ ол қалағандай болған жоқ. «Эдинбург ревю» журналына қарсылық ретінде құрылған Блэквуд өзінің жаңа басылымында әсерлі мазмұнның болуын қалады. Ол өзінің идеалдық авторларын Джон Уилсоннан (Кристофер Норт ретінде жазған) және Джон Гибсон Локхарттан (кейін Уолтер Скотттың күйеу баласы және өмірбаянын жазған) тапты. Олардың алғашқы жарияланған мақаласы «Халдей қолжазбасы» – Хогг бастаған және Уилсон мен Локхарт дамытқан Эдинбург қоғамының библиялық тіліндегі сатирасы, өте даулы болды, сондықтан Уилсон қашып кетті, ал Блэквуд кешірім сұрауға мәжбүр болды. Көп ұзамай Блэквудтың тори көзқарастары мен шолулары – басқа жазушыларға жиі шабуылдар – жақсы танылды, ал журнал, немесе «Мага» деп белгілі болды, сол кездегі ең көп сатылатын журналдардың біріне айналды. Бірақ Хогг өзін тез арада ішкі шеңберден шығарылған деп тапты. Уолтер Магинн мен Томас де Квинси сияқты басқа жазушылар қосылған кезде, ол «Мага» журналында жарияланудың басым бөлігінен ғана емес, оның беттерінде күлкіге айналды. Уилсон мен Локхарт қауіпті достар еді. Хоггтың «Автордың өмірінің естеліктері» еңбегі анонимді сыншы тарапынан қатыгездікпен сынға алынды, бұл Хоггтың Блэквудпен уақытша үзіліп, Констеблдің «Эдинбург журналында» жұмыс істеуіне әкелді. 1822 жылы «Мага» Noctes Ambrosianae немесе «Амброзиядағы түндерді» жариялады, яғни Кристофер Норт, О’Доэрти, Эфир жеуші және Эттрик қойшысы сияқты жартылай ойдан туған кейіпкерлер арасындағы ішімдікке берілген орынға арналған әңгімелерді. Қойшы – Хогг еді.

Кейінгі өмірі

1830 жылы ол жаңа «Фрейзер» журналында жариялай бастады, бұл одан әрі қаржылық қиындықтарды жеңілдетуге көмектесті, ал жыл соңында ол Уолтер Скоттпен соңғы рет кездесті. 1831 жылдың басында «Эттрик Шепард»тың «Хогг әндері» жарық көрді, бірақ «Квир кітабы» атты қосымша томды Блэквуд басып шығарудан тоқтатты. Хоггтың соңғы баласы, қызы Мэри тамыз айында дүниеге келді. Жыл соңында ол Блэквудпен дауласып, өзінің туындыларын Лондонда жариялауға шешім қабылдады. 1832 жылы оның «Алтрив әңгімелері» Лондонда жарық көрді, ал Блэквуд ақыры сәуір немесе мамыр айында «Квир кітабы»н шығарды. Хоггке Роберт Бернстің шығармаларын жинақтап басу үшін үлкен ақша сомасы ұсынылды, бірақ оның лондондық баспасының банкротқа іріккені «Алтрив әңгімелері»нің он екі томдық жобаланған басылымының бірінші томынан кейін тоқтатылды. 1833 жылы Хогг керлинг ойнап жүргенде апатқа ұшырап, мұзға түсіп, ауыр науқасқа шалдықты. 1834 жылы оның тарихи еңбегі «Сер Уолтер Скотт туралы естелік әңгімелер» Америка Құрама Штаттарында жарияланды, ал Глазгода жарық көрген пираттық нұсқасы Локхартпен қарым-қатынастың үзілуіне әкелді. Хогг мамыр айында Блэквудпен қайта табысты, бірақ Блэквуд жыл соңында қайтыс болды. Хогг 1835 жылдың наурыз айында «Монтроз соғыстарының әңгімелерін» жариялады.

