Кіріспе

Роб Рой (1817) – Уолтер Скотттың тарихи романы, «Уэверли» романдарының бірі. Оқиға 1715 жылы, яғни екінші якобит көтерілісі кезінде болған болуы мүмкін. Романның маңызды бөлігі сол оқиғаның әлеуметтік және экономикалық жағдайы, бірақ ол тура соқпайды. Роб Ройдың бейнесі тарихи тұлғадан көп жақтарымен өзгеше: «екі Роб Рой бар. Бірі өмір сүрді, тыныс алды. Екіншісі – жақсы әңгіме, өткенге арналған қызықты хикая. Екеуі де «жарамды» деп есептелуі мүмкін, бірақ олардың мақсаты мен қызығушылығы әртүрлі». Франк Осбальдистон оқиғаны айтады. Ол – Шотландия шекарасына жақын Солтүстік Англиядағы отбасылық үйінен жас кезінде кетіп қалған ағылшын саудагерінің ұлы, себебі ол әкесі мен кіші ағасынан өзге дін мен мінезге ие болған. Әкесі Франктың өзінің табысты бизнесіне қосылудан бас тартуын қабылдап, оны ұзақ көрінбеген отбасылық үйге, ағасы мен туыстарына жібереді. Ал, оның орнына әкесі Франктің туысы Рашлиді бизнесіне қабылдайды. Рашли – ақылды жас жігіт, бірақ ол адал емес, Осбальдистон мен Трешемнің бизнесіне кедергі келтіреді. Мәселені шешу үшін Франк Шотландияға сапар шегіп, өмірден асқан Роб Рой Макгрегорпен кездеседі.

Құрамы және көздері

Джон Баллантайн, Скотттың әдеби агенті, 1817 жылғы 5 мамырда Арчибальд Констебл мен Лонгманмен «Роб Рой» романы үшін келісімшарт жасады. Олар алғашқы үш «Уэверли» романын жариялаған еді, ал автор өзінің соңғы көркем туындысы – «Менің үй иемнің әңгімелері» романының баспагерлеріне, Джон Мюррей мен Уильям Блэквудқа сенімін жоғалтты, себебі олар бұл жобаға жеткілікті мүміндік танытпады. Скотт романды дереу жаза бастаған секілді, бірақ ол желтоқсанның соңына дейін аяқталмады, себебі автор ауырды. Скотттың романындағы Роб Рой көбінесе ойдан шығарылған, бірақ оған автордың ұрпақтан-ұрпаққа жеткен әңгімелерден алған мәліметтері де енді. Ол әдеттегідей, повестік мақсаты үшін тарихи хронологияны еркін өзгертеді. Жұмыстың әртүрлі бөлімдері үшін бірнеше басылған деректер пайдалы болды. Мысалы, іскерлік мәселелерде ол Малахи Постлтауэйттің «Сауда және коммерцияның әмбебап сөздігі» еңбегін пайдаланды, оның 1766 жылы жарық көрген үшінші басылымы Скотттың қолында болды. Әділет Инглвуд пен оның кеңсе қызметкерінің бейнесі тікелей Ричард Берннің «Бейбіт судья және приход офицері» кітабына негізделген, ал кітаптың 1776 жылғы 13-шы басылымы Скотттың кітапханасында сақталған. Ал Бейли Джарвиге оның тағы бір кітабы – Элиас Брокеттің «The Highland Rogue: or, the Memorable Actions Of the Celebrated Robert Mac gregor, Commonly called Rob Roy» (1723 ж.) кітабы ұсынды.

Басылымдар

1818 жылы шыққан үш томдық алғашқы басылымы 1817 жылдың 30 желтоқсанында Эдинбургте Арчибальд Констебл және компаниясы, ал 1818 жылдың 13 қаңтарында Лондонда Лонгман, Херст, Рис, Орм және Браун баспаларынан жарық көрді. 1827 жылға дейінгі «Уэверли» романдарының барлығы сияқты, бұл басылым да авторсыз жарияланды. Басылымның тиражы 10 000 дананы құрады, ал бағасы – 1 фунт 4 шиллинг. Скотт романның кейінгі екі басылымына ғана қатысты. 1823 жылы ол «18mo» романдары мен әңгімелері үшін мәтінге маңызды өзгерістер енгізді, бірақ ол мәтіндік тұйыққа соқты. 1828 жылдың соңында ол мәтінді «Магнум» басылымы үшін біраз ауқымды қайта қарады, сондай-ақ түсіндірмелер мен өте ұзын кіріспе жазды: ол 1829 жылдың желтоқсаны мен 1830 жылдың қаңтарында 7- және 8-томдар ретінде жарық көрді. Дэвид Хьюитттің стандартты заманауи басылымы 2008 жылы «Уэверли» романдарының Эдинбург басылымының 5-томы ретінде жарияланды: ол алғашқы басылымға негізделген, бірақ Скотттің қолжазбасынан алынған түзетулер енгізілді; жаңа «Магнум» материалы 25а-томға қосылды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Бұл оқиға 1715 жылғы Якобит көтерілісінен аз бұрын, Шотландияның көп бөлігінде дүрбелең болған кезде орын алады. Баяндаушы Фрэнк Осбальдистон әкесімен дауласып, Нортумберлендтегі ағасы, сэр Хильдебранд Осбальдистонмен бірге тұруға жіберіледі. Фрэнк, сэр Хильдебрандтың қызы Диана Вернонға ғашық болады, ал оның әкесі Якобит көзқарастарына байланысты жасырынуға мәжбүр болады. Фрэнктың туысы Рашли, Фрэнктың әкесі Уильямның абыройы мен экономикалық тұрақтылығы үшін маңызды құжаттарды ұрлап алады, содан кейін Фрэнк Рашлиді Шотландияға қуып жетеді. Бірнеше рет оның жолы Диананың ағасы, сэр Хильдебрандтың серігі ретінде танымал, құпиялы және күшті тұлға Роберт Рой Макгрегормен (Роб Рой) кесіп өтеді. Оқиға Лох-Ломонд төңірегіндегі әдемі таулар мен аңғарларға ауысқанда, көптеген келеңсіздіктер туындайды. Британ әскерінің бір бөлімі шабуылға ұшырап, қан төгіледі. Сэр Хильдебрандтың ұлдарының Рашлиден басқасы Якобит көтерілісінде қаза табады, ал Рашли де қанымен аяқтайды. Бұдан кейін Фрэнк сэр Хильдебрандтың мүлігін мұраға алады және Дианаға үйленеді. Сюжеттің байланыссыз екендігі сынға ұшырады. Алайда, бала кезінен осы туындыны жақсы көрген Роберт Луис Стивенсон Роб Ройді барлық уақыттардың ең ұлы жазушысының ең жақсы романы деп есептеді. Роман 18-шы ғасырдың басындағы Шотландияның Таулы және Жазық аймақтарындағы әлеуметтік жағдайды шынайы бейнелейді. Таулықтардың өмір салты примитивті және оқшауланған болғандықтан, олар американдық үндістермен салыстырылды. Романның бір бөлігі шотланд тілінде жазылған, сонымен қатар шотланд сөздерінің сөздігі де қоса берілген.

