Кіріспе
Яган (яган, яман, ямана немесе текеника) – Оңтүстік Американың оңтүстік бөлігінде тұратын жергілікті халықтар тобы. Олардың дәстүрлі аумағына Отын Жерінен оңтүстікке қарайғы аралдар кіреді, бұл оларды Хорн мүйісіне дейін жетеді, осылайша олар әлемдегі ең оңтүстікке орналасқан адамдар тобына айналады. 19 ғасырда яган халқы ағылшын тілінде "фуэгиандар" деп аталған. Бұл атауды 1822 жылы бұл терминнің авторы болған капитан Джеймс Уэдделлге жатқызады. Қазір бұл термин қолданылмайды, себебі ол Тьерра-дель-Фуэгоның басқа да бірнеше жергілікті халықтарын, мысалы, сельк’намдарды да қамтуы мүмкін. Яган тілі, сондай-ақ ямана тілі деп те аталады, жеке тіл тобына жатады. Чилидегі Наварино аралында дүниеге келген Кристина Кальдерон (1928–2022) – соңғы тазақан яган және яган тілінің соңғы ана тілінде сөйлейтін адамы ретінде танымал. Қазір бұл тіл жойылған деп есептеледі. Көптеген яган халқы қазір испан тілінде сөйлейді. Яган халқы дәстүрлі түрде көшпелі өмір салтын ұстанған, азық-түлік жинау үшін каноэмен аралдар арасында саяхаттап, аң аулаған. Ерлер теңіз арыстанын ауласа, әйелдер моллюска жинау үшін суға түсетін. Олар кит етін де жинап, жидектер мен саңырауқұлақтарды қоса алғандағы жергілікті өсімдіктерді жинаған. Осы ұқсастықтарға қарамастан, олардың тілдері мүлдем өзгеше.
The Yahgan (also called Yagán, Yaghan, Yámana, Yamana, or Tequenica) are a group of indigenous peoples in the Southern Cone of South America. Their traditional territory includes the islands south of Isla Grande de Tierra del Fuego, extending their presence into Cape Horn, making them the world's southernmost human population. In the 19th century, the Yahgan were known in English as "Fuegians." The name is credited to Captain James Weddell, who supposedly created the term in 1822. The term is now avoided as it can also refer to several other indigenous peoples of Tierra del Fuego, for example the Selk'nam. The Yahgan language, also known as Yámana, is considered a language isolate. Cristina Calderón (1928–2022), who was born on Navarino Island, Chile, was known as the last full blooded Yahgan and last native speaker of the Yahgan language. It is now regarded as an extinct language. Most Yahgan now speak Spanish. The Yahgan were traditionally nomads and hunter gatherers who traveled by canoe between islands to collect food. The men hunted sea lions and the women dove to collect shellfish. They also scavenged whale meat, and gathered local vegetation, including berries and mushrooms. Despite these similarities, their languages are completely different.
Номенклатура және миссионерлік байланыс
1871 жылы англикан миссионерлері Томас Бриджес пен Джордж Льюис Отты жерде миссия құрып, отбасын да сонда тәрбиеледі. Бриджес 17 жасында Кеппел аралында қалуға шешім қабылдағанда Яхган тілін үйрене бастады. Он жылдан астам уақыт бойы ол Яхган тілінің грамматикасын және 30 000 сөздік құрастырды. Бриджестің екінші ұлы Лукас Бриджес та тіл үйренді және оны үйренген аз ғана еуропалықтардың бірі болды. 1948 жылы жазған "Осы кезеңнің тарихы" атты кітабында ол Яхган тайпасының өзіндік атауы – ямана, яғни «адам» дегенді білдіреді дейді, бірақ қазіргі қолданыста бұл сөз тек ерлерге ғана қатысты, әйелдерге емес. Көпше түрі – yamali(m). Яхган атауын алғаш рет оның әкесі Томас Бриджес қолданды, ол осы тайпаның қоныс аумағы – Яхгашага, немесе Яхга бұғазының атынан қысқартылған. Олар өздерін Яхгашагалмуала деп атады, яғни «таулы аңғардың бұғазынан келген халық» (lum – «ден» дегенді білдіреді; oala – «адамдар» дегені үшін жинақталған термин, жеке тұлғасы – ua). Томас Бриджес бұл тілді алғаш рет Мюррей бұғазы маңындағы Яхгашага тұрғындарынан үйренді. Текиника (lang es) атауы алғаш рет Хосте аралында естілген дыбысқа қолданылды, ол «Мен түсінбеймін» дегенді білдіреді (teki – «көру», vnnaka (v schwa) – «қиындыққа тап болу») және бұл түсініксіз сұраққа берілген жауаптан туындаған болып көрінеді.
Климатқа бейімделу
Қысқы ахуалға қарамастан, ерте Яган тайпасы аз киім киген, тіпті кейде киімсіз де болған, бірақ еуропалықтармен ұзақ байланысқа түскеннен кейін ғана бұл өзгерді. Олар қатал ахуалда тірі қалуға мынадай жолдармен қол жеткізді:
Олар кішкентай оттардың, тіпті қайықта жаққан оттардың маңына жиылып, жылынып отырды. "Tierra del Fuego" ("Оттар елі") деген аттың шығуына себеп – Еуропалық теңізшілер көрген көптеген оттар болды. Олар өздерінің жеріндегі тас формацияларын пайдаланып, ауа райының құрсауынан қорғалды. Жылуды сақтау үшін жануар майымен денелерін жағып, май қабатын қалыптастырды. Олардың әдеттегі демалыс позасы – тереңге отыру, бұл дене бетін азайтып, жылуды сақтауға көмектесті.
They kept warm by huddling around small fires, including those set in boats, to stay warm. The name of "Tierra del Fuego" (land of fire) was based on the many fires seen by passing European explorers. They used rock formations on their land to shelter from the elements. They covered themselves in animal grease to trap heat and provide an extra layer of fat. Their customary resting position was a deep squatting position, which reduced their surface area and helped to conserve heat.
Ертедегі яхган халқы
Яхгандықтарды солтүстіктегі жауларының қысымымен Торра-дель-Фуэгоның қатал аймағына тығылуға мәжбүр болған болуы мүмкін. Олар суыққа деген толық бейжайлықтарымен әйгілі болды. Оларда от жағуға арналған ошақтар мен кішкентай күмбезді тұрақтар болғанымен, олар көбінесе мүлдем жалаңаш жүрді, ал әйелдер суық суларда моллюскалар аулап жүзді. Олардың ашық ауада, ешқандай қорғаныссыз және киімсіз ұйықтағандарын көру осыған дейін жиі болды, ал еуропалықтар жамылғылардың астында дірілдеп отырды. Яхгандықтар кульпеодан, Торра-дель-Фуэго иті деп аталатын үй жануары жасады.