Мұра

Көпшілік оқырмандар арасында Хогг өмір бойы замандастарының ең танымал жазушыларының бірі болды, бірақ бұл құрмет негізінен оның шаруа болып тууының қиындықтарын жеңудегі жетістігіне байланысты болды. Ол табиғи дарыны зор адам деп есептелді, ал оның ерекше стильі мен тақырыптары, «Ноктес Амброзиана» еңбектерінде бейнеленген қарапайым кейіпкерге сай келіп, оған ешқандай кінә тағылмауы керек еді. Оның шығармаларының толық жинағы 1830 жылдары, Хогг қайтыс болғаннан кейін жарық көрді, онда дәуірдің күшейіп келе жатқан сезімталдығын ренжіткен кейбір бөлімдер қысқартылды, ал 1860 жылдары «Эттрик Шепарының» тағы бір жинағы дайындалды, ол бұл процесті одан әрі жалғастырды; мысалы, «Әйелдің үш қаупі» сияқты кейбір шығармалар мүлдем алынып тасталды. Осылайша өңделген мәтіндерді оқыған викториялық дәуірдегі оқырмандар Хоггтың бағасы жоғары қойылғанын және оның ең басты ерекшелігі – қиын жағдайларды жеңіп шығуы екенін түсінді. «Ақталған күнәкардан» басқа, оның тіпті қарсыластары да ерекше күшті деп мойындаған (бірақ көбінесе Локхартқа жатқызылған) шығармаларынан өзге, оның романдары ауыр, өлеңдері жеңіл, қысқа әңгімелері мен мақалалары ұқыпсыз деп саналды. Бұл жағдай 1924 жылы француз жазушысы Андре Жидке Реймонд Мортимер «Ақталған күнәкар» романын ұсынғанда ғана өзгерді. Жид таңғалып: «Мұндай әсерлі кітапқа бұрын соңды қаншалықты тәнтік болғанымды есімде жоқ, осы кітап мені қатты қызықтырды» деді. 1947 жылы қайта басылып шыққанда, Жидтің ынталы кіріспесі осы романның қазіргі сыншылар мен ғалымдар тарапынан бағалануына көмектесті. «Мырзаның мойындауына» деген қызығушылықтың артуы оның басқа шығармаларын 20 ғасырдың соңы мен 21 ғасырдың басында қайта ашуға және қайта қарастыруға әкелді. Қазір оның «Әйелдің үш қатері» романы да классикалық туынды саналады және оның барлық шығармалары, оның ішінде хаттары да Стирлинг/Оңтүстік Каролина басылымдарында кеңінен жарияланды. Дегенмен, «Ақталған күнәкар» оның ең маңызды туындысы болып қала береді және қазір сол заманның ірі шотландтық романдарының бірі және шотландтық мәдениет пен бірегейліктің маңызды тақырыбы – кальвинизмді зерттеу тұрғысынан өте құнды деп есептеледі. 2006 жылы ITV1 телеарнасына берген сұхбатында шотландтық жазушы Ирвин Уэлш Хоггтың, әсіресе «Мырзаның мойындауының» өзінің шығармашылығына үлкен әсер еткенін айтты. Джеймс Хогг қоғамы 1981 жылы оның өмірі мен шығармаларын зерттеуді ынталандыру мақсатымен құрылды. Хоггтың «Қара хагтардың броунисі» әңгімесі 2003 жылы шотланд драматургы Марти Росс тарапынан BBC Radio 4 радиосында «Шекараның қараңғы жағы» сериясының бір бөлігі ретінде драматизацияланды. Соңғы кезде Росс сол әңгіменің зұлым кейіпкері Меродахқа оралып, оны «Түнгі қара агенттер» (Big Finish Productions 2010) Doctor Who аудиокітабының зұлым кейіпкері етіп қойды, онда бұл жын-шайтан фигурасы Кирктің пасторының кейпін киеді. Томас Уилсонның «Ақталған күнәкардың мойындауы» операсы (1972–75), Шотланд операсының тапсырысы бойынша, романға негізделген. 1824 жылы 50 фунт стерлингке баратын қозыларды сатып алу үшін берген шот-фактурасы Эдинбургтегі Музейде қойылған. Хогг Нобель сыйлығының лауреаты, канадалық жазушы Элис Мунроның тікелей атасы.