Тарихи жағдай

Бұл оқиға 1715 жылғы Якобиттер көтерілісіне дейін, Шотландияның көп бөлігінде дүрбелең болған кезде орын алады. Британдық әскердің бір бөлігі шабуылға ұшырап, қан төгіледі. Роб Рой 1719 жылы Глен Шил шайқасында ауыр жарақат алады, онда шотланд және ағылшын әскерлерінен құралған британдық армия Стюарт монархиясын қайта орнатуға бағытталған Якобиттер мен испандық экспедицияны жеңіске жетеді.

Басылым кезінде әдеби және мәдени орта

Роб Рой көптеген еуропалықтар отаршылдық пен империализмге көңіл көшірген кезде жазылды, себебі жергілікті мәдениеттерге жасалған қорқынышты зұлматтар туралы ақпарат тарады. Бұл құл саудасы бойынша пікірталастардың қызу жүрген, жұмысшы табының өкілдік құқығын талап ете бастаған және романға тікелей қатысты, Таулы аймақтарды тазалаудың апатты салдарына толы кезең еді. Осы шақта Уильям Вордсворт Наполеон әскерлеріне қарсы испан және португал халқының қарсыласуын жырлаған «Синтра келісімдері» атты туындысын жазды; Лорд Байрон «Чайльд Гарольдтың саяхатында» амазонка әйелдерін мақтап, қазіргі «цивилизацияланған» әлем оларға таңған әйелдік «әдептілік» нормаларын өзгертіп көрсетті; ал соңында Скотт «Дон Родериктің көрінісінде» осыған ұқсас оқиғалар туралы жазды. «Геррилья» термині осы кезеңде Пиреней соғысының ықпалымен пайда болды.

Қабылдау

Роб Рой сыншылар тарапынан көбінесе ынталы қарсы алынды. Тек үш сыншы (Анти-юнионист, Британдық сыншы және Театралды сарапшы) басымдықпен жаулық танытты. Кейіпкерлер көбінесе жоғары бағаланды, бірақ кейде олардың асыра сілтеулі екендігі байқалды: бірнеше сыншы олардың кейбіреулері бұрынғы романдардағы кейіпкерлерге едәуір ұқсас екенін атап өтті (Уэверлидегі Флораға өлімі, Гей Манердегі Мег Мерилейске Хелен, Дэнди Динмонтқа Фэрсервис және Ескі өлім-жітімдегі Кудди Хедригг), бірақ олар көбінесе маңызды айырмашылықтарды көрсетті, яғни олар қарапайым қайталау емес еді. Бір-екі сыншы Робтың тақырыптағы маңызды рөлін толыққанды орындамағанына таңырқағанмен, ол жалпы алғанда сәтті деп танылды. Таулы ландшафттардың суреттері мен ерекше жекелеген эпизодтар да көп мақтауға ие болды. Көптеген сыншылар осы оқиғаны, бұл авторға тәндей, ықтимал емес сәйкестіктер мен асығыс аяқталуымен нашар деп тапты.

Бейімделулер

Жылдар бойы қаһарман Роберт Рой Макгрегорды көркемдеп бейнелейтін бірнеше толық метражды фильмдер түсірілгенімен, олардың ешқайсысы Уолтер Скотттың романынан тікелей бейімделмеген. Роман бойынша Макгрегор Осбальдистонға қарағанда екінші рөлде болады. Мысалы, 1995 жылғы Лиам Нисон, Тим Рот және Джессика Лэнгтің қатысуымен түсірілген "Роб Рой" фильмі осы аттас батырға негіделгенімен, романмен басқа ешқандай байланысы жоқ. 1953 жылғы "Роб Рой: Хайленд Роуг" фильмі де осыған ұқсас.

Ішкіштер

Bailie Nicol Jarvie вискиі кітаптағы кейіпкердің құрметіне аталған. Роб Рой коктейлі Манхэттен коктейлімен ұқсас. Ол алғаш рет 1890 жылдары Нью-Йорк қаласында пайда болған.