Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сами мифологиясындағы күн күркірі құдайы
Thunder god in Sami mythology
Сами шаманизмінде Хорагаллес (Hora Galles және Thora Galles деп те жазылады) және көбінесе Тиермес немесе Айеке ("әже немесе арғы ата") деп санатылатын, күн күркірі құдайы болып табылады. Ол басына шеге қадалған ағаштан жасалған мүсін түрінде бейнеленеді, қолында балға болады, ал кейде шамандардың барабандарында екі балғасы болып кескенде болады.
In Sami shamanism, Horagalles, also written Hora Galles and Thora Galles and often equated with Tiermes or Aijeke (i. e. "grandfather or great grandfather"), is the thunder god. He is depicted as a wooden figure with a nail in the head and with a hammer, or occasionally on shaman drums, two hammers.
Өзгешеліктері мен функциялары
Хорагаллдың сүреттері ағаштан жасалады және олардың басында шеге немесе ұштық және кремень болады. Оның Wetschera, Aijeke Wetschera немесе Ajeke veċċera деп аталатын, "атаның балғасы" деген мағына беретін балғасы бар. Хорагалл – аспан, күн күркірі мен найзағай, көкжиек, ауа райы, мұхиттар мен көлдердің құдайы, ол адам өмірін, денсаулығын және әл-ауқатын басқарады. Ол таулар мен жартастарда кездесетін "зияраткерлерді" немесе "жаман рухтарды" (яғни тролльдерді) жазалайды, оларды найзағаймен жояды, садақпен атып түсіреді немесе балғасымен миын ұшырып жібереді. Көкжиек – оның садағы, "Aijeke dauge".
Idols of Horagalles are made of wood and have a nail or spike and a piece of flint in the head. He has a hammer called Wetschera, Aijeke Wetschera, or Ajeke veċċera, "grandfather's hammer." Horagalles is the god of the sky, thunder and lightning, the rainbow, weather, oceans, and lakes and rules over human life, health and wellbeing. He punishes "hurtful demons" or "evil spirits" (i. e., trolls) who frequent the rocks and mountains; he destroys them with his lightning, shoots them with his bow, or dashes their brains out with his hammer. The rainbow is his bow, "Aijeke dauge".
Сами шамандық барабандарында бейнеленген хорагалдар
Сами шамандарының барабандарында Хорагалл кейде бір қолында балға, екінші қолында кесілген балтамен бейнеленеді, немесе екі кесілген балғамен көрсетіледі. Ол бір балғамен күркіреу мен найзағай жасайтын, ал екіншісімен оларды Сами халқына немесе олардың малдарына зиян тигізбеу үшін қайтаратын.
On Sami shaman drums Horagalles is occasionally depicted with a sledgehammer in one hand and a cross hammer in the other, or symbolized by two crossed hammers. He made thunder and lightning with one hammer and withdrew them with the other to prevent harm to the Sami or their animals.
Басқа құдайлардың аты және олардың арадағы қатынасы
Хорагаллес аты Сами тілдерінің ескі сөздіктерінде, мысалы, 19 ғасырдың ортасында кездеспейді. Ол көбінесе Тиермеспен теңестіріледі; 1673 жылы Хорагаллес атын қолданбаған Йоханнес Шеффер Айжеке күн күркіреген кезде оны Тиермес деп атаған. Ертедегі ғалымдар Хорагаллес пен норвегиялық найзағай құдайы Тордың ұқсастығын атап өтті, сондай-ақ кейбір саамдар оны Торон немесе жай ғана Тор деп атады, және қайсысы қайсысына әсер еткенін анықтау қиын болды. Бірақ Хорагаллес аты қазір ежелгі норвегиялық Þórr Karl, "Ескі Тор", "Ақсақал Тор" немесе "Тордың серігі", "Тор Карл" (мүмкін норвегиялық Torrekall) немесе швед тіліндегі Torsmannen, "найзағай адамы" сөзінен алынған сөз деп түсіндіріледі. Хорагаллестің жұбайы Равдна деп аталады, ал рован ағашының қызыл жидектері оған қасиетті. Равдна аты солтүстік герман тілдеріндегі ағаш атауларымен ұқсас, мысалы, ескі норвег тіліндегі reynir, ал «Прозалық Эдда» кітабының «Skáldskaparmál» бөлімінде рован ағашы «Тордың құтқаруы» деп аталады, себебі Тор бір кезде оған жабысып өзін құтқарған. Сондықтан, Тордың әйелі, скандинавиялық Сиф құдайының бір кезде Тордың ілінген рован түрінде бейнеленген деген теория пайда болды. 18 ғасырдың ортасында жарық көрген «Cérémonies et coutumes religieuses de tous les peuples du monde» еңбегінде айтылғандай, «Тиермес немесе Торон» үштік құрамындағы бірінші болып саналады, ал оның басқа мүшелері – Сторжункаре және Байвре немесе Юмала. Ол сондай-ақ Айеке, «әже» немесе «шөпшеке» деп те аталады; 1673 жылы Йоханнес Шеффер Айеке күн күркіреген кезде оны Тиермес деп атады деп жазды. «Диерпмис» сөзі финн-ұғыр тілдеріне дейінгі субстрат тілінен алынған сөз болуы мүмкін.
The name Horagalles does not occur in older dictionaries of Sami languages, for instance in the mid 19th century. He is often equated with Tiermes; in 1673 Johannes Scheffer, who did not use the name Horagalles, wrote that when Aijeke thundered, he was called Tiermes. Early scholars noted the similarities between Horagalles and the Norse thunder god Thor and that some Sami called him Thoron or simply Thor, and were unsure which had influenced which. But the name Horagalles is now interpreted as a loanword from the Old Norse Þórr Karl, "the Old Man Thor," "Thor, the Elder," or "Thor fellow," "Thor Karl" (possibly from Norwegian Torrekall), or Swedish Torsmannen, "the thunder man." Horagalles' consort is called Ravdna, and the red berries of the rowan tree are sacred to her. The name Ravdna resembles North Germanic names for the tree, such as Old Norse reynir, and according to the Prose Edda book Skáldskaparmál, the rowan is called "the salvation of Thor" because Thor once saved himself by clinging to it. It has therefore been theorized that the Norse goddess Sif, Thor's wife, was once conceived of in the form of a rowan to which Thor clung. According to the mid 18th century Cérémonies et coutumes religieuses de tous les peuples du monde, "Thiermes or Thoron" is the first in a trinity, of whom the other members are Storjunkare and Baivre or Jumala. He is also called Aijeke, "grandfather" or "great grandfather"; in 1673 Johannes Scheffer wrote that when Aijeke thundered, he was called Tiermes. The word "dierpmis" could be a loanword from a pre finno ugric substrate language.
Пажон
Пайонн – саамдықтардың нөсер жаңбыр құдайы. Басқаша атаулары мен жазылу түрлеріне Байжанн, Паджон және Паянолмай жатады, ал фин тілінде Паяйнен деп аталады, бәрі де "жоғарыда" деген мағынаны білдіретін pad'd'i сөзінен туындаған. Захарий Плантеннің сөзіне сәйкес, Пайонн – Дорагасстың есімдік атауы, ал ол өз кезегінде Хорагаллдың бұрмаланған түрі.
Pajonn is a Sami god of thunder. Other name and spelling variants include Bajann, Pajǟn and Pajanolmai, found in Finnish as Pajainen, all derived from the word pad'd'i, meaning "above". According to Zacharias Plantin, Pajonn is an alias of Doragass, which in turn is a distorted version of Horagalles.